Η αφή και η μετάδοση του Αγίου Φωτός συμβολίζουν την Ανάσταση του Χριστού. Ιδιαίτερη σημασία έχει η τελετή το μεσημέρι του Μεγάλου Σαββάτου στα Ιεροσόλυμα, όπου ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων έχει το προνόμιο να εισχωρεί στον Πανάγιο Τάφο, να ανάβει δέσμες λαμπάδων με ανάγνωση της ευχής του καθαγιασμού και στη συνέχεια να μεταδίδει το Αγιο Φως στα υπόλοιπα δόγματα του Χριστιανισμού.
Η αφή είναι ζωντανή παράδοση από τους πρώτους αιώνες, ενώ από τον 9ο περίπου αιώνα αρχίζουν οι αναφορές στον θαυματουργικό χαρακτήρα της. Οι ερμηνείες αυτές εντείνονται στην περίοδο των Σταυροφοριών (11ος-13ος αιώνες), ενώ ανευρίσκουμε ήδη από την εποχή εκείνη έριδες για τη φύση της αφής, θαυματουργική ή όχι, τόσο σε χριστιανούς όσο και σε άραβες συγγραφείς. Τον 17ο αιώνα η αφήγηση τείνει να συνδεθεί με την προνομιακή θέση του Ελληνορθόδοξου Πατριαρχείου που μεταδίδει αυτό το Αγιο Φως σε άλλα δόγματα, όπως οι Αρμένιοι.
Στη σύγχρονη εποχή, το Αγιο Φως έφτανε στην Ελλάδα με πλοίο και από το 1988 έρχεται με αεροπλάνο σύντομα μετά την αφή του στον Πανάγιο Τάφο. Από το 2001 το Αγιο Φως μεταφέρεται με «τιμές αρχηγού κράτους» και από το 2002 την ευθύνη ανέλαβε το υπουργείο Εξωτερικών. Προστέθηκαν έτσι στην αρχαία τελετή της Αφής στον Πανάγιο Τάφο αφενός το στοιχείο της ταχύτατης μεταφοράς σε πλήθος επισκοπών και, αφετέρου, η κυβερνητική ευθύνη και η απόδοση τιμής. Το Αγιο Φως μεταφέρεται επίσης και σε άλλα ορθόδοξα κράτη.
Τα αλλεπάλληλα στρώματα αφηγήσεων σώρευσαν σχετικές διχογνωμίες: Είναι υπερφυσική η αφή; Πρέπει να είναι εκκλησιαστική ή και κυβερνητική η υποδοχή; Οι «τιμές αρχηγού κράτους» είναι υπερβολικά τιμητικές, σπάταλες, ταιριαστές ή μήπως υποτιμητικές; Πόσο αναπόσπαστη για το μυστήριο της Αναστάσεως είναι η λήψη του Αγίου Φωτός ειδικά από τα Ιεροσόλυμα;
Παραμένει το γεγονός ότι η εξέλιξη της αφήγησης στόχευε σε μια τελετουργική αισθητοποίηση της ενότητας του Χριστιανισμού και του προνομιακού χαρακτήρα των Ελληνορθοδόξων. Αλήθεια, όμως, ήταν τόσο αναγκαία η «παρέμβαση Γεραπετρίτη» και το «Plan B» για την έλευσή του;
Την ώρα που η Μέση Ανατολή φλέγεται μετά από αποφάσεις άφρονων ηγετών και στην Ουκρανία εξακολουθεί ένας άδικος πόλεμος με χιλιάδες αθώα θύματα, που ξεκίνησε εντελώς απρόκλητα η ορθόδοξη Ρωσία, στη χώρα μας αναδείχθηκε στην επικαιρότητα, ως μείζον θέμα, το εάν θα καταστεί εφέτος δυνατόν να έρθει εγκαίρως το Aγιο Φως από τα Ιεροσόλυμα.
