Ο Πάπας Ρώμης Λέων ΙΔ΄ παρουσίασε (25/5) την πρώτη του εγκύκλιο με τίτλο «Magnifica Humanitas» και θέμα τη διάσωση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας σε μια εποχή όπου η τεχνητή νοημοσύνη απειλεί με αντικατάσταση των ανθρώπων ως προς τους παραδοσιακούς επαγγελματικούς και κοινωνικούς τους ρόλους, αλλά και με μία κατάργηση των ορίων ανάμεσα στον άνθρωπο και τη μηχανή. Πρόκειται για ένα κείμενο 42.300 λέξεων στην αγγλική εκδοχή του που τονίζει την ανάγκη διατήρησης της ανθρώπινης ιδιοπραξίας και ευθύνης έναντι προκλήσεων όπως η χρήση αυτόνομων οπλικών συστημάτων στον πόλεμο.
Γιατί ήταν παρών ο συνιδρυτής της «Anthropic» Κρίστοφερ Όλα
Η εγκύκλιος ανακοινώθηκε παρουσία του Κρίστοφερ Όλα, συνιδρυτή της εταιρείας «Anthropic», η οποία είχε θέσει ως όρο στο αμερικανικό Πεντάγωνο για την αξιοποίηση προγραμμάτων και προϊόντων της τη μη χρήση αυτόνομων οπλικών συστημάτων και τη μη μαζική παρακολούθηση Αμερικανών πολιτών. Η διαφωνία του Πενταγώνου είχε ως αποτέλεσμα την ακύρωση της συνεργασίας.
Η παπική εγκύκλιος ζητά κυβερνητικές ρυθμίσεις επί των ιδιωτικών εταιρειών τεχνητής νοημοσύνης, προστασία των εργαζομένων που απειλούνται με απώλεια της εργασίας τους, εκπαίδευση των παιδιών ώστε να έχουν κριτική στάση σε ζητήματα ψηφιακής τεχνολογίας, μη χρήση αυτόνομων οπλικών συστημάτων κατά τους πολέμους. Ως αυτόνομα οπλικά συστήματα εννοούμε στρατιωτικά συστήματα (drones, πύραυλους, ρομπότ) που βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη και δύνανται να διαλέγουν και να προσβάλλουν στόχους χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση, εκτελώντας κρίσιμα βήματα επίθεσης μετά την αρχική εκτόξευση ή ενεργοποίησή τους. Στην εγκύκλιο θίγεται επίσης το ζήτημα της εξαναγκασμένης αεργίας για μεγάλες μερίδες ανθρώπων, το οποίο απειλεί την κοινωνική συνύπαρξη σε μια εποχή «υλικής προόδου και ανθρωπιστικής υποχώρησης».
Η εγκύκλιος συντάχθηκε σε συνεργασία με πολιτικούς στοχαστές και ειδικούς επιστήμονες, όπως ο Κρίστοφερ Όλα, ο οποίος τόνισε κατά την εκδήλωση ότι οι ιδιωτικές εταιρείες χρειάζονται ηθική καθοδήγηση. Το κοινό αποτελούνταν από επιστήμονες υπολογιστών, καρδιναλίους, διπλωμάτες και δημοσιογράφους. Η εγκύκλιος τίθεται εντός των επαγγελιών του Πάπα Λέοντος ότι θα θίξει ζητήματα εργασίας και ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Οι επαγγελίες αυτές επαναλήφθηκαν στο πλαίσιο της συνάντησης του Πάπα Λέοντος με τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο τον Νοέμβριο 2025 στη Νίκαια και την Κωνσταντινούπολη, όπως και στο κατοπινό ταξίδι στον Λίβανο.
Από τη δεύτερη βιομηχανική επανάσταση επί Λέοντος ΙΓ΄ στην τέταρτη επί Λέοντος ΙΔ΄
Η εγκύκλιος είχε υπογραφεί στις 15 Μαΐου, κατά την 135η επέτειο της δημοσίευσης της παπικής εγκυκλίου «Rerum Novarum», που είχε υπογράψει ο συνονόματος Πάπας Λέων ΙΓ΄ το 1891 και αφορούσε στην προστασία των εργαζομένων από τις τεχνολογικές προκλήσεις της τότε δεύτερης βιομηχανικής επανάστασης του τέλους του 19ου αιώνα (ηλεκτρισμός, μαζική παραγωγή). Η εγκύκλιος του 1891 κατέστη εμβληματική για την κοινωνική διδασκαλία της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας καλώντας σε επαγρύπνηση έναντι της απληστίας και αυθαιρεσίας των καπιταλιστών εργοδοτών, αλλά και έναντι των σειρήνων του αθεϊστικού σοσιαλισμού. Με πνεύμα μετριοπάθειας επαινούσε μεν την αλματώδη πρόοδο της επιστήμης τον 19ο αιώνα, αλλά ζητούσε να μη γίνουν οι άνθρωποι εξαρτήματα των μηχανών, επιμένοντας σε ρυθμίσεις που θα απέτρεπαν την ανεργία λόγω χρήσης των μηχανών.
