Οι Ελληνες είχαν πάντοτε μια ιδιαίτερη ευαισθησία στα θέματα της Παιδείας. Δεν είναι τυχαίο ότι ήδη τα πρώτα Συντάγματα της Ελληνικής Επανάστασης αναφέρονταν στην εκπαίδευση. Αλλά και όταν άρχισε να συγκροτείται το νεότερο ελληνικό κράτος, μια από τις πρώτες πρόνοιες ήταν η ίδρυση σχολείων για τη μόρφωση των Ελλήνων.
Το δε Πανεπιστήμιο Αθηνών ήταν το πρώτο που ιδρύθηκε με έρανο το 1837 στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Υστερα απ’ όλα αυτά, δεν πρέπει να εκπλήσσει ότι ακόμα και κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και την περίοδο της Κατοχής οι Ελληνες μεριμνούσαν για την Παιδεία και προσπαθούσαν, στο μέτρο του δυνατού, να οργανώσουν την εκπαίδευση.
Η κατάσταση της εκπαίδευσης την περίοδο της Κατοχής
Η κατάσταση της εκπαίδευσης την περίοδο της Κατοχής ήταν τραγική. Να πώς την περιγράφει ο Χάρης Σακελλαρίου στο βιβλίο του «Η Παιδεία στην Αντίσταση» (έκδοση Διδασκαλική Αναγεννητική Συνδικαλιστική Κίνηση, 1983): Οι «καταχτητές επίταξαν 8.345 σχολικά κτίρια και βέβαια, από τη μεταχείριση που είχαν, μόνο 719 απ’ αυτά έμειναν απείραχτα. Πολλά κάηκαν, άλλα γκρεμίστηκαν ή έπαθαν σοβαρές ζημιές από βομβαρδισμούς ή ανατινάξεις και τα πιο πολλά ρημάχτηκαν κι έμειναν δίχως θρανία κι άλλον εξοπλισμό. Ενας μεγάλος αριθμός από τους δασκάλους, που είχαν επιστρατευθεί για τον πόλεμο, άφησαν τα κόκαλά τους στα βουνά της Αλβανίας κι άλλοι είχαν γυρίσει ανάπηροι. Πολλοί, όπως οι εξαίρετοι αγωνιστές Γιάννης Ζεύγος και Νίκος Πλουμπίδης, εξακολουθούσαν να είναι ακόμα στις φυλακές, αφού οι γερμανόφιλοι κουίσλιγκς κατοχικοί κυβερνήτες είχαν την… εθνική έμπνευση, προς μεγαλύτερη ασφάλεια των καταχτητών, να τους παραδώσουν σ’ αυτούς ή να τους φυλάνε οι ίδιοι δέσμιους για λογαριασμό εκείνων. Ετσι, αρκετά από τα σχολεία μας δεν μπόρεσαν να λειτουργήσουν, κι όσα λειτούργησαν, λειτούργησαν πλημμελέστατα και για μικρά μόνο διαστήματα. Το σχολικό έτος 1940-41 κράτησε μόνο 3 μήνες και το σχολικό έτος 1941-42 μόνο 20 μέρες!».
