Οι όγκοι στον εγκέφαλο και ειδικά εκείνοι οι οποίοι εμφανίζονται εκεί αλλά δεν προκαλούνται λόγω μετάστασης, αποτελούν μια από τις λιγότερο συχνές μορφές καρκίνου. Η πιο συνηθισμένη κακοήθης μορφή αυτών των πρωτοπαθών όγκων, είναι τα γλοιώματα του εγκεφάλου, που αν και είναι σχετικά σπάνια, εντοπίζονται σε μερικές εκατοντάδες συνανθρώπων μας στην Ελλάδα ανά έτος. Η κ. Ευαγγελία Ραζή, Παθολόγος-Ογκολόγος, Διευθύντρια της Γ’ Παθολογικής-Ογκολογικής Κλινικής και της Πρότυπης Ογκολογικής Ομάδας στο νοσοκομείο ΥΓΕΙΑ, εξηγεί στο ΒΗΜΑ τι είναι τα γλοιώματα και πως αντιμετωπίζονται.
Κυρία Ραζή, τι ακριβώς είναι το γλοίωμα; Πρόκειται για έναν όρο που δεν ακούγεται ιδιαίτερα συχνά, και επειδή δεν είναι κάτι ξεκάθαρο υποθέτουμε ότι από μόνη της η λέξη προκαλεί σημαντικές απορίες.
Τα γλοιώματα είναι πρωτοπαθείς όγκοι του εγκεφάλου που προέρχονται από έναν ιστό που λέγεται γλοία. Ο εγκέφαλος αποτελείται από τη γλοία και τους νευρώνες, και τα γλοιώματα προέρχονται από τα γλοιακά κύτταρα. Αυτό σημαίνει ότι πρόκειται για όγκους που γεννιούνται τοπικά στον εγκέφαλο. Πρόκειται δηλαδή για όγκους που δημιουργούνται από τα κύτταρα του εγκεφάλου και δεν αποτελούν μεταστάσεις από τον καρκίνο που έχει εμφανιστεί σε κάποιο άλλο όργανο.
Στον εγκέφαλο, βέβαια, μπορούν να δημιουργηθούν και άλλοι τύποι όγκων. Δεν είναι το γλοίωμα ο μοναδικός τύπος. Υπάρχουν σπανιότεροι πρωτοπαθείς όγκοι, όπως το μυελοβλάστωμα ή το επενδύμωμα, που εμφανίζονται συχνότερα σε νεότερα άτομα. Όμως με τα δεδομένα που γνωρίζουμε, ως πρωτοπαθείς όγκοι τα γλοιώματα είναι οι πλέον συχνοί κακοήθεις όγκοι εγκεφάλου.
Όπως όλοι οι καρκίνοι, έτσι και οι όγκοι του εγκεφάλου ξεκινούν από ένα φυσιολογικό κύτταρο που υφίσταται μετάλλαξη. Όταν μιλάμε για καρκίνο του μαστού ή του πνεύμονα, αναφερόμαστε σε μεταλλάξεις κυττάρων αυτών των οργάνων. Αντίστοιχα, το γλοίωμα είναι η κακοήθεια που αναπτύσσεται από τα κύτταρα της γλοίας στον εγκέφαλο.
Ο κόσμος λοιπόν ακούει τη φράση «όγκος στον εγκέφαλο» και συνήθως αντιλαμβάνεται ότι πρόκειται για μετάσταση. Υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία για τη συχνότητα εμφάνισης όγκων στο εγκέφαλο που δεν προέρχονται από μετάσταση και δη των γλοιωμάτων στην Ελλάδα;
Όντως οι πρωτοπαθείς όγκοι του εγκεφάλου είναι σαφώς λιγότεροι από τις μεταστάσεις, καθώς το συχνότερο νεοπλασματικό συμβάν στον εγκέφαλο είναι η μετάσταση από άλλο όργανο. Δεν υπάρχουν σαφή δεδομένα για τη χώρα όμως όσον αφορά τους πρωτοπαθείς κακοήθεις όγκους εγκεφάλου στην Ελλάδα, αλλά υπολογίζουμε περίπου 300–400 περιστατικά τον χρόνο. Γενικότερα ο εν λόγω καρκίνος είναι αρκετά σπάνιος από πλευρά περιστατικών. Ευρύτερα ο καρκίνος εγκεφάλου και νευρικού συστήματος κατατάσσεται περίπου στην 15η – 16η θέση μεταξύ του συνόλου των τύπων καρκίνου.
