Την επόμενη περίοδο αρκετά ελληνικά πανεπιστήμια εισέρχονται σε διαδικασίες εκλογής νέων διοικήσεων. Οι διαδικασίες αυτές συχνά αντιμετωπίζονται ως μια εσωτερική ακαδημαϊκή υπόθεση. Στην πραγματικότητα όμως αποτελούν κάτι πολύ σημαντικότερο: τη διαμόρφωση και τον επαναπροσδιορισμό του ρόλου που θα διαδραματίσει το πανεπιστήμιο στην κοινωνία.
Το ερώτημα που τίθεται σήμερα είναι βαθύτερο από την επιλογή προσώπων. Τι πανεπιστήμιο θέλουμε για την Ελλάδα του 21ου αιώνα;
Το πανεπιστήμιο δεν είναι απλώς ένας χώρος εκπαίδευσης ή ένας μηχανισμός παραγωγής δεξιοτήτων για την αγορά εργασίας. Είναι πρωτίστως ένας θεσμός γνώσης, κριτικής σκέψης και δημοκρατίας. Οι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι οφείλουν να λειτουργούν ως πνευματικοί οδηγοί της κοινωνίας, συμβάλλοντας στον δημόσιο διάλογο, υπερασπιζόμενοι την ελευθερία της σκέψης και με το προσωπικό τους παράδειγμα να αποτελούν υγιή πρότυπα για τους φοιτητές και το κοινωνικό σύνολο. Η αποστολή οφείλει να είναι ευρύτερη: να υπηρετείται η γνώση, η κοινωνία και το δημόσιο συμφέρον.
Παράλληλα, η δημόσια αυτή αποστολή συνεπάγεται και μια ισχυρή κοινωνική ευθύνη. Το πανεπιστήμιο πρέπει να παραμένει χώρος ανοιχτός σε όλους, από όλα τα κοινωνικά περιβάλλοντα. Η δημόσια ανώτατη εκπαίδευση αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους μηχανισμούς κοινωνικής κινητικότητας και ως εκ τούτου η ισότιμη πρόσβαση στη γνώση αποτελεί βασική προτεραιότητα.
Επιστήμη, τεχνολογία και νέες προκλήσεις
Σε μια εποχή έντονων τεχνολογικών αλλαγών, η συζήτηση για το μέλλον των πανεπιστημίων δεν μπορεί επίσης να αγνοεί τον ρόλο των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών. Η ιστορία, η φιλοσοφία, η αρχαιολογία, η κοινωνιολογία και οι επιστήμες του πολιτισμού παραμένουν απαραίτητες για την κατανόηση του κόσμου και για τη διαμόρφωση μιας ώριμης δημοκρατικής κοινωνίας. Η τεχνολογία χωρίς ανθρωπιστική παιδεία κινδυνεύει να χάσει τον προσανατολισμό της.
Ταυτόχρονα όμως, τα πανεπιστήμια καλούνται να ανταποκριθούν στις μεγάλες επιστημονικές προκλήσεις της εποχής. Η τεχνητή νοημοσύνη, η μηχανική, η βιοϊατρική τεχνολογία, η ψηφιακή μετάβαση, η πράσινη ανάπτυξη και οι νέες μορφές παραγωγής γνώσης μετασχηματίζουν ριζικά την εκπαίδευση και την έρευνα. Τα πανεπιστήμια οφείλουν να βρίσκονται στην πρώτη γραμμή αυτών των εξελίξεων.
Η σύνδεση της πανεπιστημιακής γνώσης με την καινοτομία και την οικονομία δεν αποτελεί απειλή για τον δημόσιο χαρακτήρα του πανεπιστημίου, εφόσον πραγματοποιείται μέσα σε σαφές θεσμικό πλαίσιο και με πλήρη διαφάνεια. Η μεταφορά γνώσης προς την κοινωνία, η ανάπτυξη νέων τεχνολογιών και η δημιουργία νέων επιχειρηματικών πρωτοβουλιών μπορούν να αποτελέσουν σημαντικούς μοχλούς ανάπτυξης.
Ο ρόλος των περιφερειακών πανεπιστημίων
Ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο ρόλος των περιφερειακών πανεπιστημίων. Σε πολλές χώρες της Ευρώπης, τα πανεπιστήμια αυτά αποτελούν βασικούς πυλώνες περιφερειακής ανάπτυξης, λειτουργώντας ως κόμβοι γνώσης, καινοτομίας και πολιτισμού.
Σε αυτό το πλαίσιο, το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, το οποίο έχω την τιμή να υπηρετώ, διαθέτει τις προϋποθέσεις να εξελιχθεί σε ένα πραγματικό οικοσύστημα γνώσης. Η πρόκληση για τα επόμενα χρόνια είναι να ενισχυθεί η δημιουργική συνάντηση διαφορετικών επιστημονικών πεδίων που ήδη συνυπάρχουν στο ίδρυμα: η πρόοδος της ιατρικής, της βιοϊατρικής έρευνας και των επιστημών υγείας μπορεί να συναντήσει τη μηχανική, τις ψηφιακές τεχνολογίες και τις θετικές επιστήμες, ανοίγοντας δρόμους για τις εφαρμογές της νέας ψηφιακής εποχής.
