Η 9η Μαΐου, η αποκαλούμενη «Ημέρα της Ευρώπης», έχει καθιερωθεί ως μια γιορτή ειρήνης, συνεργασίας και ενότητας μεταξύ των ευρωπαϊκών λαών. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στην περίφημη Διακήρυξη Σουμάν της 9ης Μαΐου 1950: «Η Ευρώπη δεν θα δημιουργηθεί διά μιας, ούτε ως ένα συνολικό οικοδόμημα. Θα διαμορφωθεί μέσα από συγκεκριμένα επιτεύγματα, που θα δημιουργήσουν πρώτα μια πραγματική αλληλεγγύη». Η δήλωση αυτή δεν ήταν απλώς ρητορική. Έθεσε τα θεμέλια για τη δημιουργία της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα, προκειμένου να καταστεί «αδιανόητος» ένας νέος πόλεμος ανάμεσα στη Γαλλία και τη Γερμανία, ανοίγοντας τον δρόμο για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση όπως εξελίχθηκε στις επόμενες δεκαετίες.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) χτίζεται καθημερινά μέσα από κοινές πολιτικές. Ομολογουμένως, η διαδικασία της ευρωπαϊκής ενοποίησης, ως μια κατεξοχήν διαδικασία πολιτικοοικονομικής, νομικής και κοινωνικής ολοκλήρωσης των κρατών μελών της ΕΕ, ομνύοντας στα ευρωπαϊκά ιδεώδη, βασίστηκε διαχρονικά σε πρωτοβουλίες και δράσεις που είχαν ως στόχο να ισχυροποιήσουν -με αργά, αλλά σταθερά βήματα- την Ένωση όσον αφορά τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές πτυχές της.
Ασφαλώς, δεν είναι όλα ρόδινα, η ΕΕ χαρακτηρίζεται από μειονεκτήματα που γίνονται πιο εμφανή σε περιόδους κρίσης. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί, και από τους πιο ένθερμους ευρωπαϊστές, ότι η ΕΕ δεν παρουσιάζει πάντοτε ένα συνεκτικό όραμα και ότι η στρατηγική της ενίοτε είναι κατακερματισμένη. Θα μπορούσε ακόμη να σταθεί κανείς στα σημάδια ελλείμματος ηγεσίας στη σημερινή ΕΕ. Τι και αν, βέβαια, οι παθογένειες σε ενωσιακό επίπεδο αντανακλούν επί της ουσίας τις εσωτερικές παθογένειες των ίδιων των κρατών μελών.
Δύσκολα όμως μπορεί να αποφευχθεί η παραδοχή ότι η ΕΕ, παρά τα διάφορα εμπόδια και παρ’ όλες τις ατέλειές της, συνιστά το προοδευτικότερο ιστορικό γεγονός της Ευρώπης και ότι οι -διόλου αυτονόητες- οικονομικοκοινωνικές επιτυχίες της (πέρα από τη διαρκή ειρήνη), αποδείχτηκαν εντυπωσιακές σε βάθος χρόνου. Εν προκειμένω, ταιριάζει και το καβαφικό «εδώ που έφθασε, λίγο δεν είναι».
Η γνωστή σκηνή από την ταινία «Life of Brian» των Monty Python («Τι έκαναν ποτέ οι Ρωμαίοι για εμάς;») είναι -όχι πάντα, αλλά συχνά- μια καλή μεταφορά για τη σχέση μας με την EE. Όπως οι επαναστάτες της ταινίας καταλήγουν να απαριθμούν δεκάδες οφέλη ενώ προσπαθούν να πείσουν τον εαυτό τους για το αντίθετο, έτσι και η συζήτηση για την ΕΕ ενίοτε παραβλέπει την πραγματικότητα.
Σήμερα οι πολίτες κάθε κράτους μέλους της ΕΕ έχουν δικαίωμα για διαμονή, εργασία ή σπουδές σε οποιαδήποτε άλλο κράτος μέλος χωρίς δυσβάσταχτα γραφειοκρατικά εμπόδια. Από την ελεύθερη μετακίνηση μέχρι το πρόγραμμα Erasmus, το ευρώ, την κατάργηση των χρεώσεων περιαγωγής και την προστασία των προσωπικών δεδομένων, η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση έχει επηρεάσει βαθιά την καθημερινότητα εκατομμυρίων πολιτών. Παράλληλα, η ενιαία αγορά, τα κοινά πρότυπα ασφάλειας και προστασίας των καταναλωτών και οι ευρωπαϊκές πολιτικές συνοχής συνέβαλαν καθοριστικά στη διαμόρφωση ενός κοινού πλαισίου οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης.
Το άτομο δεν θεωρείται μόνο πολίτης της χώρας του, αφού συγχρόνως είναι πολίτης της ΕΕ και βρίσκεται στο επίκεντρο του ευρωπαϊκού εγχειρήματος.
Αν το σκεφτούμε λίγο καλύτερα, πολλά από τα «αυτονόητα» της ζωής μας έχουν ενωσιακή σφραγίδα. Παρότι τα οφέλη της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης είναι πολυάριθμα, η ΕΕ εξακολουθεί όμως να δυσκολεύεται να εμπνεύσει συναισθηματικά μεγάλο μέρος των πολιτών της. Σε μια εποχή αυξανόμενης πολιτικής αβεβαιότητας, το ευρωπαϊκό εγχείρημα δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στην τεχνοκρατική αποτελεσματικότητα. Απαιτείται ένα πιο πειστικό πολιτικό και κοινωνικό αφήγημα που να επανασυνδέει τον Ευρωπαίο πολίτη με την ίδια την ιδέα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.
Το ερώτημα που πλανάται δεν είναι άλλο από το λατινικό «Quo vadis Europa?». Στο λαβύρινθο της τρίτης δεκαετίας του 21ου αιώνα καλούμαστε να βρούμε το «μίτο της Αριάδνης» για να κατευθυνθούμε προς το σωστό δρόμο όσον αφορά την εξέλιξη της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Η ιστορία μάς διδάσκει ότι το να επαφίεται κανείς απλώς σε αυτό που χαρακτηρίζεται κατά καιρούς, με επίπλαστο τρόπο, ως «φυσική πορεία των πραγμάτων» δεν είναι μια προσέγγιση που δύναται να αποφέρει καρπούς.
Ένα βιώσιμο μέλλον για την ΕΕ είναι το κλειδί, όπου θα εξασφαλίζεται η ισορροπία της πολιτικής και οικονομικής επιβίωσης όλων των κρατών μελών και θα υφίσταται ουσιαστική πρόοδος δίχως διακρίσεις. Παρότι έχει διαφοροποιηθεί αρκετά η μορφή διακυβέρνησης στην ΕΕ από την εποχή των οραματιστών ηγετών που ενέπνευσαν τη δημιουργία της, η πρωταρχική αυτή σύλληψή της συνεχίζει να αποτελεί την πεμπτουσία του ευρωπαϊκού οράματος και πιθανόν καταδεικνύει ότι θα πρέπει να προαχθούν λύσεις βασισμένες σε άξονες μεγαλύτερης όσο το δυνατόν δημοκρατικής νομιμοποίησης εντός της Ένωσης.
Ο κ. Απόστολος Σαμαράς είναι Διδάκτωρ Ευρωπαϊκού Δικαίου Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ, Δικηγόρος, Ερευνητής στο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα «Αριάν Κοντέλλη» του Ελληνικού Ιδρύματος Ευρωπαϊκής & Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ).
