Εδώ υπάρχει ιστορία, εδώ μάθαμε ποδήλατο, εδώ ζούμε!

Τα Γρεβενά είναι από εκείνες τις πόλεις που, όσο κι αν αλλάζουν με τα χρόνια, πάντα κάτι μέσα σου λέει πως «εδώ υπάρχει ιστορία». Μια ιστορία που δεν κρύβεται στα μουσεία – ζει στους δρόμους, στα πρόσωπα, στα καφενεία και στις πλατείες. Κι έτσι ξεκινήσαμε κι εμείς: με σημειωματάρια, κινητά και πολλή όρεξη, για να δούμε την πόλη μας αλλιώς. Οχι σαν κεφάλαιο σε βιβλίο, αλλά όπως τη ζουν καθημερινά οι άνθρωποί της.

Η μυρωδιά των δασών

Ο κ. Νίκος είναι ένας παλιός δάσκαλος της πόλης. Κάθεται σχεδόν κάθε πρωί στο ίδιο παγκάκι στο κέντρο της. Πώς βλέπει την πόλη του; «Τα Γρεβενά, παιδιά, δεν είναι ούτε τα κτίρια ούτε οι δρόμοι. Είναι η μυρωδιά των δασών. Είναι η Πίνδος που μας κρατάει αγκαλιά από τότε που υπάρχουμε» λέει χαρακτηριστικά.

Η πλούσια φύση που περιγράφει είναι σίγουρα το σκηνικό της ιστορίας του τόπου. Από την αρχαιότητα, τότε που η περιοχή ανήκε στην Ελιμιώτιδα της Ανω Μακεδονίας, μέχρι σήμερα, οι άνθρωποι εδώ ζούσαν με τα βουνά, τα κοπάδια, τα νερά που κατεβαίνουν από τις πλαγιές. Στους βυζαντινούς χρόνους, τα Γρεβενά ήταν γεμάτα μικρά χωριά και μοναστήρια. «Γριβάνα» την έλεγε ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος – και κάπως έτσι ξεκίνησε να γράφεται το όνομα της πόλης μέσα στον χρόνο.

Στην επόμενη στάση μας, στην παλιά γειτονιά κοντά στο ποτάμι, ο κ. Παναγιώτης, ξυλουργός, φτιάχνει ένα παγκάκι. «Εδώ γύρω ήταν το στέκι των χτιστάδων της Πίνδου» λέει χαρακτηριστικά. «Οι παππούδες μας γυρνούσαν όλη την Ελλάδα και τα Βαλκάνια και έχτιζαν γεφύρια. Κι ύστερα γύριζαν πίσω, στα Γρεβενά. Πάντα εδώ ήταν το σπίτι».

Οι μαστόροι της πέτρας άφησαν πραγματικά παντού σημάδια: σε γεφύρια, σε στενά, σε σπίτια που ακόμα στέκουν. Κι εμείς, χωρίς να το πολυκαταλαβαίνουμε, περπατάμε καθημερινά πάνω σε ιστορίες.

Η απελευθέρωση (1912-1913)

Στους Βαλκανικούς Πολέμους (1912-1913), τα Γρεβενά απελευθερώθηκαν. Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τα βουνά γύρω έγιναν καταφύγιο της Αντίστασης. Μια γιαγιά από τη Σαμαρίνα μάς είπε: «Εμείς μεγαλώσαμε με τις ιστορίες του βουνού. Με φόβο, αλλά και με μια δύναμη… μεγάλη».

Μετά, τη δεκαετία του ’50 και του ’60, πολλοί έφυγαν. «Η πόλη άδειασε», όπως λένε οι μεγαλύτεροι. Ομως από τη δεκαετία του ’80 και μετά, η φύση άλλαξε το παιχνίδι: η Βάλια Κάλντα, ο Σμόλικας, η Βασιλίτσα έφεραν κόσμο ξανά. Σήμερα, τα Γρεβενά λέγονται και «πόλη των μανιταριών» – αλλά και «ορεινός παράδεισος» από κάθε παρέα που ανεβαίνει στο χιονοδρομικό.