Παράλληλα, η γνώση γύρω από την αγροτική παραγωγή, τα τρόφιμα, τα οικοσυστήματα την ενέργεια και το φυσικό περιβάλλον μπορεί να συνδεθεί με τις ανάγκες μιας βιώσιμης οικονομίας και μιας σύγχρονης αγροδιατροφικής πολιτικής. Αντιστοίχως, οι οικονομικές επιστήμες και η διοίκηση επιχειρήσεων μπορούν να συμβάλουν στη διαμόρφωση νέων αναπτυξιακών μοντέλων για την περιφέρεια και τη χώρα, ενώ οι ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες διατηρούν ζωντανή τη σχέση του πανεπιστημίου με την ιστορία, τον πολιτισμό, τη γλώσσα και τον δημόσιο διάλογο υπό το πρίσμα των νέων τεχνολογιών.
Η εκπαίδευση, οι επιστήμες της φυσικής αγωγής και της διατροφής, αλλά και τα δημιουργικά πεδία γνώσης υπενθυμίζουν ότι η αποστολή ενός δημόσιου πανεπιστημίου δεν περιορίζεται στην τεχνολογική πρόοδο, αλλά αφορά συνολικά την ποιότητα ζωής, την υγεία και την πνευματική καλλιέργεια της κοινωνίας.
Η πραγματική δύναμη του πανεπιστημίου
Η δύναμη ενός σύγχρονου πανεπιστημίου δεν βρίσκεται μόνο στην ποιότητα των επιμέρους σχολών ή τμημάτων του, αλλά στην ικανότητά του να τις φέρνει σε δημιουργικό διάλογο, με στόχο την δημιουργία συνεργειών στην εκπαίδευση την έρευνα και την καινοτομία. Η εμπειρία από τη συνεργασία με καταξιωμένα διεθνή πανεπιστημιακά ιδρύματα δείχνει ότι τέτοιες μεταβάσεις δεν πραγματοποιούνται αυτόματα. Απαιτούν στρατηγικό σχεδιασμό, θεσμική συνέχεια και μια κουλτούρα συνεργασίας και αλληλεπίδρασης μέσα στην ακαδημαϊκή κοινότητα.
Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι η επιτυχία ενός πανεπιστημίου δεν εξαρτάται μόνο από τις διοικητικές του δομές, αλλά κυρίως από τη συμμετοχή και τη δημιουργικότητα της ακαδημαϊκής του κοινότητας. Προς αυτό το στόχο, η δημοκρατική λειτουργία των πανεπιστημίων δεν είναι μια τυπική διαδικαστική λεπτομέρεια. Αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση της ακαδημαϊκής ζωής.
Η διαφάνεια στις διαδικασίες, η καταγραφή και δημοσιοποίηση των αποφάσεων της διοίκησης και των συλλογικών οργάνων, η συμμετοχή και ο ουσιαστικός διάλογος δεν είναι γραφειοκρατικές υποχρεώσεις, είναι ο τρόπος με τον οποίο προστατεύεται η ίδια η ακαδημαϊκή ελευθερία και προάγεται η δημιουργικότητα του κάθε μέλους της ακαδημαϊκής κοινότητας. Ένα πανεπιστήμιο που επιδιώκει να λειτουργεί ως κοινωνικός θεσμός γνώσης και δημοκρατίας οφείλει πρώτα απ’ όλα να εφαρμόζει αυτές τις αρχές στο εσωτερικό του.
Το Ελληνικό Πανεπιστήμιο του αύριο
Η Ελλάδα διαθέτει αξιόλογο επιστημονικό δυναμικό και πανεπιστήμια με σημαντική διεθνή παρουσία. Το ζητούμενο σήμερα δεν είναι απλώς να διατηρήσουμε αυτό το επίπεδο, αλλά να διαμορφώσουμε ένα σύγχρονο μοντέλο δημόσιου πανεπιστημίου που θα συνδυάζει την επιστημονική αριστεία με την κοινωνική ευθύνη και τη θεσμική αξιοπιστία.
Οι επερχόμενες διοικητικές αλλαγές στα πανεπιστήμια αποτελούν μια σημαντική ευκαιρία να ανοίξει αυτή η συζήτηση με σοβαρότητα και θεσμική ωριμότητα. Η πρόκληση δεν αφορά μόνο την εκλογή νέων διοικήσεων, αλλά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον ρόλο του πανεπιστημίου στη σύγχρονη κοινωνία.
Γιατί το πανεπιστήμιο του μέλλοντος δεν θα κριθεί μόνο από τις τεχνολογικές του επιτυχίες ή τη διεθνή του παρουσία. Θα κριθεί κυρίως από τον βαθμό που θα αποτελέσει έναν ζωντανό θεσμό γνώσης, πολιτισμού και κοινωνικής προόδου, έναν χώρο όπου η επιστήμη θα συναντά την κοινωνία, την παραγωγή και την πραγματική οικονομία, και η γνώση θα μετατρέπεται σε συλλογική προοπτική για το μέλλον.
*Ο κ. Ιωάννης Τσούγκος είναι Καθηγητής Ιατρικής Φυσικής, στο Τμήμα Ιατρικής, Σχολή Επιστημών Υγείας, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.
