Ουίνστον Τσόρτσιλ: Το Νόμπελ Λογοτεχνίας και η κλίση του στη ζωγραφική

Στις 24 Ιανουαρίου 1965, ο κόσμος αποχαιρέτησε έναν από τους πιο εμβληματικούς ηγέτες του 20ού αιώνα. Ο Ουίνστον Τσόρτσιλ δεν υπήρξε απλώς πρωθυπουργός της Μεγάλης Βρετανίας. Αποτέλεσε σύμβολο αντίστασης και πολιτικής αποφασιστικότητας σε μια από τις πιο σκοτεινές περιόδους της παγκόσμιας ιστορίας.

Γεννημένος το 1874, είχε μια μακρά και πολυτάραχη διαδρομή. Υπηρέτησε ως στρατιώτης, πολεμικός ανταποκριτής και πολιτικός. Το όνομά του συνδέθηκε καθοριστικά με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Από το 1940, ως πρωθυπουργός, αρνήθηκε κάθε σκέψη υποχώρησης στη ναζιστική απειλή, με ομιλίες, όπως εκείνη της 13ης Μαΐου 1940 – «Δεν έχω τίποτα να προσφέρω παρά αίμα, μόχθο, δάκρυα και ιδρώτα» – να μένουν στην Ιστορία.

Λιγότερο γνωστά για τον Τσόρτσιλ είναι όσα αφορούν την καλλιτεχνική του πορεία.

Το Νόμπελ Λογοτεχνίας

Όταν το 1953 απονεμήθηκε στον Ουίνστον Τσόρτσιλ το Νόμπελ Λογοτεχνίας, πολλοί ξαφνιάστηκαν.

Ήταν η πρώτη φορά που η Σουηδική Ακαδημία τίμησε έναν εν ενεργεία πρωθυπουργό για το συνολικό συγγραφικό του έργο και τη δύναμη της ιστορικής του γραφής, αναδεικνύοντας μια λιγότερο προβεβλημένη, αλλά ουσιαστική πλευρά της προσωπικότητάς του.

«ΤΟ ΒΗΜΑ» της 16ης Οκτωβρίου 1953, καταγράφει με το χαρακτηριστικό ύφος της εποχής τη «διπλή στέψη» του βρετανού ηγέτη:

«Το βραβείον Νόμπελ διά την Φιλολογίαν απενεμήθη εφέτος εις τον Άγγλον Πρωθυπουργόν σερ Ουίνστον Τσώτρσιλ. Για τον μεγάλο Γέρο της Αγγλίας το 1953 θα μείνη ως το έτος της διπλής στέψεως:

»Ο τίτλος ευγενείας που του απένειμεν εφέτος τον Απρίλιον η νεαρή Βασίλισσα Ελισάβετ, ήταν η πανηγυρική επίστεψις της πολιτικής σταδιοδρομίας του, το Βραβείον Νόμπελ είναι η επίστεψις της σταδιοδρομίας του ως συγγραφέως.

»Μεγάλα ονόματα των Γραμμάτων με παγκόσμιαν απήχησιν, ηξιώθησαν της μεγίστης διεθνούς τιμής που απονέμεται κάθε χρόνον από την Σουηδικήν Ακαδημίαν της Στοκχόλμης […]

»Μέσα εις την μεγάλην αυτήν διεθνή οικογένειαν των Γραμμάτων υπάρχουν μυθιστοριογράφοι, θεατρικοί συγγραφείς, ποιηταί και φιλόσοφοι. Ο Τσώρτσιλ είναι ο πρώτος πολιτικός συγγραφεύς, εις τον οποίον απονέμεται το Βραβείον Νόμπελ της Φιλολογίας […]

»Αν επιχειρήση κανείς ν’ αναζητήση τα στοιχεία που συγκροτούν το μεγαλείον και την γοητεία του ύφους του Τσώρτσιλ ως συγγραφέως, δύσκολα θα ημπορούσε να ξεχωρίση τον πολιτικόν – τον άνθρωπον δηλαδή της δράσεως – από τον συγγραφέα, τον άνθρωπον της φράσεως.