Οι πλατείες που αφηγούνται ιστορίες

Από το 1930 μέχρι σήμερα, η Πλατεία Λαχαναγοράς είναι σημείο συνάντησης – και όχι μόνο για τους μανάβηδες. «Εδώ μεγαλώσαμε όλοι» μας είπε η κυρία Μαρία, που πουλάει φρούτα κάθε πρωί. Το παλιό ρολόι του 1906 – το σήμα κατατεθέν της πόλης – στέκει ακόμη εκεί όπου κάποτε ήταν μιναρές τουρκικού τζαμιού. Δίπλα του, το ανακαινισμένο Δημαρχείο, που κάποτε στέγαζε την εμπορική ζωή του τόπου.

Κρεοπωλεία, μανάβικα και μπακάλικα στο ισόγειό του. Και γύρω γύρω… κόσμος, ιστορίες, φωνές, κίνηση. Λίγο πιο δίπλα βρίσκεται και η κεντρική πλατεία της πόλης, η Πλατεία Αιμιλιανού. Εκεί συναντήσαμε την κυρία Ελένη, σχεδόν μια ζωή επιχειρηματία στην εστίαση στα Γρεβενά. Θυμάται τη ζωή στην πόλη 60 χρόνια πριν. «Ανθρωποι απλοί, οικοδόμοι στην πλειοψηφία τους και αγρότες. Το συσκευασμένο φαγητό ήταν πολυτέλεια» μας είπε.

Τώρα βλέπεις τις προτομές, τα κανόνια, οι μνήμες μεγάλων στιγμών της ιστορίας να είναι ακόμη εκεί. Αλλά ταυτόχρονα υπάρχει και κάτι πολύ σύγχρονο: το σιντριβάνι, τα καφέ, τα μπαρ και η κίνηση που κάνει την πλατεία το απόλυτο στέκι για μαθητές, φοιτητές, παρέες. «Εδώ κανονίζουμε τα πάντα, από το διάβασμα μέχρι τις βραδινές εξορμήσεις» μας είπε η Αννα, μαθήτρια της Β’ Λυκείου.

Το πιο «ινσταγκραμικό» σημείο

Το πάρκο των 24 στρεμμάτων έχει γίνει ο φυσικός χώρος για τις καλοκαιρινές μας βόλτες. Ξυλόγλυπτα παγκάκια, μονοπάτια, πράσινο παντού και τα περίφημα ξυλόγλυπτα μανιτάρια και αρκούδες έργα του γρεβενιώτη καλλιτέχνη Ιωάννη Παπατζήκα και άλλων εθελοντών ξυλογλυπτών. «Εδώ μάθαμε ποδήλατο, εδώ κάνουμε πρόβες για τις σχολικές γιορτές, εδώ ζούμε!» μας είπε μια παρέα εφήβων. Κι αν έρθεις τον Αύγουστο, η Πανελλήνια Γιορτή Μανιταριού μετατρέπει το πάρκο σε υπαίθριο εργαστήρι γεύσεων και μουσικής.

Αν ρωτήσεις έναν Γρεβενιώτη τι σημαίνει παράδοση, δύσκολα θα σου απαντήσει με βιβλία. Θα σου μιλήσει για τραπέζια γεμάτα φαγητά, για φωτιές που φτάνουν ως τον ουρανό, για γλέντια που κρατάνε μέχρι να ξημερώσει. Για το πώς η μουσική, η φύση και οι άνθρωποι μπλέκονται σε μια ιστορία που συνεχίζεται κάθε χρόνο, χωρίς να χρειάζεται «υπενθύμιση».
Και κάπως έτσι ξεκινήσαμε να γνωρίζουμε κι εμείς τα έθιμά μας – όχι σαν παρατηρητές, αλλά σαν κομμάτι μιας μεγάλης παρέας.