Εν έτει 2026, ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ ξανάπιασε το νήμα από τον Λέοντα ΙΓ΄ και τόνισε την ανάγκη υπέρβασης της ανεργίας ή και της αεργίας λόγω τεχνητής νοημοσύνης καθώς και τις προκλήσεις από τη χρήση αυτόνομων οπλικών συστημάτων που καθιστούν την τέλεση των πολέμων πιο «εύκολη». Η ένοπλη βία, τόνισε ο Πάπας Λέων, μπορεί να χρησιμοποιείται μόνο σε περιπτώσεις θεμιτής αυτοάμυνας. Η εγκύκλιος ασχολείται ιδιαιτέρως με την ευάλωτη παιδική ηλικία και περιέχει επιστημονικά πορίσματα σχετικά με τη διάσπαση προσοχής των παιδιών λόγω του διαδικτύου, καθώς και προβληματισμούς για την εκπαίδευση στη δημιουργία συναισθηματικών σχέσεων με νόημα μέσα από κατάλληλη αγωγή.
Η Γκάνα επιδοκιμάζει την απολογία του Πάπα για τον ρόλο της Εκκλησίας στη δουλεία
Ο Πάπας απολογήθηκε επίσης για την αποτυχία της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας να καταδικάσει έγκαιρα και να καταπολεμήσει αποτελεσματικά τη δουλεία. Ο Λέων συνεχίζει εν προκειμένω το απολογητικό πνεύμα του Πάπα Ιωάννη Παύλου Β΄, ο οποίος το 1985 είχε ζητήσει συγνώμη για τη συμμετοχή των Χριστιανών στο δουλεμπόριο. Ο Πάπας Λέων αναγνώρισε ότι εκκλησιαστικές αρχές είχαν ανταποκριθεί σε αιτήματα ηγεμόνων ρυθμίζοντας και νομιμοποιώντας μορφές υποδούλωσης, ενώ κατά τον Μεσαίωνα εκκλησιαστικά ιδρύματα είχαν υπάρξει ιδιοκτήτες δούλων. Η αναφορά αυτή του Πάπα χαίρει ήδη θετικής ανταπόκρισης. Η κυβέρνηση της Γκάνας δήλωσε ότι η απολογία του Πάπα αποτελεί ένα σημαντικό βήμα για την επούλωση τραυμάτων, την καταλλαγή και τη δικαιοσύνη στην κοινωνία με την αποκάλυψη της ιστορικής αλήθειας και την ηθική ευθύνη να είναι τα θεμέλια της συμφιλίωσης. Υπενθυμίζεται ότι η Γκάνα υπήρξε σημαντικός κόμβος για το διατλαντικό δουλεμπόριο εκατομμυρίων ανθρώπων μεταξύ 16ου και 19ου αιώνα, όταν 12 έως 15 εκατομμύρια Αφρικανοί μεταφέρθηκαν στην Καραϊβική με σημαντικό μέρος τους να πεθαίνουν στη διαδρομή λόγω των απάνθρωπων συνθηκών. Τον Μάρτιο η Γκάνα είχε πιέσει επιτυχώς για την υιοθέτηση ψηφίσματος που χαρακτηρίζει το δουλεμπόριο των Αφρικανών ως το σοβαρότερο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, ενώ τον Ιούνιο θα φιλοξενήσει συνέδριο που θα συζητήσει τα επόμενα βήματα μετά την υιοθέτηση του ψηφίσματος.
