Σημαντικές εντάσεις έχει προκαλέσει στις σχέσεις Τουρκίας και Ισραήλ η αναγνώριση από την ισραηλινή κυβέρνηση της γενοκτονίας των Αρμενίων του 1915, η οποία αναγνώριση, όμως, για να λάβει ολοκληρωμένο χαρακτήρα, χρειάζεται ψήφισμα και από το ισραηλινό κοινοβούλιο.
Ενώ για την Τουρκία η αναγνώριση της γενοκτονίας των Αρμενίων αποτελεί κόκκινη γραμμή, για το Ισραήλ θεωρείται ως μια πράξη δικαιοσύνης έναντι των πάνω από 1,5 εκατομμυρίων Αρμενίων που είχαν δολοφονηθεί το 1915, οσοδήποτε και αν η πράξη αυτή έχει αργήσει. Ο ισραηλινός Υπουργός Εξωτερικών Γκίντεον Σάαρ βεβαίωσε ότι η εν λόγω αναγνώριση δεν εννοείται από το Ισραήλ ως αντίποινα για την εχθρική στάση της Τουρκίας υπό τον Πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, αλλά ως μια έξοδος από την «ασυλία έναντι της ιστορικής αλήθειας».
Ποια είναι η επίσημη τουρκική θέση
Σημειωτέον ότι η Τουρκία επισήμως χαρακτηρίζει τη μαζική δολοφονία ως «τραγικά γεγονότα» και τον βίαιο εκτοπισμό ως «μετεγκατάσταση», επιμένοντας στο ότι οι αξιωματούχοι και άμαχοι που πραγματοποίησαν επιθέσεις προς τις συνοδείες των Αρμενίων δικάστηκαν σε στρατοδικεία, προτού τελειώσει ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, ενώ δεν βρέθηκαν στοιχεία ότι το οθωμανικό κράτος είχε ενθαρρύνει τις σφαγές. Αυτή η ερμηνεία της Ιστορίας θεωρείται ως η επίσημη τουρκική και η άρνησή της ισοδυναμεί με εχθρική στάση.
Ως προς προηγούμενες σημαντικές περιπτώσεις αναγνώρισης της γενοκτονίας των Αρμενίων, όταν το 2011 η Γαλλία κατέστησε παράνομη την άρνηση της γενοκτονίας με ποινή πρόστιμο 45.000 ευρώ και μέγιστη ποινή ένα έτος στη φυλακή, η Τουρκία ανακάλεσε τον πρεσβευτή της από το Παρίσι και ακύρωσε τη στρατιωτική συνεργασία. Το 2015 η Τουρκία ανακάλεσε, επίσης, τον πρεσβευτή της από το Βατικανό, λόγω αντίστοιχης αναγνώρισης, αλλά εντέλει δεν υπήρξαν κυρώσεις. Αποτελεσματικές αντιδράσεις δεν υπήρξαν ούτε όταν η γενοκτονία αναγνωρίστηκε από τις ΗΠΑ το 2021.
Οι σχέσεις στο τρίγωνο Ισραήλ- Τουρκία- Αζερμπαϊτζάν
Οι σχέσεις Ισραήλ και Τουρκίας βρίσκονται ήδη σε ιστορικό χαμηλό με τις διπλωματικές αρχές να υπολειτουργούν, αν και δεν έχουν ποτέ διακοπεί οι διπλωματικές σχέσεις παρά τις απειλές. Ταυτοχρόνως ανθούν οι εμπορικοί δεσμοί, ενώ υπάρχει αναγκαία συνεννόηση στην περίπτωση της Συρίας. Ο «ελέφαντας στο δωμάτιο» είναι ότι έως και 50% της κατανάλωσης πετρελαίου από το Ισραήλ προέρχεται από το Αζερμπαϊτζάν και μεταφέρεται μέσα και από τουρκικά λιμάνια. Ωστόσο, το γεγονός ότι η ισραηλινή συνδρομή υπήρξε καθοριστική στον πόλεμο του Αζερμπαϊτζάν εναντίον της Αρμενίας σημαίνει ότι η ευρύτερη αρχιτεκτονική των σχέσεων δεν θα διαταραχθεί και οι όποιες εντάσεις θα μείνουν σε επίπεδο ρητορικής. Πόσω μάλλον που η Τουρκία διεκδικεί πρόγραμμα ανάπτυξης F-35, με αποτέλεσμα να χρειάζεται να είναι πιο προσεκτική στη διατάραξη των υφιστάμενων συσχετισμών στο τρίγωνο Τουρκία-Ισραήλ-ΗΠΑ.
