Οι εξελίξεις το πρώτο δίμηνο του 2026 αναδεικνύουν κάποια σκληρά μαθήματα ηγεσίας.
Διαψεύδουν την πρωτοκαθεδρία των πολιτικών ηγεσιών έναντι των κρατών και των πολιτικών συστημάτων. Οι ηγεσίες ως πρόσωπα, αν και λειτουργούν ως μαγνήτες της επικοινωνίας και διευκολύνουν την αντίληψη και τις (απλουστευμένες) αναλύσεις, είναι ταυτόχρονα αλεξικέραυνα και στοχοποιούνται από τους εσωτερικούς και εξωγενείς αντιπάλους.
Η κατάληξη των προσώπων ενδιαφέρει ελάχιστα, αλλά η μοίρα των κρατών και των λαών είναι ζωτικής σημασίας. Πρέπει να συλλογιστούμε σοβαρά την ισορροπία και την ανθεκτικότητα των κρατών και των πολιτικών συστημάτων (άρα, ζητήματα θεσμικής οργάνωσης και στρατηγικής), και να προσλαμβάνουμε λιγότερο την πολιτική ως ένα θέαμα με πρωταγωνιστές ήρωες και κακούς.
Η “συλληψη” του Μαδούρο στη Βενεζουέλα, η δολοφονία του Χαμενέι στο Ιράν, όπως είχε συμβεί στο παρελθόν με το άθλιο τέλος του Σαντάμ στο Ιράκ ή του Καντάφι στη Λιβύη, αποτελούν σκληρά μαθήματα ηγεσίας κυρίως για τους λαούς που υποστήριξαν ή ανέχτηκαν τέτοιες ηγεσίες και αντιμετώπισαν μια οικτρή κατάσταση μετά την πτώση τους.
Δυστυχώς, αυτή η προσωποκεντρική αντίληψη της ηγεσίας επιβιώνει και σε άλλες χώρες με κύρια σύγχρονα παραδείγματα την Κίνα (ο Σι έχει εξασφαλίσει ισόβια θητεία), την Ρωσία και την Τουρκία (με το πρόσχημα τακτικών εκλογών, αλλά με αθέμιτους περιορισμούς στον πολιτικό ανταγωνισμό). Δυστυχώς, το ίδιο φαινόμενο του παντοδύναμου ηγέτη επικρατεί στις ΗΠΑ επί Τραμπ.
Οι ηγέτες αυτοί κυριαρχούν μέσω ενός αφηγήματος για τη βιωσιμότητα και την ισχύ του κράτους για το οποίο, όμως, δεν υπάρχει τακτική αναθεώρηση στόχων και επιτευγμάτων. Ο Πούτιν έχει εγκλωβιστεί σε έναν πόλεμο ήδη μεγαλύτερης διάρκειας από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο με σοβαρό κόστος σε ανθρώπινες ζωές και την ευημερία της χώρας μεσοπρόθεσμα, χωρίς ουσιαστικό όφελος στο επιχειρησιακό πεδίο.
Ο Ερντογάν στην Τουρκία διασώζεται από τις χρόνιες αδυναμίες της οικονομίας και ένα εξαιρετικά δυσμενές περιβάλλον χάριν του μεγάλου προτερήματος να είναι εξαιρετικά πραγματιστής (και αδίστακτος με αντιπάλους) και να μεταβάλλει άρδην στάση, αν αυτό διευκολύνει την επιβίωσή του. Μάλλον δεν θα καταφέρει να εκθρονίσει τον Κεμάλ ως ο νέος “πατέρας” του σύγχρονου νεο-οθωμανικού έθνους, αλλά η αναπόδραστη πολιτική ή βιολογική φθορά του μάλλον θα δημιουργήσει σοβαρά ζητήματα πολιτικής και οικονομικής σταθερότητας.
Στις ΗΠΑ ο Τραμπ ασκεί τα προεδρικά καθήκοντά του (από τους δασμούς, την εσωτερική ασφάλεια ή τις στρατιωτικές επεμβάσεις σε άλλα κράτη) ερήμην κάθε συνταγματικής επιταγής για την τήρηση της νομιμότητας, αλλά και κατά παράβαση θεμελιωδών κανόνων του διεθνούς δικαίου. Διαμορφώνει ένα οιονεί καθεστώς εξουσίας στο εσωτερικό των ΗΠΑ, όπως δεν τόλμησε κανένας από τους προκατόχους του, με πρόσχημα τη διασφάλιση της αμερικανικής ηγεμονίας. Το πιθανό τίμημα των επιλογών του, όμως, θα κληθούν να το αντιμετωπίσουν οι επόμενες γενιές όταν αυτός στην καλύτερη περίπτωση δεν θα είναι σε θέση να παίζει ούτε γκολφ.
Με αφορμή την συζήτηση για τη διαδοχή του Χαμενέι στο Ιράν πολλοί μιλούν με όρους προσώπων. Ωστόσο, στο Ιράν κατέρρευσε μια συνολική στρατηγική ισχύος, και δεν συνέβη απλώς η εκδημία του θρησκευτικού ηγέτη. Πρόκειται για μια εθνική κρίση εξαιρετικά ταπεινωτική, και οι Ιρανοί πέραν των προσώπων πρέπει να επεξεργαστούν ένα νέο στρατηγικό σχέδιο επιβίωσης του κράτους. Δεν πρόκειται να στραφούν ξαφνικά σε ένα σύστημα φιλελεύθερης δημοκρατίας, αφού είναι εδραιωμένο ένα καθεστώς και οι αντιλήψεις που το στηρίζουν επί πενήντα χρόνια σχεδόν. Πρέπει, όμως, να επιλέξουν ένα σύστημα το οποίο θα περιορίζει την πολιτική κυριαρχία του ενός ή μιας κλειστής, και ανεξέλεγκτης, ηγετικής ομάδας για να έχ.
Αυτό συνέβη αντιστοίχως στην Τουρκία μετά την κατάρρευση του οθωμανικού καθεστώτος, στην Ελλάδα μετά την Μικρασιατική Καταστροφή, αλλά και στις Γερμανία, Ιταλία και Ιαπωνία μετά την συντριβή τους στον παγκόσμιο πόλεμο.
Είναι κάποιες φορές συναρπαστικό (αν όχι τρομακτικό) να παρατηρούμε πώς οι ηγεσίες δεν αντλούν μαθήματα από την ιστορία. Οι “ειδοί του Μαρτίου” δεν διαβάστηκαν σωστά από το Ιράν, αλλά ίσως δεν έχουν διαβαστεί σωστά από εκείνες τις ηγεσίες που θεωρούν ότι επιβίωσαν. Πάντα θα υπάρχει η υπόμνηση του Shakespeare (Julius Caesar) ότι δεν έχουν διαφύγει τον κίνδυνο (“Ay, Caesar; but not gone”). Το ίδιο διδακτική είναι η παραίνεση του Καβάφη (“Μάρτιαι Ειδοί”):
Τα μεγαλεία να φοβάσαι, ω ψυχή.
Και τες φιλοδοξίες σου να υπερνικήσεις
αν δεν μπορείς, με δισταγμό και προφυλάξεις
να τες ακολουθείς. Κι όσο εμπροστά προβαίνεις,
τόσο εξεταστική, προσεκτική να είσαι.
Ο Μάνος Παπάζογλου είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Πολιτικών Συστημάτων Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου
