Και μόνο η φράση «Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO» μοιάζει να φέρει ένα σχεδόν θρησκευτικό βάρος. Σαν να ακροβατεί ανάμεσα στο δέος και τον μύθο. Σαν ένα εχέγγυο μακραίωνης ιστορίας, απαράμιλλης αισθητικής, οικουμενικού εκτοπίσματος και –κυρίως– σπανιότητας.
Είναι όμως, στην πραγματικότητα, αυτά τα χιλιοτραγουδισμένα μνημεία τόσο σπάνια όσο υποθέτουμε; Μάλλον όχι, εάν αναλογιστεί κανείς ότι η πρόσφατη λίστα της UNESCO, που δημοσιεύτηκε στα τέλη Ιουνίου, έχει ούτε λίγο ούτε πολύ 1.248 καταγεγραμμένα σημεία στον χάρτη.
Παρά την αδιαμφισβήτητη πληθώρα τους, ο κατάλογος συνεχίζει να μακραίνει.
Ο χάρτης των μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς που δημοσίευσε πριν από λίγες ημέρες η UNESCO
Στην επερχόμενη 48η Σύνοδο της αρμόδιας Επιτροπής της UNESCO, που θα πραγματοποιηθεί από τις 20 έως τις 29 Ιουλίου στο Μπουσάν της Νότιας Κορέας, θα αξιολογηθεί η κατάσταση 147 ήδη εγγεγραμμένων τοποθεσιών και θα εξεταστούν οι υποψηφιότητες 30 νέων.
Ανάμεσά τους και μία ελληνική υποψηφιότητα με ιδιαίτερο συμβολισμό: η ευρύτερη περιοχή του Ολύμπου, η οποία προτείνεται προς ένταξη ως μικτό μνημείο –ταυτόχρονα πολιτιστικό και φυσικό.
Όλυμπος, το επονομαζόμενο βουνό των θεών
Θα είναι όμως η ενσωμάτωση του «Βουνού των Θεών» στο πάνθεον της UNESCO ευλογία, ή μήπως μια καμουφλαρισμένη κατάρα; Με δεδομένο, μάλιστα, πως πλέον δεν είναι λίγοι οι τόποι που πασχίζουν για τη διαγραφή τους από τη λίστα, η οποία λειτούργησε όχι ως προστατευτικό δίχτυ αλλά σαν δόλωμα για τον υπερτουρισμό.
Η γέννηση ενός παγκόσμιου θεσμού και η «Βίβλος» των κριτηρίων
Η ιδέα για τον κατάλογο της Παγκόσμιας Κληρονομιάς γεννήθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ως προσπάθεια για τη διάσωση θησαυρών και τοποσήμων που απειλούνταν από τις συγκρούσεις και την άναρχη ανάπτυξη.
Ο οργανισμός ενέγραψε τις πρώτες 12 τοποθεσίες στη λίστα του το 1978 – από τον καθεδρικό ναό του Άαχεν στη Γερμανία και την παλιά πόλη της Κρακοβίας μέχρι το σπάνιου φυσικού κάλλους πάρκο Γελοουστόουν στις ΗΠΑ.
Το πάρκο Yellowstone στις ΗΠΑ ήταν μέσα στα 12 πρώτα μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO
Έκτοτε, η λίστα έχει γιγαντωθεί, μετρώντας σήμερα 1.248 μνημεία σε 170 χώρες. Οι τοποθεσίες ποικίλλουν: από διάσημα μνημεία μέχρι λιγότερο γνωστά σημεία, όπως οι ξύλινες εκκλησίες του Μαραμούρες στη Ρουμανία ή οι αρχαίοι οικισμοί των οάσεων του Αΐτ-Μπεν-Χαντού στο Μαρόκο.
Η ένταξη στο συγκεκριμένο «κλαμπ» δεν είναι απλή υπόθεση. Προϋποθέτει «εξέχουσα οικουμενική αξία» και συμμόρφωση με τουλάχιστον ένα από τα 10 κριτήρια της UNESCO.
Τα έξι πολιτιστικά κριτήρια απαιτούν το μνημείο να αποτελεί αριστούργημα της ανθρώπινης δημιουργικής ιδιοφυΐας, να επιδεικνύει σημαντική ανταλλαγή αξιών, να φέρει μοναδική μαρτυρία ενός πολιτισμού ή να συνδέεται άμεσα με παγκόσμιας σημασίας γεγονότα και παραδόσεις.
