Με το ξέσπασμα του Δεύτερου Ιταλικού Πολέμου της Ανεξαρτησίας (1859), αναμετρήθηκε η μεγάλη Αυστριακή Αυτοκρατορία με τη Γαλλία και τις δυνάμεις του Βασιλείου της Σαρδηνίας-Πεδεμοντίου. Οι μάχες υπήρξαν πολύνεκρες, ιδιαίτερα αιματηρή ήταν εκείνη του Σολφερίνο, στην οποία οφείλουμε και τη δημιουργία του Ερυθρού Σταυρού. Η σημαντικότερη όμως επίπτωση του πολέμου εκδηλώθηκε μακριά από το πεδίο της μάχης.
Η Πρωσία, φοβούμενη την ενίσχυση του Ναπολέοντα Γ’ σε περίπτωση νίκης του επί της Αυστρίας, αποφάσισε να κινητοποιήσει τον στρατό της στα σύνορα με τη Γαλλία, κατά μήκος του Ρήνου. Χιλιάδες στρατιώτες άρχισαν να συγκεντρώνονται με κατεύθυνση τα γαλλικά σύνορα.
Ωστόσο, το Πρωσικό Γενικό Επιτελείο συνειδητοποίησε ότι η ανάπτυξη του στρατού θα απαιτούσε εβδομάδες: οι σιδηροδρομικές γραμμές της Γερμανίας δεν επαρκούσαν για τη μεταφορά ενός μεγάλου σώματος στρατού. Η καθυστέρηση στέρησε από την Πρωσία το πλεονέκτημα του αιφνιδιασμού, προκάλεσε όμως μια βιαστική ειρήνη μεταξύ του Ναπολέοντα Γ’ και του Φραγκίσκου Ιωσήφ, προς μεγάλη απογοήτευση των Ιταλών.
Η Πρωσία, όμως, διδάχθηκε από το λάθος της. Υπό τον αρχηγό του Γενικού Επιτελείου, τον στρατάρχη Χέλμουτ φον Μόλτκε, μετέτρεψε τη μεταφορά στρατευμάτων σε επιστήμη: το Επιτελείο απέκτησε ειδικό «Τμήμα Σιδηροδρόμων», που υπολόγιζε με ακρίβεια δρομολόγια, χωρητικότητες και χρόνους ανάπτυξης.
Στις επόμενες αναμετρήσεις, η Πρωσία είχε έτοιμες πέντε σιδηροδρομικές γραμμές για να μεταφέρει τον στρατό της όπου χρειαζόταν, έναντι μίας και μόνης γραμμής της Αυστρίας το 1866. Όλα αυτά απαιτούσαν στρατηγικό σχεδιασμό ετών πριν από κάθε πόλεμο. Το αποτέλεσμα ήταν συντριπτικό: το 1866 η Πρωσία νίκησε την Αυστρία στο Καίνιγκρετς, και το 1870–71 κατατρόπωσε τη Γαλλία, θέτοντας τα θεμέλια της γερμανικής ενοποίησης.
Το δίδαγμα του 1859 δεν ήταν απλώς ότι «η τεχνολογία κερδίζει τους πολέμους», αλλά κάτι πιο λεπτό: υπερισχύει εκείνος που έχει επενδύσει χρόνια νωρίτερα στην υποδομή και στον σχεδιασμό που του επιτρέπουν να αναπτύξει ισχύ ταχύτερα από τον αντίπαλο. Η Πρωσία δεν υπερτερούσε σε αριθμούς αλλά σε οργάνωση, σιδηροδρόμους και επικοινωνίες.
Η ίδια λογική διέπει τη σημερινή εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Ο «σιδηρόδρομος» του 21ου αιώνα είναι η υπολογιστική υποδομή: τα κέντρα δεδομένων, οι προηγμένοι ημιαγωγοί και οι σπάνιες γαίες που τους τροφοδοτούν. Ο ανταγωνισμός ΗΠΑ–Κίνας περιστρέφεται ακριβώς γύρω από τον έλεγχο αυτής της υποδομής: η Ουάσιγκτον αξιοποιεί την υπεροχή της στα τσιπ αιχμής και περιορίζει την πρόσβαση των ανταγωνιστών, ενώ το Πεκίνο αξιοποιεί τον έλεγχό του στις σπάνιες γαίες. Μια αμοιβαία εξάρτηση που θυμίζει τους χάρτες γραμμών του Μόλτκε, σχεδιασμένους πολύ πριν από κάθε σύγκρουση.