Η προσπάθεια οργάνωσης σχολείων από την Αντίσταση
Η παιδαγωγός Ρόζα Ιμβριώτη κατάλαβε το μέγεθος της πρόκλησης να δημιουργήσει ένα αναγνωστικό για παιδιά του Δημοτικού εν μέσω πολέμου
Μέσα σε αυτήν τη χαοτική κατάσταση, η Εθνική Αντίσταση προσπάθησε να οργανώσει την εκπαίδευση. Και στο σημείο αυτό, η παραπάνω μελέτη του Σακελλαρίου είναι αποκαλυπτική: Με «πρωτοβουλία του Γραμματέα της Παιδείας της ΠΕΕΑ (σ.σ. Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης), καθηγητή Πέτρου Κόκκαλη, και τη συμμετοχή τριών εξεχόντων παιδαγωγών, του Κ.Δ. Σωτηρίου, του Μιχ. Παπαμαύρου και της Ρόζας Ιμβριώτη, και 5-6 δασκάλων γίνεται σύσκεψη στον γυναικωνίτη της εκκλησίας του ευρυτανικού χωριού Βίνιανη, κοντά στο ποτάμι Μέγδοβα, κι εκεί μπαίνουν τα σχέδια και διαγράφονται οι άμεσοι αλλά κι απώτεροι στόχοι της Παιδείας μας. Και πρώτα-πρώτα στέλνεται στα γραφεία των επιθεωρήσεων εγκύκλιος και ζητείται από τους προϊσταμένους των γραφείων αυτών ν’ απαντήσουν στα παρακάτω ερωτήματα:
- Πόσα σχολεία λειτουργούν στην περιφέρεια; Πόσα μονοτάξια, πόσα διτάξια και πόσα πολυτάξια;
- Πόσα σχολεία είναι κατεστραμμένα;
- Πόσα χωριά δεν έχουν σχολεία;
- Πόσα σχολεία είναι χωρίς δάσκαλο;
- Πόσοι δάσκαλοι, απ’ αυτούς που ανήκουν οργανικά στο σχολείο, είναι στον Αγώνα;
- Πόσοι μαθητές φοιτούν σήμερα στο σχολείο;
- Πόσοι φοιτούσαν προπολεμικά;
- Λειτουργούν μαθητικά συσσίτια και πού;
- Πόσους αναλφάβητους έχει το χωριό;
- Πόσα νηπιαγωγεία;
- Πόσους παιδικούς σταθμούς;
- Ποια είναι η υγεία των μαθητών;
- Τι γνώμη έχετε για τα βιβλία της 4ης Αυγούστου;
- Πώς μπορεί, κατά τη γνώμη σας, να εξασφαλιστεί η κανονική φοίτηση των παιδιών στο σχολείο;.
Η απόφαση ίδρυσης παιδαγωγικών φροντιστηρίων
Στο μεταξύ, η ΠΕΕΑ, η Κυβέρνηση του Βουνού, «αντιμετώπισε το πρόβλημα με τον πιο άμεσο και πρακτικό, μέσα στις συνθήκες της εποχής εκείνης, τρόπο. Με την από 8 Ιούνη του 1944 απόφαση ίδρυσε στην Ελεύθερη Ελλάδα δύο Παιδαγωγικά Φροντιστήρια για εκπαίδευση σ’ αυτά νέων δασκάλων».
Αξίζει να διαβάσει κανείς την απόφαση για την ίδρυση των Παιδαγωγικών Φροντιστηρίων:
«Εχοντας υπόψη την ιδρυτική Πράξη της ΠΕΕΑ της 10 Μάρτη 1944
Αποφασίζομε
Αρθρο 1. Ιδρύονται δύο Παιδαγωγικά Φροντιστήρια, με έδρα το Καρπενήσι και την Τύρνα (Θεσσαλίας), που θα λειτουργήσουν από τις 5 Ιούλη ως τις 10 Σεπτέμβρη 1944.
Αρθρο 2. Σκοπός των Φροντιστηρίων είναι ο καταρτισμός προσωρινών δασκάλων για τα σχολεία του 1ου βαθμού (Δημοτικά) στην Ελεύθερη Ελλάδα.
Αρθρο 3. Στα Φροντιστήρια θα φοιτήσουν προσωρινοί δάσκαλοι, που δεν έχουν παιδαγωγική μόρφωση, και νέοι και νέες τελειόφοιτοι γυμνασίου, που επιθυμούν να διοριστούν προσωρινοί δάσκαλοι στα σχολεία του 1ου βαθμού (Δημοτικά) της Ελεύθερης Ελλάδας.
Αρθρο 4. Οι σπουδαστές των Φροντιστηρίων θα διδαχτούν: Στοιχεία Παιδαγωγικής, Ψυχολογίας και Διδακτικής, με τις σχετικές εφαρμογές, καθώς και Νέα Ελληνικά και Ελληνική Ιστορία.
Αρθρο 5. Σε κάθε Φροντιστήριο εγγράφονται 40-50 σπουδαστές. Το διδακτικό προσωπικό κάθε Φροντιστηρίου αποτελείται από έναν παιδαγωγό, που θα είναι ο προϊστάμενός του. Και από 3-4 φιλολόγους, καθηγητές και δασκάλους. Στη λειτουργία των Φροντιστηρίων, όποτε παραστεί ανάγκη, μπορούν να βοηθήσουν εκπαιδευτικοί και άλλοι ειδικοί επιστήμονες, που τους προσκαλεί ο προϊστάμενος του Φροντιστηρίου.