»Ο λόγος του Τσώρτσιλ , το φιλολογικόν ύφος του, έχει πάντοτε ως αντίκρυσμα την πράξιν. Ο μεγάλος αυτός Άγγλος είναι από την γενιά εκείνην που γράφουν την ιστορίαν τους “και με την πάλλα και με την πέννα”. Ο Τσώρτσιλ, πέραν από την προσωπικήν Ιστορίαν του, γράφει και την Ιστορίαν του Κόσμου…

«Τσωρτσιλλισμός»

»Η ιδεώδης αυτή συνάντησις της πράξεως και του λόγου – η ασφαλέστερη συνταγή τελειότητος ύφους εις ένα πολιτικόν συγγραφέα – ευρίσκει την φυσικώτερη και γνησιώτερη έκφρασίν της εις το ιδιαίτερον εκείνο φιλολογικό είδος που ονομάζεται άλλοτε πολιτικά και άλλοτε πολεμικά απομνημονεύματα.

»Και δεν είναι τυχαίον ότι ως πολιτικός συγγραφεύς ο Τσώρτσιλ διέπρεψεν εις αυτό ακριβώς το είδος. Διότι εις τα πολιτικά του απομνημονεύματα ιστορεί ως συγγραφεύς ό,τι έπραξε μαζί με άλλους ως πολιτικός […]

»Είναι τόσον προσωπικόν, τόσον γνησίως ιδικόν του το ύφος του, ώστε οι Άγγλοι εδημιούργησαν μια νέαν λέξιν για να χαρακτηρίζουν την ιδιόμορφη, στιλπνή και επιγραμματική φράσιν του Τσώρτσιλ: churchillism. “Τσωρτσιλλισμός” – με άλλα λόγια το ύφος του Τσώρτσιλ […]

Το δημοσίευμα απαριθμεί το ευρύ συγγραφικό του έργο, επιβεβαιώνοντας ότι το Νόμπελ δεν υπήρξε τιμητική εξαίρεση, αλλά αναγνώριση μιας μακράς λογοτεχνικής πορείας:

»Ο σερ Ουίνστον Τσώρτσιλ έχει γράψει υπέρ τα 30 βιβλία. Το πρώτον του σύγγραμμα εξεδόθη το 1898 υπό τον τίτλον “Ιστορία της στρατιάς Μάλακαντ” και ανεφέρετο εις μίαν από τας εκστρατείας του τέλους του παρελθόντος αιώνος, εις τας οποίας είχε λάβει μέρος.

»Το τελευταίον και α σειράν έργον του είναι οι έξη τόμοι των απομνημονευμάτων του δια τον δεύτερον Παγκόσμιον Πόλεμον περιλαμβάνοντες εν όλω 1.800.000 λέξεις. Τους τόμους αυτούς ο κ. Τσώρτσιλ τους έγραψεν εις διάστημα 8 ετών και κατά τας ώρας της σχολής του.

Τα λογοτεχνικά βιβλία και το ρομαντικό μυθιστόρημα

»Εκτός των καθαρώς πολιτικών έργων του ο κ. Τσώρτσιλ έγραψε και άλλα λογοτεχνικά είδη: Ταξιδιωτικάς αναμνήσεις, βιογραφίαν – την ιστορίαν του πατέρα του, η οποία εκρίθη ως η καλύτερη πολιτική βιογραφία του 20ου αιώνος – ακόμη και ένα ρομαντικόν μυθιστόρημα με τον τίτλον “Σαβρόλα”».

Λίγες δεκαετίες αργότερα, ένα άλλο δημοσίευμα ερχόταν να φωτίσει μια ακόμη λιγότερο γνωστή πτυχή του: τον Τσόρτσιλ ζωγράφο.

Ο ζωγράφος Ουίνστον Τσόρτσιλ

Παράλληλα με τη συγγραφή, ο Τσόρτσιλ βρήκε καταφύγιο στη ζωγραφική. Άρχισε να ζωγραφίζει σχετικά αργά, μετά τα σαράντα του έτη, σε μια περίοδο έντονης πολιτικής πίεσης και ψυχικής κόπωσης.