«Μήνυμα της εγκυκλίου το να ξαναβρούμε τι μας κάνει ανθρώπους»
Ο Τζούλιο Μασπέρο, Κοσμήτορας της Θεολογικής Σχολής στο Ποντιφικικό Πανεπιστήμιο του Τιμίου Σταυρού στη Ρώμη και σημαντικό στέλεχος του οργανισμού «Opus Dei», με διττό σημαντικό συγγραφικό έργο για τη θεολογία των ελληνόφωνων Πατέρων της βυζαντινής περιόδου, αλλά και για την κβαντομηχανική και τη θεωρία του χάους, ανέλυσε για το «Βήμα» τη λογική που υπόκειται στην πιο σημαντική εγκύκλιο του Πάπα Λέοντος.
Υπάρχει μια θεολογία ή και ευρύτερα ένας φιλοσοφικός στοχασμός περί τεχνολογίας στην εγκύκλιο του Πάπα Λέοντος;
Τζούλιο Μασπέρο: Το μήνυμα της εγκυκλίου είναι ότι η πίστη στον Χριστό μας επιτρέπει να κρίνουμε την Ιστορία, τι συμβαίνει εντός της, αλλά και να έχουμε μια πνευματική καθοδήγηση για τα διλήμματα που θέτει. Δεν φοβόμαστε τις καινοτομίες, όπως την τεχνητή νοημοσύνη, αλλά αναζητούμε να μας διαυγάσει το φως του Ιησού, ώστε να αποφύγουμε τους χειρότερους κινδύνους, όπως τη χρήση αυτόνομων οπλικών συστημάτων στους πολέμους. Μέσα από την αντιμετώπιση της τεχνητής νοημοσύνης διεγείρεται το ερώτημα ποιο είναι το ιδιαζόντως ανθρώπινον, δηλαδή τι σημαίνει το να είμαστε άνθρωποι, ιδίως μετά την ανάδυση της ιδεολογίας του υπερανθρωπισμού, που πρεσβεύει την υπέρβαση των ορίων του ανθρώπινου για μια αυτοσωτηρία της ανθρωπότητας ή του μετανθρωπισμού, που καταργεί εντελώς τα όρια ανάμεσα στον άνθρωπο και τη μηχανή.
Η εγκύκλιος του Πάπα Λέοντα επιμένει στην ιδέα της αλληλεγγύης και της ανθρώπινης κοινότητας. Τονίζει επίσης ότι ακόμη και η ατομική ιδιοκτησία έχει ως νόημά της την προώθηση του κοινού αγαθού για όλη την ανθρωπότητα. Τίποτα δεν είναι απλώς ατομικά δικό μου, γιατί κανείς μας δεν υπάρχει μόνος του και αφ’ εαυτού του. Ως χριστιανοί θεωρούμε ότι είμαστε παιδιά του Θεού και για αυτό η ταυτότητά μας είναι πάντα σχεσιακή. Πιστεύουμε ότι έχουμε δημιουργηθεί από μια Τριάδα Προσώπων και για αυτό προσπαθούμε να εικονίσουμε την Τριάδα. Αυτό σημαίνει ότι ο καθένας μας είναι ο εαυτός του μέσα από τους άλλους. Δεν δικαιούμαστε να πούμε ότι κάτι είναι αποκλειστικά δικό μου. Η εγκύκλιος δεν αρνείται την ατομική ιδιοκτησία, δεν εισηγείται μια κατάργησή της, αλλά επιχειρεί να προσφέρει ένα πνευματικό νόημα για αυτήν, υπερβαίνοντας τον ατομικισμό.
Με την ίδια σωφροσύνη αναπτύσσει και το ζήτημα της τεχνητής νοημοσύνης. Δεν δαιμονοποιεί την τεχνητή νοημοσύνη, ούτε προτείνει αδύνατες απαγορεύσεις, αλλά υπενθυμίζει την ανάγκη για πνευματική διάκριση στη χρήση της. Αυτό σημαίνει και μια κριτική στις καταχρήσεις της τεχνητής νοημοσύνης, αλλά προτού φτάσουμε στις κρίσεις για τα αρνητικά, χρειάζεται να έχουμε ένα σαφές όραμα για τη θετική χρήση και αξιοποίηση με γνώμονα το κοινό αγαθό. Η έννοια αυτή σημαίνει πως ο,τιδήποτε ατομικό, όπως είναι και η ατομική ιδιοκτησία, επανακατανοείται σε μια σχεσιακή διάσταση. Αυτό πιστεύω ότι είναι το κύριο μήνυμα και η προοπτική που προσφέρει η εγκύκλιος.
