Ο περασμένος Δεκέμβριος άνοιξε νέο γύρο αντιπαράθεσης στη δοκιμαζόμενη επί μια δωδεκαετία από τον εμφύλιο πόλεμο Υεμένη. Αποσχιστικές δυνάμεις του Νότου στράφηκαν κατά της ηγεσίας του σαουδαραβικού συνασπισμού, που μάχεται τους σιΐτες μαχητές Χούθι, δηλαδή ξέσπασε ένας μικρός εμφύλιος μέσα στον εμφύλιο.
Παρά την επικράτηση του σαουδαραβικού συνασπισμού, η κατάσταση στο νότιο τμήμα της χώρας παραμένει εύθραυστη. Την ίδια ώρα, οι φιλοδοξίες των μοναρχιών της αραβικής χερσονήσου – ειδικότερα Σαουδικής Αραβίας και ΗΑΕ – κοντράρονται με την εδραιωμένη εξουσία των Χούθι, υπονομεύοντας την προοπτική της ειρήνευσης. Οι Χούθι εξακολουθούν να διατηρούν έλεγχο του βόρειου τμήματος της χώρας.
Σε αυτό το πλαίσιο το «Βήμα» μίλησε με τον Θάνο Πετούρη, ερευνητή του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Ειρήνης, με βαθιά γνώση της πολιτικής κατάστασης της Υεμένης, σε μια προσπάθεια να αποκρυπτογραφήσει τις εξελίξεις .
Μέχρι πρότινος το Μεταβατικό Συμβούλιο του Νότου (STC) ήταν μέρος μιας ενιαίας αρχής την οποία στήριζε το σαουδαραβικό βασίλειο. Πού οφείλεται η αλλαγή στάσης και πώς οδηγηθήκαμε στη σύγκρουση;
Ήταν ένα ρίσκο των αποσχιστών του Νότου, τους οποίους στηρίζουν τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ) και οι οποίοι πίστεψαν πως ήταν η κατάλληλη στιγμή να αποχωρήσουν από τον ενιαίο συνασπισμό και να εδραιωθούν ως κυρίαρχη πολιτική δύναμη στον Νότο. Αυτό ήταν κατά τη γνώμη μου το λάθος του Συμβουλίου: απέκτησε μια υπεροψία, που οφείλεται στη διαρκή στήριξη που είχε από τα Εμιράτα και η οποία ποτέ δεν του επέτρεψε να συνεννοηθεί με άλλες πολιτικές δυνάμεις. Το πρόγραμμά τους ήταν περιορισμένο στην απόσχιση του Νότου και δεν ήταν διατεθειμένοι να μιλήσουν με κανέναν που ήθελε να διατηρήσει ενιαία την Υεμένη, ούτε με τη μορφή της συνομοσπονδίας. Αυτή η συλλογιστική τους οδήγησε στο να αναλάβουν πρωτοβουλίες τον Δεκέμβριο.
Σε τι κατάσταση βρίσκουμε σήμερα το Μεταβατικό Συμβούλιο;
Το Μεταβατικό Συμβούλιο βρίσκεται υπό διάλυση. Οι πληροφορίες που έχουμε είναι ότι ο σκληρός πυρήνας της εξουσίας εδρεύει στα Εμιράτα. Επισκέπτεται το Άντεν περιοδικά αλλά ο Αλ Ζουμπέιντι, ο ηγέτης του, απέδρασε στο Άμπου Ντάμπι. Οι Σαουδάραβες από την άλλη πλευρά έχουν φέρει το 80% του Συμβουλίου στο Ριάντ και το ελέγχουν, με απώτερο σκοπό να έρθει σε συνεννόηση με τις πιο μετριοπαθείς δυνάμεις του Νότου. Σήμερα, το Συμβούλιο είναι αποδυναμωμένο, η είδηση της φυγής του Ζουμπέιντι οδήγησε κυβερνήτες επαρχιών να απαγορεύουν συγκεντρώσεις και να κλείνουν τα γραφεία του Συμβουλίου.
