Ο θάνατος ενός πατέρα και η έλευση μιας κόρης. Οι αναλυτικές προειδοποιήσεις ενός λονδρέζικου θεάτρου, από την επίσημη ιστοσελίδα του, για το «ευαίσθητο περιεχόμενο» κάποιου έργου που ανεβάζει. Το τρομοκρατικό χτύπημα στους Δίδυμους Πύργους την 11η Σεπτεμβρίου 2001 στη Νέα Υόρκη και ένα σχετικό ποίημα του Αμιρι Μπαράκα. Μια υποβλητική σκηνή από την ταινία «Οι κυνηγοί» του Θεόδωρου Αγγελόπουλου.
Η ιστορία της Ρωσίδας Κάτιας και του πατριού της, του Ιβάν, σοβιετικού μηχανικού και απλού ανθρώπου. Η δολοφονία του Ζακ Κωστόπουλου στο κέντρο της Αθήνας το 2018. Το πολύνεκρο μακελειό στο αμερικανικό πανεπιστήμιο Virginia Tech στις 16 Απριλίου 2007 και η σχέση του νεαρού θύτη με την ψυχασθένεια, τη φαντασία και τη βία. Η Χιντ Ρατζάμπ, ένα κοριτσάκι της Παλαιστίνης, που δεν υπάρχει πια, από τον Ιανουάριο του 2024, εξαιτίας των πυρών ενός ισραηλινού τανκ στη βόρεια Γάζα. H εμμονή του Ζίγκφριντ Κρακάουερ και το διήγημά του «Ανάμνηση ενός παρισινού δρόμου».
Χρήστος Χρυσόπουλος
Βάθος πεδίου [Εγχειρίδιο αυτοβοήθειας]
Εκδόσεις Οκτώ, 2025, σελ. 194, τιμή 14,41 ευρώ
Πού και πώς συνδέονται όλα αυτά τα (φαινομενικώς ετερόκλητα) πράγματα που διαβάσατε μέχρι στιγμής; Στη συνείδηση ενός συγγραφέα, εν προκειμένω του Χρήστου Χρυσόπουλου, ο οποίος διαμορφώνει στο νέο του βιβλίο Βάθος πεδίου [Εγχειρίδιο αυτοβοήθειας] μια αφηγηματική συνθήκη ταιριαστή για την ιδιοσυγκρασία του.
«Κυριαρχεί η επιστροφή»
Ο χρόνος εδώ, διόλου γραμμικός. Οι ιστορίες πολλές, με διαστάσεις και διακλαδώσεις απρόβλεπτες, ατομικές και κοινωνικές. «Και τώρα κοιτάζω τον εαυτό μου, τα γραπτά, εκείνον που ήμουν… σαν να είναι κάποιος άλλος που – ανέλπιστα – επιβίωσε. Και τώρα τον ξαναγράφω, βάζοντας το πρόσωπό μου να με κοιτά κατάματα από ένα σημείο στο βάθος πεδίου της εικόνας» αναφέρει χαρακτηριστικά ο ίδιος. Ο Χρυσόπουλος, κατά τη διάρκεια του 2026, συμπληρώνει επισήμως μια ολόκληρη τριακονταετία στα γράμματα, από το 1996 και την πρώτη εμφάνισή του. Εκτοτε έχει διαγράψει μια διακριτή, μονήρη και συνεπή πορεία, ασχολούμενος με τη λογοτεχνία (πεζογραφία, δοκίμιο, χρονικό), τη θεωρία και τη φωτογραφία. «Δημοσιεύοντας την “Αλμα” (2019), ένα βιβλίο που αφορούσε τη γέννηση του παιδιού μου, της Νικολέτας, άλλαξε κάτι και παράλληλα κάτι επιβεβαιώθηκε. Αφενός, ανατράπηκε η αντίληψη που είχα για το τι χρειάζομαι εγώ προκειμένου να γράψω. Το βιβλίο αυτό δεν το δούλευα καν στο μυαλό μου, μάλλον ήταν παρόν στο μυαλό μου, αυτή είναι η σωστή διατύπωση. Και γράφτηκε σπαστά, στους περιπάτους, στο λεωφορείο, στην παιδική χαρά, στα διαλείμματα μιας καθημερινής εργασίας. Αφετέρου, το βιβλίο αυτό επικύρωσε το αναπαλλοτρίωτο της γραφής, ότι για μένα η γραφή είναι δραστική, απαραίτητη και επιτεύξιμη υπό οποιεσδήποτε συνθήκες» λέει ο Χρυσόπουλος, καθώς συζητάμε σε ένα καφέ της οδού Καλλιδρομίου, στα Εξάρχεια.
Κάτι ανάλογο, συνεχίζει, συνέβη και με το Βάθος πεδίου, όμως ο κυρίαρχος προβληματισμός είναι διαφορετικός. «Τις περισσότερες από τις ιστορίες του βιβλίου είτε τις έχω βιώσει με κάποιον τρόπο είτε τις έχω οικειοποιηθεί επειδή ήταν κοντά μου, παρούσες στο μυαλό μου, από παλιά. Νομίζω ότι κυριαρχεί εδώ το μοτίβο της επιστροφής, μια επαναδιαπραγμάτευση του παρελθόντος, του εαυτού. Επιχειρώντας να αποδεσμεύσω κάπως το δικό μου πρόσωπο από ποικίλα συμβάντα αναρωτιέμαι για τη μετάβασή μου από το πριν στο μετά και στο τώρα. Τι υπάρχει στο σήμερα από το τότε; Τι υπήρχε ήδη τότε που έφτασε μέχρι το σήμερα; Και πού βρισκόμουν εγώ, πού είμαι εγώ πια, σε σχέση με όλα αυτά; Από την άλλη μεριά, στο “Βάθος πεδίου”, νομίζω πως έπαιξε σημαντικό ρόλο και η πολιτική συγκυρία, με τον τρέχοντα εκφασισμό των ΗΠΑ και με όσα φοβερά συντελέστηκαν στη Λωρίδα της Γάζας» προσθέτει ο Χρυσόπουλος.