«Ο Πάπας είναι Αμερικανός και γνωρίζει τις συγκρούσεις μεταξύ ομάδων εξουσίας στις ΗΠΑ»
Πώς αξιολογείτε το γεγονός ότι κατά την παρουσίαση της εγκυκλίου συμμετείχε δίπλα στον Πάπα ο συνιδρυτής της Anthropic Κρίστοφερ Όλα;
Τ.Μ.: Σχετίζεται με το γεγονός ότι υπάρχουν διαφορετικές τάσεις στη Σίλικον Βάλεϊ στην Καλιφόρνια και ακόμη και διενέξεις μεταξύ τους. Η εταιρεία Anthropic, παρά τις διάφορες χρήσεις των προϊόντων της, εναντιώθηκε στη χρήση των αυτόνομων οπλικών συστημάτων στον πόλεμο. Επομένως, κατ’ αρχήν βλέπω την πρόσκληση ενός στελέχους της Anthropic ως επιβράβευση μιας ιδιωτικής εταιρίας που τόλμησε να διαφωνήσει με το Πεντάγωνο για χάρη ενός οράματος κοινού αγαθού που υπερβαίνει το εταιρικό κέρδος. Μην ξεχνάτε ότι ο Πάπας Λέων είναι Αμερικανός και γνωρίζει καλά πώς λειτουργεί η αμερικανική κοινωνία, καθώς και οι συγκρούσεις μεταξύ ομάδων εξουσίας και άλλων κοινωνικών ομάδων στις ΗΠΑ. Η πρόσκληση, λοιπόν, σημαίνει μια ευαρέσκεια ότι “άξιζε αυτή η αντίστασή σας ως εταιρείας, ακόμη κι αν χάσατε κάποια συμβόλαια με πολλά χρήματα”. Γιατί πρέπει να πούμε ότι η αντίθεση αυτή της Anthropic στο Πεντάγωνο είχε αρνητικές οικονομικές συνέπειες για αυτήν, δεν ήταν απλά μια θεωρητική διαφορά.
«Οι μηχανές θα ξαναγίνουν μέσα και εργαλεία μας, αν εμείς γνωρίζουμε τους σκοπούς μας»
Πώς συνεχίζει με αυτήν την εγκύκλιο ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ το έργο των προκατόχων του;
Τ.Μ.:Ήταν εξαρχής σαφές ότι ο Πάπας διάλεξε το όνομα «Λέων ΙΔ΄», προκειμένου να συνεχίσει το έργο του Λέοντος ΙΓ΄, ο οποίος με την εγκύκλιο «Rerum Novarum» είχε διατυπώσει την κοινωνική διδασκαλία της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας κατά την εποχή της δεύτερης βιομηχανικής επανάστασης. Τώρα ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ ξαναπιάνει το νήμα αυτής της διατύπωσης στη σημερινή εποχή της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης που βασίζεται στην τεχνητή νοημοσύνη. Δεν πρόκειται για απλή επανάληψη, αλλά για μια νέα ερμηνεία των χριστιανικών κριτηρίων για μια κοινωνική διδασκαλία σχετικά με τον κόσμο της εργασίας. Ταυτοχρόνως, συνεχίζονται με αυτόν τον τρόπο οι οικολογικές ανησυχίες του Πάπα Φραγκίσκου.
Πρόκειται για μια κοινωνική διδασκαλία και μια οικολογία θεμελιωμένη στο Ευαγγέλιο, το οποίο βρίθει κοινωνικής προβληματικής για τους φτωχούς και αναγκεμένους που λυτρώνονται από έναν Θεό-Λόγο, ο οποίος έγινε άνθρωπος και ανέλαβε όλα τα ανθρώπινα πάνω του, συμπεριλαμβανομένων και των κοινωνικών προβλημάτων. Κατά τον τρόπο αυτό, κοινωνικές παρατηρήσεις για το πώς μπορεί να υπερβαθεί η ανεργία, που προκαλείται από την τεχνητή νοημοσύνη, συνδέονται με ένα βαθύτερο οντολογικό νόημα: Το νόημα της Ενανθρώπησης του Χριστού, δηλαδή του Θεού που έγινε άνθρωπος, είναι η σημασία που έχει και εμείς να παραμείνουμε άνθρωποι σε μια εποχή που η τάση είναι η αντικατάσταση του ανθρώπου από τις μηχανές ή η μείξη και η υβριδοποίησή του με αυτές. Το πρόβλημα που προκύπτει είναι μήπως χρησιμοποιώντας τις μηχανές εντέλει χρησιμοποιούμαστε εμείς από αυτές. Αντί να είναι οι μηχανές μια επέκταση των ανθρώπινων λειτουργιών σήμερα κινδυνεύουμε να γίνει ο άνθρωπος μια επέκταση των λειτουργιών των μηχανών. Χρειάζεται, λοιπόν, να είναι σαφές ότι οι μηχανές είναι τα δικά μας μέσα, και όχι το αντίστροφο, και για αυτό το σημαντικότερο είναι να διαυγαστεί ποιοι είναι οι σκοποί μας ένεκα των οποίων κάνουμε χρήση των μηχανών. Οι μηχανές θα ξαναγίνουν τα μέσα και τα εργαλεία μας, αν εμείς γνωρίζουμε τους σκοπούς μας. Και οι σκοποί αυτοί χρειάζεται να είναι ηθικοί, αφορώντες στο κοινό αγαθό της ανθρωπότητας.