Υπάρχουν και άλλοι όγκοι στον εγκέφαλο οι οποίοι όμως δεν πρέπει να μας ανησυχούν;
Υπάρχουν και καλοήθεις πρωτοπαθείς όγκοι εγκεφάλου, όπως το μηνιγγίωμα, το οποίο συνήθως είναι καλοήθες, και σπάνια μπορεί να εμφανίσει πιο επιθετική συμπεριφορά. Τα μηνιγγιώματα είναι η πιο συχνή μορφή όγκου εγκεφάλου.
Ποια είναι τα συμπτώματα που θα πρέπει να ληφθούν υπόψη και να οδηγήσουν κάποιον στη διάγνωση;
Οι περισσότεροι ασθενείς παρουσιάζουν κάποια νευρολογική διαταραχή: δυσκολία στην ομιλία, προβλήματα όρασης, αδυναμία στην κίνηση ενός χεριού ή ποδιού, έντονους πονοκεφάλους – συχνά πρωινούς. Αυτά τα συμπτώματα μπορεί να θυμίζουν εγκεφαλικό επεισόδιο.
Μπορεί επίσης να εμφανιστούν επιληπτικές κρίσεις, τόσο σε νεότερους όσο και σε μεγαλύτερους ασθενείς.
Οι επιληπτικές κρίσεις είναι συχνό σύμπτωμα;
Ναι, αποτελούν ένα από τα πιθανά συμπτώματα τόσο των πρωτοπαθών όγκων όσο και των μεταστάσεων στον εγκέφαλο. Αν ο ασθενής έχει ήδη γνωστό ιστορικό κακοήθειας, τότε το πρώτο ενδεχόμενο που εξετάζεται είναι η μετάσταση. Ωστόσο, δεν υπάρχει κάποιο σύμπτωμα που να χαρακτηρίζει αποκλειστικά είτε την πρωτοπαθή νόσο είτε τη μετάσταση.
Τα συμπτώματα είναι σταθερά ή μπορεί να εμφανίζονται και να υποχωρούν;
Υπάρχουν ασθενείς που εμφανίζουν συμπτώματα τα οποία έρχονται και παρέρχονται, ενώ άλλοι παρουσιάζουν σταθερή και προοδευτική επιδείνωση. Σε κάθε περίπτωση, η εμφάνιση νευρολογικών συμπτωμάτων δεν πρέπει να αγνοείται και απαιτεί άμεση εκτίμηση από νευρολόγο.
Ποια είναι η διαδικασία της διάγνωσης;
Ο νευρολόγος, αν υποψιαστεί όγκο εγκεφάλου, θα ζητήσει μαγνητική τομογραφία. Η αξονική δεν είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για αυτή τη διάγνωση. Προτείνω, όπου είναι δυνατόν, να γίνεται απευθείας μαγνητική, εκτός από περιπτώσεις όπου αυτό δεν επιτρέπεται, όπως σε ασθενείς με παλιούς βηματοδότες.
Με τη μαγνητική, ο όγκος εντοπίζεται εύκολα, ακόμη και σε πρώιμο στάδιο. Τα γλοιώματα κατατάσσονται σε βαθμούς κακοήθειας. Το συχνότερο γλοίωμα στους ενήλικες είναι το γλοιοβλάστωμα, που είναι βαθμού 4 και ιδιαίτερα επιθετικό. Όσο μεγαλώνει η ηλικία, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα ο πρωτοπαθής όγκος εγκεφάλου να είναι γλοιοβλάστωμα.