Το περιοδικό «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ» της 24ης Ιανουαρίου 1991, με αφορμή την πρόσφατη κυκλοφορία του βιβλίου της κόρης του, Μαίρης Σόουμς, αφιερώνει ένα εκτενές κείμενο στη σχέση του βρετανού ηγέτη με την ζωγραφική, μέσα από τις μαρτυρίες της Σόουμς:

«Όλα άρχισαν μια δύσκολη γι’ αυτόν χρονιά, το 1915. Γράφει ο ίδιος στ’ απομνημονεύματά του:

“Όταν έφυγα από το Ναυαρχείο τέλη Μαΐου του 1915 παρέμεινα μέλος του Υπουργικού Συμβουλίου και του Πολεμικού Συμβουλίου. Έτσι εγνώριζα τα πάντα και δεν μπορούσα να κάνω τίποτε. Ένιωθα σαν ψάρι που το είχαν βγάλει από τα βάθη των ωκεανών. Στιγμές στιγμές ένιωθα πως οι φλέβες μου θα εκραγούν από την έλλειψη πίεσης και την απραξία…”.

»Το καλοκαίρι εκείνο ο Τσώρτσιλ και η οικογένειά του νοίκιασαν ένα χαριτωμένο σπίτι, το Χόου Φαρμ, στην κομητεία του Σάρεϋ […]

»“Ένιωθα πως κάθε ίνα του εαυτού μου διψούσε για δράση και όμως ήμουν καταδικασμένος στην απραξία, αναγκασμένος να παρακολουθώ σαν θεατής την τραγωδία να ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια μου. Και τότε έφθασε η Μούσα της ζωγραφικής για να με σώσει…”.

Οι πρώτες απόπειρες

»Το καλοκαίρι εκείνο έμενε συχνά μαζί τους στο Χόου Φαρμ η οικογένεια του νεότερου αδελφού του, του Τζακ. Ένα πρωινό του Ιουνίου ο Τσώρτσιλ παρακολουθούσε συλλογισμένος την Γκούνι, γυναίκα του Τζακ, καθώς ζωγράφιζε με ακουαρέλες.

»Εκείνη κολακευμένη από το ενδιαφέρον του τού πρόσφερε το πινέλο της για να δοκιμάσει την τύχη του. Αμίλητος εκείνος άρχισε να ζωγραφίζει. Η Γκούνι εξαφανίστηκε μέσα στο σπίτι και σε λίγο εμφανίστηκε με τις νερομπογιές του γιού της. Αυτό ήταν… Ο επίδοξος πρωθυπουργός της βρετανικής αυτοκρατορίας μαγεύτηκε. Λίγο μετά αποφάσισε να πειραματιστεί με λάδι […]

Η επιμονή του για ζωγραφική ακόμα και κοντά στο μέτωπο

Το χειμώνα και την άνοιξη του 1916 ο Τσώρτσιλ ζωγράφιζε τακτικά. Η τεχνική του όμως δεν είχε ακόμη εξελιχθεί:

» …όπως φαίνεται και από τον πίνακά του “Το Πλάγκστρητ υπό τα πυρά του εχθρού”. Πάντως, δεν το βαζε κάτω και συχνά καθόταν απερίσπαστος στην αυλή της φάρμας είτε στο λοφίσκο λίγο έξω απ’ την κωμόπολη και ζωγράφιζε, ενώ τα βλήματα έσκαγαν σε μικρή σχετικά απόσταση […]

»Από το Λώρενς Φαρμ (σ.σ. προσωρινό τους κατάλυμα) έγραφε στη γυναίκα του την Κλημεντίνη:

“… Σε παρακαλώ, αγόρασε μου τρία σωληνάρια από λεπτό άσπρο χρώμα και το δηλητηριώδες υγρό που καθαρίζει τα παλαιά τελάρα απ’ τις μπογιές”.

»Από τότε και μετά ανάμεσα στα πιο απαραίτητα πράγματα στις αποσκευές του Τσώρτσιλ ήταν το καβαλέτο, μερικά τελάρα, η μαονένια παλέτα του, πινέλα, μπογιές, νέφτι και μερικά κουρέλια […]

Η ζωγραφική δεν εγκαταλείπει ποτέ τον Τσόρτσιλ . Από τη γαλλική Ριβιέρα μέχρι το Μαρακές, ακόμη και εν μέσω του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, έβρισκε χρόνο να αποτυπώσει τοπία και χρώματα:

»Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο ο Τσώρτσιλ πέρασε μεγάλα διαστήματα στη Γαλλία ζώντας σε σπίτια φίλων, αγνοώντας τις κοινωνικές του υποχρεώσεις και ζωγραφίζοντας. Και αργότερα, μετά τα πλήγματα που του έφερε η μοίρα, ζήτησε επανειλημμένα καταφύγιο στη ζωγραφική – ιδίως όταν έχασε τη μικρή του κόρη Μάριγκολντ σε πολύ τρυφερή ηλικία.