Αρθρο 6. Οι απόφοιτοι των Παιδαγωγικών Φροντιστηρίων διορίζονται προσωρινοί δάσκαλοι. Για να γίνουν μόνιμοι και να εξισωθούν με τους πτυχιούχους δασκάλους του 1ου βαθμού, θα πρέπει να μετεκπαιδευθούν, όπως θα καθοριστεί από ειδική πράξη».
Με βάση την απόφαση αυτή, συγκροτήθηκαν κι άρχισαν να λειτουργούν τα δυο Φροντιστήρια, διευθυντές των οποίων διετέλεσαν διακεκριμένοι παιδαγωγοί, όπως ο Κώστας Σωτηρίου και ο Μιχάλης Παπαμαύρος.
Το παιδαγωγικό συνέδριο στην Ευρυτανία
Ακόμα και παιδαγωγικό συνέδριο διοργανώθηκε την περίοδο της Κατοχής, όπως μας πληροφορεί ο Χάρης Σακελλαρίου: Στις 20 Ιουλίου 1944 «συγκροτείται στο χωριό Λάσπη της Ευρυτανίας, λίγο έξω από το Καρπενήσι, το πρώτο μετά τη δικτατορία του Μεταξά Παιδαγωγικό Συνέδριο. Στο συνέδριο πήραν μέρος 100 αντιπρόσωποι από 20 Διδασκαλικούς Συλλόγους. Το Συνέδριο έδωσε εντολή στους δασκάλους και τους Συλλόγους τους να κάνουν ό,τι μπορούν και:
Να ιδρύσουν παντού μαθητικά συσσίτια.
Να προμηθεύσουν στα παιδιά δωρεάν βιβλία και γραφική ύλη.
Να ιδρύσουν παντού παιδικούς σταθμούς και να φροντίσουν για την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη των παιδιών.
(…) Με βάση το γεγονός ότι ο αναλφαβητισμός του λαού στα χρόνια τούτα κυμαινόταν ανάμεσα στο 41%-49% και λίγα πράγματα μπορούν να γίνουν μ’ έναν λαό που είναι σε τόσο μεγάλο ποσοστό βυθισμένος στο σκοτάδι της αμάθειας, το Συνέδριο αποφάσισε ν’ αρχίσει έναν έντονο αγώνα για την καταπολέμηση αυτής της Μάστιγας. Οι σύνεδροι συμφώνησαν ν’ ανοίξουν παντού Σχολές Αναλφαβήτων».
Τα αναγνωστικά της Αντίστασης
Το αναγνωστικό «Τα αετόπουλα» για τη Γ’ και τη Δ’ Δημοτικού, με την υπογραφή της Ρόζας Ιμβριώτη. «Τα παιδιά πρέπει να νιώσουν, όσο μπορούν, να συλλάβουν έστω με την άγουρη σκέψη τους την ατμόσφαιρα, την ιστορική στιγμή που ζούνε» έλεγε η συγγραφέας του αναγνωστικού
Για να λειτουργήσουν όμως τα δημοτικά σχολεία χρειάζονταν και βιβλία. Ετσι λοιπόν ετοιμάστηκαν τα αναγνωστικά «Τα αετόπουλα» της Ρ. Ιμβριώτη για τη Γ’ και τη Δ’ Δημοτικού και «Η Ελεύθερη Ελλάδα» του Μ. Παπαμαύρου για την Ε’ και την Στ’ Δημοτικού. Να πώς περιγράφει η Ρ. Ιμβριώτη στην «Επιθεώρηση Τέχνης» τη συγγραφή του αναγνωστικού «Τα αετόπουλα»: «Με φώναξαν στην έδρα της ΠΕΕΑ: “Θα γράψεις το αναγνωστικό της Γ’ και Δ’ τάξης του Δημοτικού” μου λέει ο γραμματέας της παιδείας Πέτρος Κόκκαλης. “Σε ένα μήνα πρέπει να είναι και τυπωμένο. Eχεις γράψει αναγνωστικά και θα τα βγάλεις πέρα”. Ανταλλάξαμε τις σκέψεις μας πάνω στο θέμα. Θυμάμαι πως το συμπέρασμα πάνω-κάτω ήταν το ακόλουθο. Βέβαια θα πρέπει να τηρηθούν οι παιδαγωγικές αρχές που πρυτανεύουν στη σύνταξη σχολικών βιβλίων, όμως