Η Σαουδική Αραβία έχει επιλέξει την άμεση αντιπαράθεση με τους Χούθι. Δεν θα ήταν πιο γόνιμη μια συνεννόηση μαζί τους;
Η Σαουδική Αραβία δεν θέλει να αφήσει μια ενιαία Υεμένη στα χέρια των Χούθι, για λόγους εθνικής ασφάλειας αλλά και επειδή θεωρεί κίνδυνο το κίνημα των Χούθι εξαιτίας των καλών του σχέσεων με την Τεχεράνη. Για αυτό αποσκοπούσε στην ενοποίηση διαφορετικών δυνάμεων και οργανώσεων ώστε να υπάρχει ένα αντίπαλο δέος προς το καθεστώς των Χούθι στη Σαναά, που ίσως σε βάθος χρόνου κατόρθωνε να ενσωματώσει ξανά το βόρειο τμήμα της χώρας. Αυτό το σχέδιο δεν ευοδώθηκε, γιατί οι αποσχιστικές δυνάμεις του Νότου είχαν συμβιβαστεί με τη λογική των δύο κρατών. Το Ριάντ έβλεπε την «επένδυσή» του να μετατρέπεται σε ρίσκο και έτσι αποφάσισε να επέμβει, ακριβώς γιατί οι εξελίξεις του Δεκεμβρίου του ανέτρεπαν τον σχεδιασμό.
Ποιος ο ρόλος των ΗΑΕ και πώς εξηγείται η στήριξη στους αποσχιστές;
Ο λόγος που τα ΗΑΕ στήριξαν το Μεταβατικό Συμβούλιο είναι γιατί αποσκοπούν στον έλεγχο των παραλίων της Ερυθράς Θάλασσας, ως μέρος του ευρύτερου ανταγωνισμού με τη Σαουδική Αραβία για τον έλεγχο των εμπορικών δρόμων. Εξ ου και η πτήση του Ζουμπέιντι έκανε στάση στη Σομαλιλάνδη, με την οποία τα ΗΑΕ διατηρούν καλές σχέσεις, προσπαθώντας να δημιουργήσουν αντίβαρο στο Ριάντ από την άλλη πλευρά της Ερυθράς Θάλασσας.
Oι Χούθι κυριαρχούν στον Βορρά αλλά δεν μπορούν να εδραιώσουν την παρουσία τους στον Νότο. Πώς εξηγείται αυτό;
Κατάφεραν το 2015 να καταλάβουν το Άντεν, οπότε και ξεκίνησε η επέμβαση του σαουδαραβικού συνασπισμού στη χώρα. Δεν κατόρθωσαν όμως να βρουν τις συμμαχίες που θα τους κρατούσαν στην εξουσία. Επίσης οι νότιοι έχουν πολεμήσει ήδη τη δεκαετία του ’90 κατά της κεντρικής κυβέρνησης που εδρεύει στον Βορρά, επομένως αντιλαμβάνονται τους Χούθι περισσότερο ως μέρος του προβλήματος.
Υπάρχει επίσης μια διαίρεση μεταξύ Βόρειας και Νότιας Υεμένης που δεν ξεπεράστηκε τα χρόνια της ενοποίησης, από το 1990 και έπειτα.
Οι άνθρωποι της Νότιας Υεμένης κουβαλάνε την ιδέα ενός μεγαλύτερου κοσμοπολιτισμού, συχνά βλέπεις να επαναλαμβάνεται το επιχείρημα: «Είμαστε πιο κοσμικοί, το Άντεν είναι κομβικό λιμάνι του παγκόσμιου εμπορίου, ήμασταν βρετανική αποικία και στρατηγικός σύμμαχος των Σοβιετικών. Γιατί να είμαστε υπόλογοι σε ένα καθεστώς που εκπροσωπεί άλλες παραδόσεις;». Εν ολίγοις, μιλάμε για ένα κράτος με δύο ψυχές. Αυτή η πραγματικότητα ερμηνεύει, σε συνδυασμό φυσικά με την εμπλοκή των εξωτερικών δρώντων, το γιατί είναι τόσο δύσκολο να υπάρξει μια ενιαία Υεμένη σε κατάσταση ειρήνης.