Εθιμα που μοσχοβολούν παράδοση

Γιορτή Μανιταριών. Αν τύχει να βρίσκεσαι στα Γρεβενά τέλη Αυγούστου, τότε θα καταλάβεις τι πάει να πει πανηγύρι της φύσης. Η Γιορτή Μανιταριών είναι από τα πιο χαρούμενα και… γευστικά έθιμα της περιοχής. Ολο το πάρκο γεμίζει κόσμο: οικογένειες, μάγειρες, μαθητές, τουρίστες, και φυσικά τους γνωστούς «μανιταρόφιλους» που ξεχωρίζουν κάθε είδος σαν να κοιτούν παλιούς τους φίλους. Ο κ. Γιώργος, που μαζεύει μανιτάρια από παιδί, λέει: «Κάθε μανιτάρι έχει τη δική του προσωπικότητα. Το θέμα είναι να μάθεις να το “διαβάζεις”».

Και πράγματι, στα σεμινάρια βλέπεις ανθρώπους να ακούν με προσήλωση για το ποια μανιτάρια τρώγονται και ποια… καλύτερα να τα χαζεύεις μόνο. Αλλά το καλύτερο σημείο της γιορτής είναι το φαγητό. Μανιτάρια παντού: σούπες, πίτες, ψητά, τηγανητά, ακόμη και γλυκά με βάση το μανιτάρι.

Οι μάγειρες κάνουν μικρά θαύματα με προϊόντα ντόπιων παραγωγών και το κλίμα θυμίζει μεγάλη οικογένεια που έχει συγκεντρωθεί γύρω από έναν κοινό ενθουσιασμό. «Είναι σαν να γιορτάζουμε όλοι μαζί την ίδια… τρέλα», μας λέει μια μαθήτρια που βοηθάει στο περίπτερο της σχολής μαγειρικής.

Η χριστουγεννιάτικη Γουρουνοχαρά. Αν υπάρχει ένα έθιμο που κάνει τις γιορτές πιο «χωριάτικες» και ζεστές, αυτό είναι η Γουρουνοχαρά. Παλιότερα, κάθε σπίτι στα χωριά έσφαζε το γουρούνι του ανήμερα Χριστούγεννα.

Τίποτα δεν πήγαινε χαμένο: το δέρμα γινόταν «γουρονοτσάρουχα», το κρέας μαγειρευόταν με πράσα και μπαχαρικά, έφτιαχναν λουκάνικα και πατσά, και όλο το χωριό μοσχοβολούσε. Σήμερα, η παράδοση ζει αλλιώς – πιο συλλογικά. Οι κάτοικοι μαζεύονται στις πλατείες, με το κρασί να ρέει ζεστό, με μουσικές και χορούς και φυσικά άφθονο κρέας. Ο κ. Θανάσης από την Καλλονή μάς είπε γελώντας: «Αν δεν φας στη Γουρουνοχαρά, δεν έχεις κάνει Χριστούγεννα στα Γρεβενά».

Το γλέντι δεν είναι απλώς φαγητό. Είναι συνάντηση, είναι παρέα, είναι εκείνη η αίσθηση πως ακόμη κι αν δεν γνωρίζεις κάποιον, θα σε κεράσει μια μπουκιά σαν να είστε φίλοι από χρόνια.

Ο Φανός. Και καθώς τους πρώτους μήνες του νέου χρόνου θα το ζήσουμε ξανά, να θυμηθούμε ένα από τα πιο γνωστά έθιμα που εξηγεί γιατί Αποκριά στα Γρεβενά σημαίνει μόνο ένα πράγμα: Φανός. Μια τεράστια φωτιά ανάβει σε πλατείες ή γειτονιές, και γύρω της ο κόσμος συγκεντρώνεται όπως συγκεντρώνονται οι ιστορίες γύρω από ένα βιβλίο.

Χοροί, τραγούδια, αστεία, σατιρικά δίστιχα, πειράγματα, παραδοσιακά τραγούδια της Πίνδου και στολές που δίνουν σε όλο το σκηνικό μια πολύχρωμη, ζωηρή ενέργεια.

