Μετά τη νίκη των συμμάχων στον Β’ παγκόσμιο πόλεμο και τον πρωταγωνιστικό ρόλο που διαδραμάτισε η Αμερική σε αυτήν την επιτυχία, η αμερικανική ισχύς ταυτίστηκε με την παγκόσμια σταθερότητα και την προώθηση της δημοκρατίας.
Αυτή η αντίληψη ενισχύθηκε έτι περαιτέρω κατά την διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, περίοδος κατά την οποία η εθνική ταυτότητα των αμερικανών οριζόταν μέσα από την αντίθεση προς τον κομμουνισμό.
Η ύπαρξη ενός εξωτερικού «άλλου» επίτρεπε στην αμερικανική κοινωνία να διατηρεί μια εσωτερική συνοχή. Μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, το διεθνές σύστημα μεταβάλλεται από διπολικό σε μονοπολικό και σε συλλογικό ψυχολογικό επίπεδο οι ΗΠΑ αποκτούν μια αίσθηση συμβολικής παντοδυναμίας.
Ιστορικά, αυτή η μονοπολική στιγμή σηματοδοτεί την ικανότητα των ΗΠΑ να επιβάλλουν το διεθνές δίκαιο και την τάξη με σψετική αυτονομία. Ωστόσο, η έλλειψη αντιπάλου ή εξωτερικών πιέσεων, καθώς και η αίσθηση παντοδυναμίας, όπως είχε διαμορφωθεί καθόλη τη διάρκεια του 20ου αιώνα, οδήγησε στην έλλειψη συμβολικής επεξεργασίας της ήττας και της παρακμής.
Κατά τη διάρκεια αυτής της μονοπολικής περιόδου, ο αμερικανικός πολιτικός λόγος περιορίστηκε στην επιβεβαίωση της παντοδυναμίας της χώρας, αποφεύγοντας να αντιμετωπίσει δομικά εσωτερικά προβλήματα ή να επεξεργαστεί συμβολικά τις πιθανές αστοχίες. Στις αρχές του 21ου αιώνα, οι ΗΠΑ άρχισαν να βιώνουν μια σταδιακή μετατόπιση της παγκόσμιας ισχύος.
Η υπονόμευση της ιδέας της αδιαμφισβήτητης παγκόσμιας ηγεμονίας
Οι επιθέσεις στους δίδυμους πύργους, καθώς και η οικονομική άνοδος της Κίνας σε συνδυασμό με τους μακροχρόνιους και δαπανηρούς πολέμους στη Μέση Ανατολή, αλλά και την οικονομική κρίση του 2008, υπονόμευσαν σημαντικά την ιδέα της αδιαμφισβήτητης παγκόσμιας ηγεμονίας.
Το συλλογικό φαντασιακό της αμερικανικής παντοδυναμίας άρχισε να εμφανίζει ρωγμές σε ότι αφορά στην αναδιαμόρφωση της συλλογικής αφήγησης που είχε οικοδομηθεί γύρω από την ιδέα της παγκόσμιας πρωτοκαθεδρίας και του αμερικανικού εξαιρετισμού. [1]
Έτσι, η παντοδυναμία, αφ’ ης στιγμής δεν βιώθηκε ως όριο και αυτοκριτική, αμφισβητήθηκε από την πραγματικότητα των εξελίξεων ωθώντας την αμερικανική κοινωνία σε μανιακές πολιτικές απαντήσεις.
Η εκλογή Τράμπ αναδύεται ακριβώς μέσα σε αυτό το ψυχολογικό πλαίσιο. Κερδίζει την εμπιστοσύνη του αμερικανικού λαού, ακριβώς επειδή καταφέρνει να αναστείλει το άγχος της αβεβαιότητας και της αίσθησης της απώλειας που αισθανόταν έως εκείνη τη στιγμή η αμερικανική κοινωνία.
Και επανακλέγεται, στον βαθμό που προσφέρει παντοδυναμία χωρίς ενοχή, επιθυμία, χωρίς συμβολικό φραγμό και επιτυχία χωρίς εργασία του πένθους.
Οι συμβολικές λειτουργίες του συνθήματος «Make America Great Again»
Η μανιακή επαναφορά στην παγκόσμια κυριαρχία και η αναστολή της εσωτερικής σύγκρουσης της κοινωνίας, συνιστούν μια μορφή ψυχολογικής αυτοθεραπείας συλλογικού επιπέδου η οποία αντικαθιστά την επεξεργασία του πένθους εμποδίζοντας την συμβολική αναδιάταξη της αμερικανικής κοινωνίας.
Έτσι, μεταβιβάζεται στον Τράμπ η ψυχική επένδυση των αμερικανών για παντοδυναμία έναντι στιγμιαίας συλλογικής αυτοεκτίμησης. Το σύνθημα «Make America Great Again», προσφέρει συμβολικά έναν μηχανισμό ναρκισσιστικής οργάνωσης του κοινωνικού φαντασιακού εκφράζοντας την ανάγκη του συλλογικού ιδεώδους εγώ να επανέλθει σε κατάσταση ασφάλειας και κυριαρχίας.
Υπό αυτή την έννοια, το υποκείμενο αναγνωρίζοντας την ανωτερότητα της «μεγάλης Αμερικής», αναστέλλει την ατομική και συλλογική ενοχή και ενσωματώνει τον ναρκισσισμό ως πολιτικό και ψυχικό εργαλείο συνοχής.
Ψυχαναλυτικά, πρόκειται για μια ναρκισσιστική άμυνα απέναντι στην ιστορική μετατόπιση της αμερικανικής ισχύος.
[1] American exceptionalism: Ήδη από τον 19ο αιώνα, η αμερικανική ταυτότητα συγκροτήθηκε γύρω από την ιδέα μιας ιδιαίτερης αποστολής στον κόσμο, σύμφωνα με την οποία η χώρα αποτελούσε ιστορικό φορέα της δημοκρατίας, της ατομικότητας, των ελεύθερων ιδεών και της προόδου.
*O κ. Πέτρος Δ. Καψάσκης είναι Διδάκτορας Πολιτιστικής Διπλωματίας και Πρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Πολιτιστικής Διπλωματίας.