Σύγχρονη σκλαβιά το τράφικινγκ, σύγχρονη πνευματική δουλεία ο διαδικτυακός εθισμός και η εξάρτηση από αλγόριθμους
Γιατί ένιωσε ο Πάπας την ανάγκη να απολογηθεί για τη μη έγκαιρη καταδίκη της δουλείας;
Τ.Μ.: Η εγκύκλιος περιείχε όντως μια απολογία για το γεγονός ότι η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία άργησε να καταδικάσει με τρόπο απερίφραστο τη δουλεία. Η χριστιανική προσέγγιση είναι ότι κάθε άνθρωπος είναι ένα μοναδικό ον με άπειρη αξία. Για αυτό και ο Πάπας ένιωσε την ανάγκη να απολογηθεί επειδή ενώ η Εκκλησία είχε εξαρχής το πνευματικό όραμα για την υπέρβαση της δουλείας καθυστέρησε σε μια υιοθέτηση αποτελεσματικών πρακτικών που να καταργούν τη δουλεία στο κοινωνικό επίπεδο. Και αυτό μας καθιστά ενόχους. Βεβαίως, η κατάργηση της δουλείας δεν εξαρτάτο αποκλειστικά από την Εκκλησία, αλλά ήταν κατ’ εξοχήν ένα πολιτικό και κρατικό θέμα. Ωστόσο, η Εκκλησία καλώς αναλαμβάνει το μερίδιο ευθύνης της και παραδέχεται ότι η μη έγκαιρη και αποτελεσματική υπέρβαση της δουλείας αποτελεί μια συλλογική αμαρτία. Με την έμφαση ασφαλώς να είναι στο να προλάβουμε σήμερα να αντιμετωπίσουμε τις νέες μορφές δουλείας, όπως η διακίνηση ανθρώπων, και να μην καθυστερήσουμε ξανά σε μια αποτελεσματική καταπολέμησή τους.
Υπάρχουν, εξάλλου, και νέες μορφές δουλείας, οι οποίες προκύπτουν ακριβώς από την υποδούλωση των ανθρώπων στις μηχανές, όταν γινόμαστε απλά εξαρτήματά τους. Για αυτό θεωρώ ότι αυτή η αναφορά του Πάπα Λέοντος στη δουλεία εντός μιας εγκυκλίου με κύριο θέμα την τεχνητή νοημοσύνη έχει το νόημα ότι η ανθρωπινότητα έγκειται στην ελευθερία. Χρειάζεται να επιβεβαιωθεί η ανθρώπινη ελευθερία με το να απελευθερώνονται αποτελεσματικά οι άνθρωποι από τη δουλεία σε άλλους ανθρώπους, αλλά και από τη δουλεία στις μηχανές. Υπό μια πνευματική οπτική, για να βρούμε το ανθρώπινο πρόσωπό μας, χρειάζεται η απελευθέρωση από τα πάθη μας, που σήμερα είναι επίσης ο εθισμός στο διαδίκτυο και στον καταναλωτικό τρόπο υπάρξεως. Με το τελευταίο εννοούμε και την προσπάθεια του καταναλωτικού συστήματος διά περίπλοκων και πλέον εξατομικευμένων και αλγοριθμοποιημένων διαφημίσεων να μας δημιουργεί εξαρτήσεις, ώστε να αγοράζουμε προϊόντα, με τρόπο που χάνουμε την αυτεξουσιότητά μας. Η τεχνολογία προκαλεί έτσι εθισμούς που μοιάζουν με αυτούς των ναρκωτικών.