Μάλιστα ο Eξαρχος του Πανάγιου Τάφου στην Αθήνα επισκέφθηκε τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και συζήτησαν το όλο θέμα, ενώ φαίνεται πως με το ζήτημα ασχολούνται εντατικά και οι αρμόδιες υπηρεσίες του υπουργείου Εξωτερικών παρά τον κυκεώνα προβλημάτων που αντιμετωπίζει η χώρα μας, μη μόνιμο μέλος εφέτος και του Συμβουλίου Ασφαλείας του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών…
Η αλήθεια για το Αγιο Φως
Η αλήθεια είναι ότι τα τελευταία χρόνια έχει δημιουργηθεί η εσφαλμένη εντύπωση ότι η μεταφορά του Αγίου Φωτός από τα Ιεροσόλυμα αποτελεί αναγκαία συνθήκη για τον εορτασμό του Πάσχα. Για τον λόγο αυτόν είναι σκόπιμο να επιχειρηθεί η αποκατάσταση της αλήθειας.
Πρώτο βήμα στην κατεύθυνση αυτή είναι να διακρίνουμε μεταξύ δύο τελείως διαφορετικών θεμάτων. Το ένα είναι η τελετή του Αγίου Φωτός ως μέρους της αναστάσιμης ακολουθίας το βράδυ του Μ. Σαββάτου και το άλλο η αφή του Αγίου Φωτός στον Πανάγιο Τάφο από τον Ορθόδοξο Πατριάρχη Ιεροσολύμων το μεσημέρι του Μ. Σαββάτου.
Ι. Οπως είναι γνωστό, αργά το βράδυ του Μ. Σαββάτου ξεκινά η Ακολουθία της Ανάστασης με την Παννυχίδα και την τελετή του Αγίου Φωτός. Ο λειτουργός σε κάθε ναό ανάβει μια λευκή λαμπάδα από την «ακοίμητη κανδήλα» που καίει αδιάκοπα πάνω στην Αγία Τράπεζα, η οποία συμβολίζει, μεταξύ άλλων, και τον Τάφο του Χριστού, και εξερχόμενος στην Ωραία Πύλη ψάλλει το «Δεύτε λάβετε φως εκ του ανεσπέρου φωτός και δοξάσατε Χριστόν τον αναστάντα εκ νεκρών». Το Αγιο Φως μεταφέρεται από πιστό σε πιστό μέσα στον ναό και στον αύλειο χώρο του, όπου συνήθως πάνω σε μια εξέδρα τελείται στη συνέχεια η Ανάσταση, με την ανάγνωση του Ευαγγελίου και το «Χριστός Ανέστη»! Ακολουθεί η Θεία Λειτουργία του Ιωάννη του Χρυσοστόμου, η οποία τελειώνει ξημερώματα της Κυριακής του Πάσχα, με συμμετοχή ατυχώς πολύ λίγων πιστών, καθώς οι περισσότεροι θεωρούν ότι με το «Χριστός Ανέστη» έγινε και η απόλυση!
ΙΙ. Τελείως διαφορετικό ζήτημα είναι η αφή του Αγίου Φωτός στις 12 το μεσημέρι κάθε Μ. Σαββάτου, μόνο από τον Ελληνορθόδοξο Πατριάρχη Ιεροσολύμων, που έχει αποκτήσει το σχετικό προνόμιο από αιώνων. Προηγείται λιτανεία του Πατριάρχη και Αρχιερέων γύρω από το Ιερό Κουβούκλιο του Πανάγιου Τάφου και ακολούθως ο Πατριάρχης εκδύεται την αρχιερατική στολή του και φορώντας μόνο λευκό στιχάριο, κρατώντας δύο δέσμες 33 κεριών εισέρχεται στο Ιερό Κουβούκλιο, από όπου, μετά προσευχή, εξέρχεται με αναμμένες τις δέσμες των κεριών, φέροντας το Αγιο Φως, το οποίο μεταδίδει στον Αρμένιο Πατριάρχη, στους Κόπτες και τους Συροϊακωβίτες και σε όλους τους πιστούς, που κατακλύζουν τον ναό. Ενα ξεχωριστό ζήτημα, που στασιάζεται, είναι εάν η αφή οφείλεται σε θαύμα ή σε φυσική αιτία. Υποστηρίζονται και οι δύο απόψεις, είναι όμως γεγονός ότι και Αρχιερείς και του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων ακόμη (όπως ο Πέτρας Κορνήλιος και ο Γεράσων Θεοφάνης) έχουν υποστηρίξει ότι το Αγιο Φως λαμβάνεται από την ακοίμητη κανδήλα που καίει πάνω στον Πανάγιο Τάφο (βλ. και Μ. Πρωτοπρεσβύτερου του Οικουμενικού Πατριαρχείου Γεωργίου Τσέτση, «Το Βήμα», 21.4.2006).