Και όπως τότε, δεν αρκεί να «έχεις» την τεχνολογία αλλά χρειάζεσαι την οργανωτική ικανότητα να την αναπτύξεις γρήγορα. Η αμερικανική στρατηγική του 2026 για την ΤΝ στην άμυνα αντιμετωπίζει πλέον την αργή υιοθέτησή της ως επιχειρησιακό κίνδυνο, προωθώντας έναν «ρυθμό πολέμου» στην ενσωμάτωση αυτόνομων συστημάτων και ανοιχτές, αρθρωτές αρχιτεκτονικές που επιτρέπουν ταχεία αναβάθμιση.
Ένας σύγχρονος απόηχος της επιτελικής μεθοδικότητας του 19ου αιώνα. Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, η Ευρώπη επιδιώκει «στρατηγική αυτονομία», με πρωτοβουλίες για κυρίαρχη ευρωπαϊκή υποδομή ΤΝ και την άνοδο εταιρειών που ασχολούνται με την ανάπτυξη της ΤΝ. Πρόκειται, στην ουσία, για την προσπάθεια κάθε δύναμης να χτίσει τις δικές της «σιδηροδρομικές γραμμές» αντί να εξαρτάται από ξένες.
Στο πεδίο της μάχης, η αλλαγή είναι ήδη ορατή. Ο πόλεμος στην Ουκρανία λειτούργησε ως ζωντανό εργαστήριο: χιλιάδες μη επανδρωμένα αεροσκάφη, πέτυχαν σημαντικά υψηλότερη ακρίβεια από τα χειροκίνητα συστήματα, καθώς μπορούν να πλοηγηθούν και να αναγνωρίσουν στόχους ακόμη και όταν οι επικοινωνίες παρεμβάλλονται από ηλεκτρονικό πόλεμο. Λογισμικά συντονισμού «σμηνών» επιτρέπουν σε δεκάδες drones να δρουν ως ενιαίο σύνολο, ενώ οι παγκόσμιες αμυντικές δαπάνες έχουν εκτιναχθεί.
Διαχρονικός παραμένει όμως και ο ρόλος της αποτροπής: όπως η κινητοποίηση της Πρωσίας μετέβαλε την έκβαση χωρίς να ριχτεί πυροβολισμός, έτσι και σήμερα οι επενδύσεις σε ΤΝ και η ικανότητα ταχείας ανάπτυξης δυνάμεων λειτουργούν ως στρατηγικό αντίβαρο στις σχέσεις των μεγάλων δυνάμεων. Και όπως η φρίκη του Σολφερίνο γέννησε τον Ερυθρό Σταυρό, έτσι και η εποχή των αυτόνομων όπλων επαναφέρει το ίδιο θεμελιώδες ερώτημα.
Συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που καταρτίζουν λίστες στόχων χρησιμοποιήθηκαν ήδη σε πρόσφατες συγκρούσεις, επιταχύνοντας τη λήψη αποφάσεων αλλά αυξάνοντας τον κίνδυνο σφαλμάτων και θολώνοντας το ζήτημα της ευθύνης.
Από το Σολφερίνο ως τους αλγορίθμους του 21ου αιώνα, το μοτίβο επαναλαμβάνεται: η τεχνολογική υπεροχή, όταν συνδυάζεται με μακρόπνοο σχεδιασμό και επιδέξια διπλωματία, εξακολουθεί να κρίνει την τύχη των εθνών, τόσο στα πεδία των μαχών όσο και στα τραπέζια των διαπραγματεύσεων.
Ο κύριος Αριστείδης Σάμιτας είναι Καθηγητής Χρηματοοικονομικής και Αντιπρύτανης Οικονομικών και Ανάπτυξης στο ΕΚΠΑ.
Ο κύριος Θωμάς Κοσμίδης είναι Οικονομολόγος και Υπ. Διδάκτορας Χρηματοοικονομικής στο ΕΚΠΑ.