Το Mont Saint Michel στη Γαλλία
Τα υπόλοιπα τέσσερα εστιάζουν στην περιβαλλοντική αξία: περιοχές σπάνιας φυσικής ομορφιάς, γεωλογικά σημεία αναφοράς και κρίσιμους βιότοπους για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας.
Ο Όλυμπος εξετάζεται ως μικτό μνημείο που συνδυάζει τη μυθολογία με τη βιοποικιλότητα, τα ενδημικά είδη και τη γεωμορφολογία.
Οι δύο όψεις της παγκόσμιας κληρονομιάς
Υπάρχει βεβαίως ένα παράδοξο. Ενώ κύριος και πρωταρχικός σκοπός είναι η διαφύλαξη και η προστασία ενός τόπου, η σφραγίδα της UNESCO λειτουργεί συχνά ως μαγνήτης μαζικού τουρισμού.
Φτάνει να ρίξει κανείς μια ματιά στα δεδομένα επισκεψιμότητας εμβληματικών μνημείων για να αντιληφθεί την ασφυκτική συνθήκη.
Σινικό Τείχος, ένα μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς θύμα του υπερτουρισμού
Το Σινικό Τείχος στην Κίνα προσελκύει πάνω από 10 εκατομμύρια επισκέπτες ετησίως, αναγκάζοντας τις αρχές να επιβάλουν ημερήσιο όριο 65.000 ατόμων στο δημοφιλές τμήμα Badaling. Το Κολοσσαίο και το Ταζ Μαχάλ «πολιορκούνται» από 7 έως 8 εκατομμύρια επισκέπτες το χρόνο έκαστο, επιβάλλοντας αυστηρά συστήματα χρονοχρέωσης ή ορίων παραμονής στο χώρο.
Η Βενετία, το «λαβωμένο» θύμα του υπερτουρισμού με 20 έως 30 εκατομμύρια επισκέπτες ετησίως, αναγκάστηκε να εφαρμόσει σύστημα εισιτηρίου εισόδου για τους ημερήσιους ταξιδιώτες.
Η χειμαζόμενη από τα τουριστικά στίφη Βενετία
Αντίστοιχα, η Ακρόπολη δέχεται περίπου 4 εκατομμύρια επισκέπτες ετησίως, γεγονός που οδήγησε στην καθιέρωση ημερήσιου πλαφόν 20.000 ατόμων και χρονοθυρίδων (time-slots).
Παρακαλώ, διαγράψτε μας
Κάποιες κοινότητες βιώνουν στο πετσί τους την «κατάρα» αυτής της αναγνώρισης. Το Βλκολίνετς στη Σλοβακία, για παράδειγμα, ένα χωριό με είκοσι μόνιμους κατοίκους, δέχεται πάνω από 100.000 επισκέπτες ετησίως.
Το χωριό Βλκολίνετς στη Σλοβακία ζητά τη διαγραφή του από τη λίστα της UNESCO
Για τους ντόπιους το διεθνές status έφερε περισσότερα προβλήματα από όσα έλυσε, με αρκετούς από τους κατοίκους να ζητούν ανοιχτά την αφαίρεση του τόπου τους από τον κατάλογο.
Αντίστοιχα, στην προστατευόμενη περιοχή Νγκορονγκόρο της Τανζανίας, οι εκπρόσωποι των αυτοχθόνων Μασάι καταγγέλλουν ότι οι πολιτικές προστασίας που εφαρμόζονται από τις κρατικές αρχές έχουν οδηγήσει σε βίαιους εκτοπισμούς από τις πατρογονικές τους εστίες.
Το πάρκο Νγκορονγκόρο στην Τανζανία αναγνωρίστηκε από την UNESCO, αλλά διώχνει τους αυτόχθονές του
Οι περιπτώσεις αυτές αναδεικνύουν ένα καινούργιο δίλημμα: όταν ένας τόπος αποκτά παγκόσμια αξία, ποιος αποφασίζει για το μέλλον του;
Το σύνδρομο της «μουσειοποίησης»
Χέρι χέρι με τον υπερτουρισμό πορεύεται και ο κίνδυνος της «μουσειοποίησης». Η σταδιακή μετατροπή δηλαδή ζωντανών κοινοτήτων σε σκηνικό, προσανατολισμένο αποκλειστικά στους επισκέπτες και τις ινσταγκραμικές ανάγκες τους.