ΙΙΙ. Στους νεότερους χρόνους καθιερώθηκε η μεταφορά του Αγίου Φωτός από τα Ιεροσόλυμα αεροπορικώς στην Αθήνα. Η ιστορία ξεκίνησε ως μια ιδιωτική πρωτοβουλία, μάλλον επιχειρηματική, το έτος 1988. Οργανώθηκε από έναν ταξιδιωτικό πράκτορα, ενισχύθηκε και συντονίστηκε όμως από τον τότε Εξαρχο του Πανάγιου Τάφου στην Αθήνα, τον (τότε) Αρχιεπίσκοπο Ιεραπόλεως Ειρηναίο [Σκοπελίτη], που στη συνέχεια έγινε Πατριάρχης Ιεροσολύμων, σε μια βραχεία (2001-2005) και ταραχώδη Πατριαρχία που έληξε με την καθαίρεσή του… Στην πρώτη μεταφορά του Αγίου Φωτός ο ίδιος ο Ειρηναίος μετέβη στα Ιεροσόλυμα με αεροπλάνο της τότε Ολυμπιακής Αεροπορίας, και έφερε το Αγιο Φως αυθημερόν στην Αθήνα, που οδηγήθηκε στην Εξαρχία του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων, στην περιοχή της Πλάκας.
Η επιτυχία που είχε η επιχείρηση, που σήμαινε και ένα σημαντικό οικονομικό όφελος για την Εξαρχία, καθιέρωσε την κατ’ έτος μεταφορά του και την αναβάθμισε, αφού από το 2002 την ανέλαβε το υπουργείο Εξωτερικών. Στην πορεία προσδόθηκε και πολιτική χροιά με τη συμμετοχή στην αποστολή του αρμόδιου για εκκλησιαστικά ζητήματα υφυπουργού Εξωτερικών και εκπροσώπου της Ι. Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος, αλλά και με την απόδοση στο Αγιο Φως, κατά την άφιξή του, τιμών αρχηγού κράτους. Στη συνέχεια προβλέπεται εξάλλου η αποστολή του με όλα τα διαθέσιμα μέσα σε όλους τους ναούς της χώρας, στους περισσότερους όμως το Αγιο Φως εξακολουθεί να λαμβάνεται από την «ακοίμητη κανδήλα» της Αγίας Τράπεζας.
Η έλευση, συνεπώς, ή μη του Αγίου Φωτός από τα Ιεροσόλυμα δεν επηρεάζει κατά κανένα τρόπο την τελετή της Ανάστασης. Εάν τελικώς πραγματοποιηθεί, εν όψει και των δεινών που διέρχεται η ανθρωπότητα, θα ήταν ευκταίο, ως δείγμα ταπείνωσης, να σταματήσει, επιτέλους, η απόδοση τιμών αρχηγού κράτους που θυμίζει ειδωλολατρικά έθιμα.
Ο κ. Ιωάννης Μ. Κονιδάρης είναι ομότιμος καθηγητής Εκκλησιαστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής
του Πανεπιστημίου Αθηνών.
