Στον καθεδρικό ναό της Ουψάλα – μια εντυπωσιακή βασιλική από κόκκινο τούβλο και μολυβένια στέγη, που δεσπόζει πάνω από τη σουηδική πανεπιστημιούπολη και το ποτάμι της, μισή ώρα βορείως της Στοκχόλμης – βρίσκεται θαμμένος, μετά τη μεταφορά των λειψάνων του από το Λονδίνο το 1912, ένας από τους πιο παραγνωρισμένους διανοητές του Διαφωτισμού.
Επιστήμονας, φιλόσοφος, θεολόγος, εν τέλει μυστικιστής και ιδρυτής μιας νέας χριστιανικής εκκλησίας – αλλά και ο άνθρωπος που ίδρυσε το πρώτο σουηδικό επιστημονικό περιοδικό – ο Εμάνουελ Σβέντεμποργκ (1688-1772) ήταν κάποτε γνωστός ως ο «Σουηδός Ντα Βίντσι», αφού είχε εφεύρει από υποβρύχια μέχρι πτητικές μηχανές και από οπλοπολυβόλα μέχρι συστήματα από υδροφράχτες που ανεβοκατέβαζαν ολόκληρα πλοία σε διαφορετικές στάθμες του νερού. Το σουηδικό ναυτικό τού χρωστάει την εντυπωσιακή του νίκη επί των Νορβηγών το μακρινό 1716, όταν, με ένα σύστημα από αλυσίδες, γρανάζια και λαβές, κατάφερε να μετακινήσει σε απόσταση 20 χιλιομέτρων, πάνω από βραχώδεις πλαγιές, δύο γαλέρες και μερικά μικρότερα σκάφη, παρακάμπτοντας έτσι την παράκτια άμυνα των δυτικών γειτόνων.
Ο Σβέντεμποργκ είχε σχέση ζωής με το Λονδίνο (και την ψυχογεωγραφία του – μια άλλη ιστορία αυτό). Εκεί είχε το όραμα που τον έστρεψε στο μυστικισμό στα 56 του, κι εκεί πέθανε. Την πρώτη φορά που βρέθηκε στην πόλη όμως ήταν για να γνωρίσει και να συνομιλήσει με τα μεγαλύτερα μυαλά της εποχής του: τον Ισαάκ Νεύτωνα και τον Εντμουντ Χάλεϊ (του ομώνυμου κομήτη).
Ο Νεύτων παραμένει στις μέρες μας φάρος φωτεινός της επιστημονικής σκέψης, παρόλο που έγραψε πολλαπλάσια περί αλχημείας και παραφυσικής απ’ ό,τι περί βαρύτητας και φυσικών νόμων. Ενώ ο Σβέντεμποργκ – που συν τοις άλλοις μίλησε πρώτος για τους νευρώνες, εντόπισε το εγκεφαλονωτιαίο υγρό και τόνισε τη σημασία των προμετωπιαίων λοβών στη γνωστική και συναισθηματική ικανότητα του εγκεφάλου – μνημονεύεται ως ένας παρεξηγημένος μύστης, που έβλεπε οράματα με αγγέλους και επέμενε ότι μπορούσε να επισκεφθεί τακτικά το επέκεινα, περιγράφοντας μάλιστα παραστατικότατα τι είχε δει (αν αναρωτιέστε: η κόλαση είναι το οικειοθελές άντρο των σαδιστών, όπου συγκεντρώνονται όσοι προσπαθούν να χειραγωγήσουν ο ένας τον άλλον για δύναμη και δόξα, σκεπτόμενοι συνεχώς τρόπους να αλληλοβασανίζονται).
Δεκάδες είναι οι δημιουργοί που εντρύφησαν στη σκέψη του: από τον Ουίλιαμ Μπλέικ, τον Μπόρχες και τον Εμερσον, μέχρι τον Χένρι Τζέιμς, τον Μπαλζάκ, τον Τσέσλαβ Μίλος, τον Γέιτς και τον Αύγουστο Στρίντμπεργκ. Πολλοί έχουν παραλληλίσει τα οράματά του με ψυχωσικά επεισόδια ή κάποια άλλη μορφή ψυχικής ασθένειας – αν και συνέβαιναν παράλληλα με μια καθ’ όλα ορθολογική συμπεριφορά εντός της σουηδικής βουλής και της Σουηδικής Ακαδημίας των Επιστημών, μέλος των οποίων ήταν ο Σβέντεμποργκ. Ας μην μπούμε στον πειρασμό να ψυχιατρικοποιήσουμε το σύνολο της συμπεριφοράς του· την εποχή του Διαφωτισμού η επιστημονική έρευνα δεν σνόμπαρε αυτό που σήμερα θα ονομάζαμε «παραφυσικό»: το αφήγημα που θέλει την επιστήμη να ξεκόβει απότομα από τον «σκοταδισμό» αποκρύπτει πως οι πατέρες της σύγχρονης επιστημονικής μεθοδολογίας ήταν περισσότερο αλχημιστές φιλόσοφοι παρά λευκοντυμένοι εργαστηριακοί υπάλληλοι.
Εν πάση περιπτώσει, παραδίπλα από τον τάφο του Σβέντεμποργκ στον καθεδρικό της Ουψάλα υπάρχει μια μόνιμη βιντεοεγκατάσταση του Μπιλ Βαϊόλα με τον τίτλο Επίσκεψη (2008), που αναπαριστά τη στιγμή που ένας άνθρωπος περνάει από τον ένα κόσμο στον άλλο, είτε επειδή γεννιέται στον δικό μας είτε επειδή οδεύει στο επέκεινα. Το βίντεο παίζει σε λούπα, σαν τα ταξίδια-οράματα του Σβέντεμποργκ. Το έργο αγοράστηκε από την Αρχιεπισκοπή το 2017 με αφορμή τα 500 χρόνια από τη Μεταρρύθμιση. Βρίσκω τη χειρονομία αυτή βαθιά τρυφερή: πέραν της πασιφανούς δύναμης του έργου, είναι μία (ακόμα) συγγνώμη της σουηδικής εκκλησίας, που κάποτε είχε κατασχέσει τα βιβλία του μεγάλου αυτού διανοητή και απαγορεύσει οποιαδήποτε αναφορά σε αυτά.