Η αμηχανία της αρμενικής κυβέρνησης Πασινιάν
Από την άλλη, η απόφαση του Ισραήλ να αναγνωρίσει τη γενοκτονία των Αρμενίων δεν έχει γίνει δεκτή με ιδιαίτερη ευχαρίστηση από την ίδια την Αρμενία. Ο πρωθυπουργός της Αρμενίας Νικόλ Πασινιάν έκανε λόγο για «οπλοποίηση» του ζητήματος της γενοκτονίας των Αρμενίων και προέκρινε τον δρόμο της αποχής από σημαντικές δηλώσεις στο πλαίσιο του ευρύτερου προγράμματος για πλήρη αποκατάσταση των σχέσεων τόσο με την Τουρκία όσο και με το Αζερμπαϊτζάν. Διακύβευμα της τριπλής συνεργασίας Τουρκίας- Αρμενίας- Αζερμπαϊτζάν είναι η βέλτιστη λειτουργία του «διαδρόμου Τραμπ», ο οποίος οδηγεί σε επικοινωνία τις τρεις χώρες, διευκολύνοντας ταυτοχρόνως αντίστοιχο άνοιγμα στο Καζακστάν και τις χώρες της Κεντρικής Ασίας. Άλλωστε στην ευρύτερη αρμενική δυσπιστία προς το Ισραήλ βαρύνει το γεγονός ότι το Ισραήλ είχε συμπαρασταθεί ως πιστός σύμμαχος στο Αζερμπαϊτζάν σε όλες τις συγκρούσεις του με την Αρμενία. Σημειωτέον ότι δεν υπάρχει ακόμη επίσημη πρεσβεία του Ισραήλ στην Αρμενία και οι Ισραηλινοί πολίτες που μένουν στη χώρα χρησιμοποιούν προξενικές υπηρεσίες της Γεωργίας.
Η περιπλοκότητα της σχέσης Ισραήλ-Τουρκίας σε σχέση με τα μέτωπα Καυκάσου- Συρίας- Ιράν- Αφρικής
Τουρκία και Ισραήλ μπορεί να βρίσκονται σε διαφορετικές ή και αντίπαλες θέσεις σε άλλα μέτωπα, όπως λ.χ. στη Συρία-Λίβανο και στο Κέρας της Αφρικής (Σομαλία και ζήτημα αναγνώρισης της Σομαλιλάνδης), όμως συμπίπτουν στη συμμαχία και συνεργασία με το Αζερμπαϊτζάν. Η μεν Τουρκία επενδύει στο Αζερμπαϊτζάν στο πλαίσιο της παν-τουρκικής ιδεολογίας της. Το δε Ισραήλ βλέπει υπορρήτως στο Αζερμπαϊτζάν και μια ιδανική δυνητική θέση για επέμβαση εναντίον του Ιράν, ιδίως αν ανοίξουν θέματα μειονοτήτων του Ιράν σε μελλοντική φάση της σύγκρουσης. Το τελευταίο πάντως μπορεί να σημαίνει μία επιμέρους διαφοροποίηση από την Τουρκία, η οποία δείχνει να μη θέλει αποσταθεροποίηση του Ιράν, προκειμένου να μην ανοίξει το θέμα απόσχισης της κουρδικής μειονότητας με αποτέλεσμα ντόμινο.