Στη Λιτζιάνγκ της Κίνας η τουριστική βιομηχανία έχει υπερκεράσει την καθημερινή ζωή
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επιταχύνουν τη διαδικασία, κατευθύνοντας μαζικά τουριστικά ρεύματα προς προορισμούς που μέχρι πρότινος ήταν άγνωστοι.
Στη Λιτζιάνγκ της Κίνας λόγου χάρη, το ιστορικό κέντρο απέκτησε περισσότερους ξενώνες και καταστήματα με σουβενίρ από όσα χρειαζόταν στην πραγματικότητα, σαρώνοντας την καθημερινότητα των πολιτών μετά την ένταξή της πόλης στη λίστα το 1997.
Οι κάτοικοι του Μαρακές διαμαρτύρονται για τον «εξευγενισμό» της μεδίνας
Στο Μαρακές από την άλλη οι ξένες επενδύσεις στη μεδίνα πυροδότησαν αντιδράσεις για την άνοδο των τιμών, τον βίαιο εξευγενισμό (gentrification) και την αλλοίωση της ταυτότητας της περιοχής.
Ελεύθεροι πολιορκημένοι στη λίστα της UNESCO
Το αδιέξοδο είναι σαφές, ενώ ο ρόλος της UNESCO παραμένει περιορισμένος. Ο οργανισμός δεν διαθέτει θεσμικό μηχανισμό παρέμβασης για τις περιπτώσεις που ο τουρισμός εκφυλίζει τη ζωή μιας κοινότητας.
Η πόλη του Καΐρου έχει ενταχθεί στη λίστα της UNESCO
Η αντιμετώπιση της υπερβολικής προσέλευσης παραμένει μια δυσεπίλυτη εξίσωση, για την οποία υπεύθυνες είναι οι εθνικές αρχές.
Μέχρι σήμερα, η UNESCO έχει αφαιρέσει μόνο τρία μνημεία από τη λίστα της (στο Ομάν, τη Δρέσδη και το Λίβερπουλ), αποκλειστικά για λόγους αλλοίωσης του τοπίου από ανθρώπινες παρεμβάσεις.
Βερσαλίες, ένα από τα πιο φωτογενή και επισκέψιμα μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς
Στην πραγματικότητα, ο οργανισμός στερείται της νομικής δυνατότητας να διαγράψει τοποθεσίες εξαιτίας του τουριστικού ρεύματος που ο ίδιος – σε ένα βαθμό – βοήθησε να δημιουργηθεί.
Ο Όλυμπος της παγκόσμιας αναγνώρισης
Επιστρέφοντας στον Όλυμπο, το διακύβευμα δεν είναι η διπλωματική επιτυχία ενός φακέλου και οι εφήμεροι πανηγυρισμοί, αλλά η διαχείριση της επόμενης ημέρας.
Η ένταξη του Ολύμπου στην παγκόσμια λίστα της UNESCO θα εξεταστεί σε λίγες ημέρες στη σύνοδο του οργανισμού στη Νότια Κορέα
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η προστασία ενός τόπου στα χαρτιά και η δέσμευση για τη διατήρησή του δεν ισοδυναμούν οπωσδήποτε με τη σωτηρία της κοινότητάς του και τη διαφύλαξη της αυθεντικότητας στην πράξη.
Το πραγματικό στοίχημα δε θα είναι η προσθήκη ενός ακόμη τίτλου δίπλα στο όνομά του βουνού όπου το δωδεκάθεο απολάμβανε νέκταρ και αμβροσία.
Θα είναι αν ο Όλυμπος καταφέρει να διατηρήσει την ταυτότητα και το φυσικό κάλλος του, χωρίς να τα θυσιάσει ως σπονδή στον βωμό της παγκόσμιας αναγνώρισής του. Στο τέλος της ημέρας το ίδιο το βουνό, η φύση και η μυθολογία του είναι ιερά. Όχι μια λίστα που μάθαμε να αντιμετωπίζουμε a priori ως θέσφατο.