με μια ειδοποιό διαφορά “τη σημερινή (τοτινή) πραγματικότητα των παιδιών”. Εξήγησα, ότι οι μικροί μαθητές των 9 και 10 χρόνων τότε δεν ήταν τα συνηθισμένα παιδιά αυτής της ηλικίας. Ηταν τα παιδιά, χιλιάδες παιδιά στα χωριά και στις πόλεις, που αναγκάστηκαν μέσα στον πόλεμο και στην κατοχή μέσα σε μια νύχτα, κάτω από απερίγραπτη αγωνία και τρόμο ν’ αφήσουν τα σπίτια τους και να σωθούν, είτε στα βουνά είτε σε άλλες πόλεις. Αυτά τα παιδιά ζήσανε βομβαρδισμούς, επιδρομές αεροπλάνων, νυχτερινή συσκότιση, πολυβολισμούς, πυροβολισμούς, μετακινήσεις στρατού, μπλόκα, εκτελέσεις μπροστά στα μάτια τους. Οι ειδικές αυτές συνθήκες συνιστούν ιδιαίτερη ψυχολογία. Ωρίμασαν πρόωρα τα παιδιά, γέμισε τρόμους και ερωτήματα η συνείδησή τους, βρίσκονταν ολοένα σε ψυχική υπερδιέγερση. (…) Πρέπει να νιώσουν, όσο μπορούν, να συλλάβουν έστω με την άγουρη σκέψη τους την ατμόσφαιρα, την ιστορική στιγμή που ζούνε. “Βλέπεις, Συναγωνιστή, είπα, δεν έχουν καμία σχέση τα βιβλία που έγραφα ως τώρα μ’ αυτό που πρέπει να γράψω σήμερα”».
Το αναγνωστικό «Ελεύθερη Ελλάδα» για τα παιδιά της Ε’ και της Στ’ Δημοτικού, το οποίο γράφτηκε από ομάδα εκπαιδευτικών με επικεφαλής τον Μιχάλη Παπαμαύρο
Πώς επηρεάζει ο πόλεμος τα πάντα στη ζωή των ανθρώπων, ακόμα και το περιεχόμενο των σχολικών βιβλίων…
H Παιδεία των Ελλήνων τότε και σήμερα
Υστερα απ’ όλα αυτά, δημιουργούνται ευλόγως κάποιες απορίες: Τιμούμε τους ανθρώπους εκείνους, οι οποίοι προσπάθησαν να κρατήσουν όρθια την εκπαίδευση των Ελλήνων σε πολύ δύσκολες συνθήκες; Δίνουμε σήμερα την ίδια σημασία στην Παιδεία των παιδιών μας; Αποτελεί για τους σύγχρονους Ελληνες η Παιδεία πραγματική προτεραιότητα, όπως τότε;
Ας κρατήσουμε όμως τα θετικά! Οι Ελληνες νοιάζονταν για την Παιδεία, ακόμα και όταν πολεμούσαν. Και όχι μόνον την περίοδο της Κατοχής. Χαρακτηριστικό είναι το δημοσίευμα των «Ελληνικών Χρονικών» της 4ης Μαρτίου 1825 στο πολιορκημένο Μεσολόγγι: «Τίποτε δεν είναι ωφελιμώτερον εις την παρούσαν των Ελλήνων κατάστασιν, παρά το να πολλαπλασιασθώσι τα καταστήματα της δημοσίου εκπαιδεύσεως, να εισαχθή πανταχού η αλληλοδιδακτική μέθοδος, και να διορισθώσι διδάσκαλοι άξιοι. (…) Οι ανδρείοι οπλισταί μας έσωσαν την πατρίδα από τας χείρας της τυραννίας, αλλ’ οι διδάσκαλοι θέλουν την σώσει από την επιπολάζουσαν αμάθειαν, πολύ χειροτέραν της τυραννίας, και επομένως θέλουν συντελέσει πολύ πλέον παρά τους πρώτους εις την δόξαν, και ευδαιμονίαν της». Αυτή είναι λοιπόν η πραγματική παρακαταθήκη, ίσως ακόμη πιο σημαντική και από τους ένοπλους αγώνες.
O κ. Σπύρος Βλαχόπουλος είναι καθηγητής Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ.