«Σαν να ζούμε σε μυθοπλασία»
Και παίρνουμε να σχολιάζουμε μαζί την επικαιρότητα, τις ζοφερές διεθνείς εξελίξεις, μέχρι το Ιράν. «Πώς μπορείς να διατηρήσεις το μυαλό σου διαυγές όταν τα πάντα γύρω σου καταρρέουν; Και τι μπορούμε στ’ αλήθεια να ξέρουμε για το οτιδήποτε; Τα βλέπουμε όλα διαμεσολαβημένα από μια οθόνη, είναι σαν να ζούμε σε μια μυθοπλασία, σαν να ζούμε μέσα σε κάτι που μας ξεπερνά, μέσα σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από εμάς που, ωστόσο, δεν μας αγγίζει. Δεν αποστρέφουμε καθόλου το βλέμμα, βλέπουμε απλώς σαν να καταναλώνουμε. Η καταστροφή σαγηνεύει. Το κακό σαγηνεύει. Γιατί; Παραμένω περίεργος, με ενδιαφέρει να το παρατηρήσω όλο αυτό. Με ψυχραιμία, ει δυνατόν με μια “ισορροπημένη αδιαφορία”, όπως λέω κάπου και στο βιβλίο».
Το κρίσιμο ερώτημα, επισημαίνουμε στον Χρυσόπουλο, είναι τι μπορεί να κάνει η λογοτεχνία μέσα σε έναν τέτοιο απορρυθμισμένο και έκρυθμο κόσμο. «Η άμεση επιδραστικότητα της λογοτεχνίας είναι περιορισμένη. Η λογοτεχνία δεν μπορεί να αλλάξει τα γεγονότα, είτε είναι πραγματικά είτε είναι ψυχικά, είτε είναι προσωπικά είτε είναι συλλογικά. Αυτό που σίγουρα μπορεί να κάνει η λογοτεχνία είναι να μας τοποθετήσει ή να μας επανατοποθετήσει στα γεγονότα». Με τρόπους ερμηνευτικούς, νοηματικούς και αξιακούς, συμπληρώνουμε εμείς. «Ετσι λειτουργεί η λογοτεχνία. Είναι το ύστατο ανθρωπιστικό καταφύγιο. Οταν τίποτε άλλο δεν σε βοηθάει, σε βοηθάει αυτή. Αυτό υποστηρίζω εγώ, τουλάχιστον».
«Δεν κάνω τα πράγματα εύκολα»
Ο Χρυσόπουλος σιωπά για λίγο, συλλογίζεται και προχωράει. «Στην προμετωπίδα του βιβλίου έχω βάλει μια φράση από τα σημειωματάρια του Αντρέι Πλατόνοφ, της περιόδου 1941-1945. “O άνθρωπος δεν γνωρίζει τον εαυτό του. Χρειάζεται ένας συγγραφέας για να τον ανακαλύψει”. Λοιπόν, αυτό ακριβώς συνέβη σε μένα, όχι με έναν συγγραφέα αλλά με αρκετούς. Εκτοτε δεν μπορώ να ξεφύγω από αυτό το πλέγμα. Στους λίγους ανθρώπους που γνωρίζω, συγκαταλέγω και όσους είναι μόνο σελίδες, κείμενο, γραφή. Και, μάλλον, έχω γίνει ένας τέτοιος συγγραφέας. Δεν μου είναι εύκολο. Δεν κάνω τα πράγματα εύκολα. Και δεν τα κάνω επειδή πιστεύω ότι υπάρχει λόγος να μην τα κάνω εύκολα» ξεκαθάρισε όταν η κουβέντα μας έχει πλέον περάσει στη δική του θέση, στο πλαίσιο της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. «Είμαι ικανοποιημένος, δεν θα άλλαζα ούτε καν τις επιφυλάξεις που έχουν διατυπωθεί για τα βιβλία μου, τις θεωρώ προεκτάσεις του έργου μου. Αυτοαναφορικός; Σολιψιστής; Μπορεί! Δεν ισχύουν μόνο αυτά, για την ακρίβεια ισχύουν και αυτά» σχολιάζει χαμογελώντας ο Χρυσόπουλος.
Μετά την πανδημία, έχει επικεντρωθεί έντονα στην «αφηγηματική ψυχοθεραπεία», μέσω της οποίας αναδέχεται «τον ρόλο ενός ακροατή σε εγρήγορση, που δεν παίρνει απλώς, καλείται να δώσει κιόλας». Και καταλήγει ο συγγραφέας: «Ο εαυτός συγκροτείται αφηγηματικά. Ο εαυτός είναι όσα λέμε εμείς και όσα λέγονται για αυτόν. Κανένας άνθρωπος όμως δεν είναι μόνο ένα ίχνος, μια ιστορία. Οι άνθρωποι είμαστε αφηγηματικά παλίμψηστα. Ανέκαθεν με συνάρπαζε αυτό και προσπαθούσα να το ενσταλάξω στο γράψιμό μου, δηλαδή προσπαθούσα να δω σε ποιον βαθμό η γραφή μου, ακόμα και η δομή ενός βιβλίο, αντέχει τις αντιφάσεις, τις δικές μου και των άλλων».