Τα πρόσφατα βήματα μιας αναγνώρισης
Ένας επιπλέον λόγος εφεκτικότητας των Αρμενίων είναι ότι στο παρελθόν το Ισραήλ έχει ανοίξει το θέμα της αναγνώρισης της γενοκτονίας χωρίς να προχωρήσει λυσιτελώς σε αυτήν, με κύρια περίπτωση την απόδοση τιμών στην επέτειο των 100 χρόνων το 2015 από το ισραηλινό κοινοβούλιο. Σημαντική ήταν εξάλλου η δήλωση του Ισραηλινού Υπουργού Εξωτερικών Ισραέλ Κατς τον Ιανουάριο του 2024 στην πλατφόρμα «Χ» ότι το Ισραήλ δεν έχει λησμονήσει τη γενοκτονία των Αρμενίων και τις σφαγές των Κούρδων, καθώς και η αντίστοιχη δήλωση του πρωθυπουργού Βενιαμίν Νετανιάχου τον Αύγουστο του 2025 ότι το Ισραήλ έχει αναγνωρίσει ήδη τη γενοκτονία των Αρμενίων.
Η σχέση της γενοκτονίας των Αρμενίων με το εβραϊκό Ολοκαύτωμα
Σημειωτέον ότι το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών είχε στο παρελθόν θίξει το ζήτημα ότι τυχόν αναγνώριση της γενοκτονίας των Αρμενίων θα σχετικοποιούσε τη μοναδικότητα του Ολοκαυτώματος των Εβραίων στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Από την άλλη, πολλοί Ισραηλινοί σχολιαστές παρατηρούν σήμερα ακριβώς το αντίστροφο ότι δηλαδή είναι χρέος του Ισραήλ να προβεί στην αναγνώριση ακριβώς λόγω του Ολοκαυτώματος, καθώς και ότι η αποτυχία να υπάρξει ευαισθητοποίηση για τις σφαγές των Αρμενίων κατά τον Μεσοπόλεμο οδήγησε τελικά στο Ολοκαύτωμα. «Ποιος μιλάει σήμερα για την εξόντωση των Αρμενίων;», είχε δηλώσει ο Αδόλφος Χίτλερ τον Αύγουστο του 1939 λίγο πριν την αρχή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Θεωρείται ότι η ατιμωρησία για τις τουρκικές σφαγές στον Α΄ Παγκόσμιο είχε διαδραματίσει επιτελεστικό ρόλο για το πρόγραμμα μαζικής εξόντωσης των Εβραίων από το ναζιστικό καθεστώς στον Β΄ Παγκόσμιο. Στην παρούσα συγκυρία, πάντως, η αναγνώριση της αρμενικής γενοκτονίας από το Ισραήλ θεωρείται επίσης ως πλήγμα στην ηθική υπόσταση της Τουρκίας και στη δυνατότητά της να ασκεί κριτική στο Ισραήλ για τη συμπεριφορά του προς τους αμάχους κατά τις συγκρούσεις στη Γάζα.
Διπλωματικό σασπένς από την εκκρεμότητα πλήρους αναγνώρισης
Ο ψυχαναλυτής Ζακ Λακάν φέρεται να είχε ορίσει «αγάπη είναι να δίνεις κάτι που δεν έχεις σε κάποιον που δεν το χρειάζεται». Και, εν προκειμένω, η διπλωματική «επίθεση αγάπης» του Ισραήλ στην Αρμενία είναι κάτι που αφενός δεν υπάρχει ακόμη πλήρως, καθώς εκκρεμεί κοινοβουλευτικό ψήφισμα, και, αφετέρου, δείχνει να φέρνει σε αμηχανία την ίδια την Αρμενία σε μια περίοδο που επιθυμεί την πλήρη ομαλοποίηση των σχέσεών της με Τουρκία και Αζερμπαϊτζάν στο πλαίσιο των αμερικανικών πρωτοβουλιών για τον «διάδρομο Τραμπ» που μπαίνει σφήνα μεταξύ Ρωσίας και Ιράν.
Παραμένει, βεβαίως, το ζήτημα της διπλωματικής μόχλευσης του θέματος σε μια σειρά από αναγκαίες συνεννοήσεις μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ στα διαφορετικά ανοικτά μέτωπά τους. Υπάρχει, σε κάθε περίπτωση, ένα χάσμα ανάμεσα αφενός στην πρωτοβουλία του Υπουργού Εξωτερικών και της κυβέρνησης και, αφετέρου, στην ψήφιση από την Κνεσέτ, με αποτέλεσμα η έκβαση της υπόθεσης να αναμένεται ακόμη με ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