»Το 1922 άρχισε η σχεδόν ερωτική περιπέτεια με τη γαλλική Ριβιέρα, σε μια περίοδο, όπως έγραφε ο ίδιος, “όπου βρίσκομαι χωρίς αξίωμα, χωρίς βουλευτική έδρα, χωρίς κόμμα και χωρίς σκωληκοειδίτιδα…”.

Πικ νικ στο Μαρακές

»Λίγο πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ο Τσώρτσιλ ζωγράφιζε και πάλι στη Γαλλία, στο Μουλέν ντε Μοντρέιγ, δίπλα στον Πωλ Μέηζ, ο οποίος στο ημερολόγιό του με ημερομηνία 20 Αυγούστου έγραφε:

“Ο Ουΐνστον ήρθε να ζωγραφίσει το Μύλο. Εγώ δούλευα δίπλα του. Ξαφνικά γυρίζει και μου λέει ‘αυτή είναι η τελευταία φορά που ζωγραφίζω εν ειρήνη. Θα περάσουν πολλά χρόνια ώσπου να ζωγραφίσω ξανά… Και εκείνο που με κατέπληξε ήταν η απόλυτη συγκέντρωσή του στον πίνακά του…”.

»Το εντυπωσιακό είναι πως ο Τσώρτσιλ βρήκε το χρόνο να ζωγραφίσει και κατά τη διάρκεια του πολέμου. Το 1943 συναντήθηκε με τον Ρούσβελτ στην Καζαμπλάνκα. Η διάσκεψη κράτησε κάπου δέκα μέρες και τελικά, καθώς ο Αμερικανός πρόεδρος ετοιμαζόταν να αναχωρήσει, ο Ουίνστον του είπε:

“Δεν μπορείς να φύγεις. Έκανες ολάκερο ταξίδι. Δεν μπορείς να πας τώρα πίσω χωρίς να δεις το Μαρακές…”.

»Οι δύο πολιτικοί – και φίλοι – ακολουθούμενοι από τριάντα άτομα ξεκίνησαν για την Καζαμπλάνκα. Αποφάσισαν να “σπάσουν” το ταξίδι που διαρκούσε τέσσερις περίπου ώρες κι έτσι σταμάτησαν για μεσημεριανό στην έρημο.

»Καθώς έτρωγαν, τζιπ με πάνοπλους σωματοφύλακες γύριζαν γύρω τους, ενώ από πάνω έκανε κύκλους ένα μικρό αεροπλάνο. Σίγουρα αυτό ήταν ένα από τα πιο παράξενα πικ νικ στην ιστορία. Ο Ρούσβελτ είδε τον ήλιο να δύει πάνω από τα χιόνια του Άτλαντα.

Ο πίνακας – δώρο στον Ρούσβελτ

»Την άλλη μέρα ο Ουίνστον άργησε κάπως να ξυπνήσει και ο Αμερικανός πρόεδρος με τη συνοδεία του έπρεπε να αναχωρήσουν. Ο Τσώρτσιλ, αντί να ντυθεί, επειδή δεν πρόφταινε, έβαλε μία κατακόκκινη ρόμπα με δράκοντες πάνω από τις πυτζάμες και κατέβηκε να τον αποχαιρετήσει. Την τελευταία στιγμή μπήκε στο αυτοκίνητο και τον συνόδευσε ως το αεροδρόμιο.

»Αργότερα, την ίδια μέρα, ζωγράφισε μία άποψη του Μαρακές και έστειλε τον πίνακα στον Ρούσβελτ.

»Ο Τσώρτσιλ ζωγράφισε πολλές φορές μετά τον πόλεμο το Μαρόκο. Μαζί με τη Νότια Γαλλία και την αγγλική ύπαιθρο ήταν οι μεγάλες αγάπες της ζωής του. Μετά τη λατρεμένη του Κλέμι, βέβαια…».