«Οι ομιλίες του Πίτερ Τιλ στη Ρώμη μπορούν να οδηγήσουν σε σοβαρό διάλογο πέρα από τη μιντιακή καταιγίδα»
Πιστεύετε ότι οι ομιλίες του Πίτερ Τιλ, συνιδρυτή της εταιρείας Palantir, στη Ρώμη τον Μάρτιο του 2026 ενδέχεται να επηρέασαν τον Πάπα Λέοντα κατά τη σύνταξη της εγκυκλίου;
Τ.Μ. Σε παλαιότερες ομιλίες του, ο Πίτερ Τιλ είχε εναντιωθεί στους συνεχείς ολοκληρωτικούς πολέμους. Υποτίθετο ότι εταιρείες όπως η Palantir δεν θα εργαλειοποιούνταν στην κατεύθυνση μιας συνεχούς ολοκληρωτικής πολεμικής προσπάθειας. Αυτό άλλωστε δεν ήταν και το νόημα της αναφοράς του Πίτερ Τιλ σε στοχαστές όπως ο Ρενέ Ζιράρ που τονίζουν το πώς ο χριστιανισμός υπερβαίνει τη μιμητική ανταγωνιστική βία και τους μηχανισμούς της; Ωστόσο, ο χρονισμός των ομιλιών του Πίτερ Τιλ στη Ρώμη ήταν περίπλοκος, καθώς έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια πολέμου στη Μέση Ανατολή, όπου έγινε χρήση και των τεχνολογιών της Palantir, παρόλο που υποτίθετο ότι ο σκοπός των τεχνολογιών αυτών ήταν η αποτροπή του πολέμου. Αυτός ο χρονισμός δεν βοηθούσε. Θεωρώ ότι ο Πάπας Λέων είχε κατά νου όλες αυτές τις εξελίξεις, διλήμματα και προβληματισμούς.
Εδώ στη Ρώμη βεβαίως υπήρξε από τους δημοσιογράφους μια επικέντρωση στη μικροπολιτική, λ.χ. σε ένα κυνήγι να διακριβωθεί ποιοι πολιτικοί παρέστησαν στις ομιλίες και ποια είναι η στάση τους προς την ιταλική κυβέρνηση κ.ο.κ. Όλα αυτά δεν βοήθησαν έναν ειρηναίο και νηφάλιο διάλογο για την τεχνητή νοημοσύνη. Όπως γνωρίζετε, οι ομιλίες του Πίτερ Τιλ αφορούσαν και στο ποιος είναι σήμερα ο «Αντίχριστος», δηλαδή σε ένα θεολογικό ζήτημα, στο οποίο θα μπορούσε να υπάρξει στοχαστικός διάλογος.
Οι ιδέες του Τιλ έχουν ένα συγκεκριμένο φιλοσοφικό υπόβαθρο και θα μπορούσαν να συζητηθούν σοβαρά, να συμφωνήσει ή να διαφωνήσει κανείς μαζί τους, καθώς αφορούν και στο μέλλον του δυτικού πολιτισμού και στο πώς μπορεί να προοδεύσει. Δεν λέω ασφαλώς ότι συμφωνώ με τις απαντήσεις του Πίτερ Τιλ, εννοώ ότι τα ερωτήματα που ανέκυψαν για το μέλλον του δυτικού πολιτισμού οφείλουν να μας απασχολήσουν. Αντ’ αυτού υπήρξε, δυστυχώς, μια μιντιακή καταιγίδα άγρας ειδήσεων, η οποία σε συνδυασμό με το υπαρκτό πρόβλημα της χρήσης τεχνητής νοημοσύνης στον πόλεμο δεν επέτρεψε έναν πιο στοχαστικό και διαχρονικό διάλογο. Θα έλεγα, όμως, ότι ο παπικός θεσμός επιχειρεί έναν παρόμοιο διάλογο. Συνεχίζοντας μια συζήτηση, την οποία είχε εκκινήσει στα τέλη του 19ου αιώνα, διατυπώνει και σήμερα τι σημαίνει το να είμαστε άνθρωποι. Χάνουμε την ανθρωπινότητά μας, όταν χρησιμοποιούμε αυτόνομα οπλικά συστήματα ή όταν γινόμαστε δούλοι των ψηφιακών εθισμών και εξαρτήματα των μηχανών; Και πώς μπορεί η αλήθεια να μας ελευθερώσει; Αυτά είναι τα σημαντικά ερωτήματα σήμερα.