Οι χαμηλής κακοήθειας όγκοι είναι πιο συχνοί σε νεότερους ανθρώπους και έχουν καλύτερη πρόγνωση, περισσότερες θεραπευτικές επιλογές και μεγαλύτερη επιβίωση, αλλά είναι πιο σπάνιοι.
Με βάση την έρευνα που έχει γίνει, έχουν διαπιστωθεί τα αίτια που μπορούν να προκαλέσουν την εμφάνιση του γλοιώματος στον εγκέφαλο; Η κληρονομικότητα παίζει κάποιο ρόλο;
Δεν γνωρίζουμε τι προκαλεί το γλοιοβλάστωμα. Δεν έχουν αποδειχθεί σαφείς παράγοντες κινδύνου, όπως για παράδειγμα το κάπνισμα ή η χρήση κινητών τηλεφώνων. Υπάρχουν κάποια σπάνια κληρονομικά σύνδρομα, όπως η νευροϊνωμάτωση, που προδιαθέτουν σε γλοιώματα, αλλά η συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων δεν είναι κληρονομική.
Για το λόγο αυτό δεν ενδείκνυται και ο προληπτικός έλεγχος με μαγνητικές εγκεφάλου στον γενικό πληθυσμό. Τα γλοιώματα είναι σπάνια και συνήθως εμφανίζουν συμπτώματα σχετικά γρήγορα. Ωστόσο, όταν εμφανιστούν συμπτώματα, η διερεύνηση πρέπει να γίνεται άμεσα.
Ποια είναι η αντιμετώπιση όταν διαγνωστεί ο όγκος; Υπάρχουν κάποιες νεότερες επιστημονικές εξελίξεις στον τομέα αυτό;
Η αντιμετώπιση ξεκινά πάντα από τον νευροχειρουργό. Εκτιμάται αν ο όγκος μπορεί να αφαιρεθεί χωρίς να προκαλέσει σοβαρές νευρολογικές βλάβες. Αν η πλήρης ή σχεδόν πλήρης αφαίρεση δεν είναι ασφαλής, γίνεται βιοψία. Δηλαδή η αφαίρεση του όγκου έχει νόημα εφόσον μπορεί να αφαιρεθεί τουλάχιστον σε ποσοστό άνω του 70%-80%. Οι όγκοι αυτοί μπορούν να αναπτυχθούν σε οποιοδήποτε σημείο του εγκεφάλου, με αποτέλεσμα η προσπάθεια αφαίρεσης να επηρεάσει τον περιβάλλοντα υγιή εγκέφαλο, που μπορεί να συνδέεται με κέντρα που έχουν να κάνουν με την κίνηση, την άρθρωση κλπ.
Πάντως πρέπει να σημειωθεί ότι ακόμη και χωρίς αφαίρεση είναι πολύ σημαντικό να γίνεται βιοψία. Η βιοψία είναι απολύτως απαραίτητη, γιατί μας δίνει το ιστολογικό και μοριακό προφίλ του όγκου. Παλαιότερα, σε μη χειρουργήσιμους όγκους, δεν γινόταν καν βιοψία, κάτι που πλέον έχει εγκαταλειφθεί. Με βάση αυτές τις πληροφορίες σχεδιάζεται και η αγωγή.
Μετά το χειρουργείο ακολουθεί ακτινοθεραπεία, συχνά σε συνδυασμό ή ακολουθούμενη από χημειοθεραπεία. Οι στοχευμένες θεραπείες χρησιμοποιούνται κυρίως σε υποτροπές και όχι ως πρώτη γραμμή.
Οι πιο πρόσφατες εξελίξεις αφορούν στοχευμένες θεραπείες βάσει μεταλλάξεων, πειραματικά εμβόλια και θεραπείες CAR-T, που όμως βρίσκονται ακόμη σε ερευνητικό στάδιο.