Τι κρατάει τους Χούθι ακόμη στην εξουσία στον Βορρά;
Αρχικά η ικανότητα να παρέχουν στοιχειώδεις υπηρεσίες στους πολίτες. Έχουν καταφέρει να μετατρέψουν τον Βορρά σε κρατική οντότητα, έχουν διαμορφώσει έναν μηχανισμό εξουσίας που τους επιτρέπει να μαζεύουν φόρους και να παρέχουν αστυνόμευση, βασικές λειτουργείες ενός κρατικού μηχανισμού. Η Σαναά, ακόμη και μετά από αεροπορικά χτυπήματα του αμερικανικού και του ισραηλινού στρατού, κατάφερε μέσα σε λίγες μέρες να ηλεκτροδοτηθεί εκ νέου. Στον αντίποδα, το Άντεν υπό 45 βαθμούς Κελσίου έχει μόνο δύο ώρες ηλεκτρικό τη μέρα.
Έπειτα, το αξιόμαχο των στρατευμάτων των Χούθι. Από το 2004 έως το 2010 πολέμησαν σε έξι διαφορετικούς πολεμικούς κύκλους, απέναντι στο καθεστώς του Σαλέχ που είχε υπεροπλία στον αέρα, βομβάρδιζε τα χωριά τους και γενικότερα προσπαθούσε να επιβάλει την εξουσία του στον Βορρά αλλά και να κρατάει ένα φιλόδοξο τμήμα του στρατού μακριά από την εξουσία. Αυτή η πολύτιμη πολεμική πείρα, σε ένα δύσβατο ορεινό έδαφος, δείχνει μια μαχητική κουλτούρα που δεν είναι εύκολο να αλλοιωθεί. Ο ρόλος του πολεμιστή είναι ο πλέον καταξιωμένος στη βόρεια Υεμένη, όπου κυριαρχούν οι Χούθι.
Πώς ερμηνεύετε ότι ο πόλεμος δεν έχει χαρακτηριστικά αντιπαράθεσης σουνιτών-σιιτών, όπως σε άλλα κράτη της Μέσης Ανατολής.
Στη βόρεια πλευρά της Υεμένης κυριαρχούν οι ζαϊντίτες σιίτες, αν και ο τρόπος που λειτουργούν τελετουργικά θυμίζει περισσότερο το σουνιτικό Ισλάμ. H Υεμένη κατάφερνε επί χρόνια να ισορροπεί μεταξύ των δυο δογμάτων και φιλοξενούσε σημαντικό αριθμό Μπαχάι. Αυτού του είδους ο συγκρητισμός απαντά στο γιατί ο πόλεμος στην Υεμένη δεν πήρε ποτέ θρησκευτικά χαρακτηριστικά. Ο Σαλέχ χρησιμοποιούσε παλιότερα τον «μπαμπούλα» του Ιράν για να διεκδικεί χρηματοδότηση και στρατιωτική υποστήριξη από τη Δύση και τους Σαουδάραβες. Αλλά η αντιπαράθεση ποτέ δεν έλαβε σεκταριστική τροπή.
Ο ρόλος του Ομάν στις εξελίξεις στην Υεμένη ποιος είναι;
Το Ομάν δεν θέλει αλλαγές στα σύνορά του. Η περιοχή της Μάχρα διατηρεί εκτεταμένα κοινά σύνορα με το Ομάν, και στο Μουσκάτ δεν θα έβλεπαν καθόλου καλά το ενδεχόμενο ενός κράτους που να ελέγχεται από τα ΗΑΕ στα σύνορά τους. Για αυτό το Ομάν ευθυγραμμίστηκε με τη Σαουδική Αραβία και υποστήριξε πολιτικά τη σαουδαραβική επέμβαση. Την ίδια στιγμή διατηρεί άριστες σχέσεις με τον κυβερνήτη και το επιχειρηματικό κατεστημένο της Μάχρα, ακριβώς ώστε να έχει μια κάποια επιρροή στη ζώνη άμεσου ενδιαφέροντός του.