Η γιαγιά Ελένη λέει με ενθουσιασμό: «Ο Φανός είναι για να καίμε ό,τι μας βαραίνει και να μπαίνουμε στην άνοιξη με καθαρή καρδιά». Και πραγματικά, το βλέπεις στα πρόσωπα των ανθρώπων. Μικροί και μεγάλοι γίνονται μια παρέα, σαν να τους ενώνει η φωτιά που φωτίζει τη νύχτα. Η ατμόσφαιρα είναι τόσο έντονη που για λίγα λεπτά ξεχνάς ότι βρίσκεσαι μέσα σε πόλη – νιώθεις ότι συμμετέχεις σε μια αρχέγονη γιορτή, εκεί όπου όλα τα χωριά της Πίνδου γίνονταν ένα.Τελικά, τα έθιμα των Γρεβενών δεν είναι απλώς «από το παρελθόν». Είναι κομμάτι της σημερινής ζωής: οι γιορτές, τα τραγούδια, οι κάτοικοι, οι μυρωδιές, τα γέλια, οι αναμνήσεις. Καθώς τα γνωρίζουμε μέσα από τις αφηγήσεις και τις εμπειρίες των ανθρώπων, νιώθουμε ότι κάθε έθιμο είναι ένας τρόπος να θυμόμαστε από πού ερχόμαστε – και τι αξίζει να κρατήσουμε. Γιατί στα Γρεβενά, η παράδοση δεν είναι μουσείο. Είναι ζωντανή. Είναι ανθρώπινη. Είναι δική μας.

Οι μεγαλύτεροι χαυλιόδοντες στον κόσμο!

Στη Μηλιά, 19, χιλιόμετρα από την πόλη, συναντήσαμε τον υπεύθυνο του μουσείου που μας είπε: «Εδώ θα δείτε τους μεγαλύτερους χαυλιόδοντες στον κόσμο. Και όχι, δεν είναι υπερβολή!». Στο μουσείο βρίσκονται απολιθώματα ελεφάντων, αρκούδων, αιλουροειδών και ο διάσημος Γρεβενοβούς ο αρχαϊκός, το μεγάλο βοοειδές που πήρε το όνομα της πόλης και το έκανε γνωστό σε όλο τον κόσμο της παλαιοντολογίας.

Ο σεισμός του 1995 άλλαξε το κέντρο. Ξύλινα σπίτια και διώροφα χάθηκαν, η πόλη υψώθηκε. Κάποιες πολυκατοικίες μοιάζουν «παράταιρες» ανάμεσα στο φυσικό τοπίο – και όλοι το λένε. Αλλά, όπως μας είπε ο κ. Στέλιος, συνταξιούχος οικοδόμος: «Το θέμα δεν είναι τα κτίρια. Είναι οι άνθρωποι που γεμίζουν την πόλη. Αυτοί την κάνουν Γρεβενά». Και είναι αλήθεια. Γιατί όσο κι αν αλλάζει η μορφή της πόλης, η καρδιά της (η σχέση με τη φύση, η συλλογικότητα, η ζεστασιά των ανθρώπων) μένει ίδια.

Στο τέλος της περιήγησής μας συνειδητοποιήσαμε κάτι απλό: Τα Γρεβενά δεν είναι μόνο τα βουνά τους. Ούτε οι πλατείες τους. Ούτε καν η ιστορία τους. Είναι οι άνθρωποι που μιλούν για τον τόπο τους με την ίδια αγάπη που θα μιλούσαν για κάποιον δικό τους. Κι έτσι, περπατώντας στην πόλη, ακούγοντας ιστορίες, γελώντας, ρωτώντας, νιώσαμε κι εμείς κάτι από αυτή την περηφάνια. Στα μονοπάτια της Πίνδου, τελικά, ανακαλύπτεις τα Γρεβενά… όχι σαν «προορισμό», αλλά σαν κομμάτι του εαυτού σου.