Μία από τις μεγαλύτερες εκπλήξεις στο περσινό κινηματογραφικό φεστιβάλ της Βενετίας ήταν η επιτυχία που σημείωσε η ταινία «Η κιβωτός των ανθρώπων», όπως αποδόθηκε στα ελληνικά ο πρωτότυπος τίτλος της, «Francofonia». Κανείς δεν περίμενε ότι αυτή η ταινία, που ούτε ακριβώς ντοκιμαντέρ είναι, ούτε όμως και μυθοπλασία και που ασχολείται με την τέχνη και το μεγαλείο του Λούβρου, θα ταυτιζόταν τόσο πολύ στα γούστα κοινού και κριτικών. Να όμως που η τελευταία αυτή πολύ σημαντική δημιουργία του ρώσου διανοούμενου καλλιτέχνη Αλεξάντρ Σοκούροφ κράτησε σταθερά ως το τέλος την κορυφαία θέση στην καθημερινή βαθμολογία που έδινε το περιοδικό «CIAK» ζητώντας τη γνώμη 15 επαγγελματιών κριτικών που κάλυπταν το φεστιβάλ και 15 θεατών. Η «Κιβωτός των ανθρώπων» ήταν πρώτη και στις δύο κατηγορίες, γι’ αυτό και προκάλεσε εντύπωση που εν τέλει απείχε από τα βραβεία.
Δέκα χρόνια μετά τη «Ρωσική κιβωτό», που ήταν μια βουτιά στη μαγεία του Μουσείου Ερμιτάζ της Ρωσίας μέσα από ένα 90λεπτά μονοπλάνο, ο Αλεξάντρ Σοκούροφ στην «Κιβωτό των ανθρώπων» υμνεί το Λούβρο με έναν πολύ ανορθόδοξο τρόπο. Επιστρέφει στο πιο μελανό κεφάλαιο της Ιστορίας του 20ού αιώνα, τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, και δομεί το σημαντικότερο μέρος της ταινίας μέσα από τη σχέση και συνεργασία μεταξύ του γερμανού αξιωματικού Κόμη Βολφ Μέτερνιχ (Μπένγιαμιν Ούτζερατ) και του γάλλου διευθυντή του Λούβρου Ζακ Ζογιάρ (Λουί Ντο Ντε Λενκεσένγκ) για τη διάσωση αυτής της ζωντανής κιβωτού του ανθρώπινου πολιτισμού.
Σταδιακά αντιλαμβανόμαστε ότι οι δύο άνδρες, αν και προερχόμενοι από αντίπαλα στρατόπεδα, έχουν πολλά κοινά. «Ακόμη και στις πιο δύσκολες στιγμές εκείνου του πολέμου, παρ’ όλο που δεν ασκούσαν μεγάλη επιρροή, κατάφεραν να εμποδίσουν την καταστροφή και να διατηρήσουν την τεράστια συλλογή έργων τέχνης του Λούβρου. Πόσο βαθιά λυπόμαστε σήμερα, γιατί τίποτε παρόμοιο δεν συνέβη στη Σοβιετική Ενωση, την Πολωνία και την υπόλοιπη Ανατολική Ευρώπη» λέει ο σκηνοθέτης.
Πάθος για τα μουσεία
Ρώτησα τον Αλεξάντρ Σοκούροφ αν είναι τυχαίο ή εσκεμμένο που στις δύσκολες ημέρες που η Ευρώπη ζει σήμερα, γύρισε μια ταινία που αναφέρεται σε μια συνεργασία Γερμανίας – Γαλλίας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. «Η ιδέα της “Κιβωτού των ανθρώπων” γεννήθηκε πολύ πιο πριν, όταν δεν υπήρχε το πρόβλημα των προσφύγων, όταν η Ευρώπη και η Αμερική δεν είχαν κάνει όλα αυτά τα λάθη που έχουν κάνει» απάντησε ο σκηνοθέτης. «Το πρόβλημα της σωτηρίας της τέχνης είναι αιώνιο για την Ευρώπη, είναι πρόβλημα αδελφών και γειτόνων, είναι πρόβλημα της διάσωσης εθνικού προσώπου της χώρας. Οταν πριν από πολλά χρόνια έλεγα ότι οι Γάλλοι πρέπει να συλλογιστούν την εθνική τους ταυτότητα με έλεγαν εθνικιστή. Γιατί με ενδιαφέρει η Ελλάδα; Γιατί εκεί ζουν Ελληνες, γιατί εκεί υπάρχει ελληνικός πολιτισμός».
Μιλώντας με τον Αλεξάντρ Σοκούροφ παρασύρεσαι από το πάθος του για τα μουσεία, όλα τα μουσεία του κόσμου. «Το Λούβρο, το Ερμιτάζ, το Πράντο, το Βρετανικό Μουσείο –από πάντα μου φαίνονταν πως βρίσκονται σε συγκλονιστικά υψηλό επίπεδο» είπε. «Σε οποιοδήποτε μουσείο μπείτε θα εκπλαγείτε από την τελειότητα των αντικειμένων, ακόμη και αν είναι ένα μουσείο με παιδικές ζωγραφιές. Αυτή είναι η αίσθησή μου για τα μουσεία». Ο σκηνοθέτης θέτει διαρκώς ένα ερώτημα, τόσο στην ταινία όσο και στην κουβέντα μας: «Τι θα ήμασταν χωρίς τα μουσεία;». Για εκείνον τα μουσεία δείχνουν ότι υπήρχε ένας σπουδαίος και υπέροχος πολιτισμός στο παρελθόν, πολύ πιο μεγαλειώδης και σοφός από οτιδήποτε είμαστε σε θέση να δημιουργήσουμε σήμερα. Ο ίδιος το έθεσε ως εξής: «Τι υπάρχει στη Γαλλία εκτός από το Λούβρο; Τι υπάρχει στη Ρωσία χωρίς το Ερμιτάζ; Πού είναι η Ελλάδα χωρίς τη μνήμη για την αρχαία τελειότητά της; Ποιος χρειάζεται την Ελλάδα χωρίς τη μνήμη για την ιδιοφυΐα της αρχαίας ελληνικής τέχνης; Ας είμαστε σεμνοί και ας βάλουμε τον εαυτό μας στη θέση μας, εκεί όπου πρέπει να είμαστε».
Στην «Κιβωτό των ανθρώπων» ο Σοκούροφ πηγαίνει ακόμη πιο πίσω στην Ιστορία ντύνοντας τον ηθοποιό Βενσάν Νεμέτ με τη στολή του Ναπολέοντα, ο οποίος περιφέρεται μέσα στο Λούβρο και τα αριστουργήματά του φωνάζοντας διαρκώς «C’ est moi!» (είμαι εγώ) ενώ δείχνει πίνακες. Εκεί η ταινία όντως θυμίζει τη «Ρωσική κιβωτό» διότι αναδεικνύει τους θησαυρούς του Λούβρου. Ο σκηνοθέτης ζητεί από το κοινό απλώς να κοιτάξει τους πίνακες, να νιώσει το μεγαλείο τους, την ομορφιά τους.
«Η τέχνη δεν έχει ηλικία»
Ο Σοκούροφ λέει ότι του προκαλεί έκπληξη που «η τέχνη δεν έχει ηλικία. Πολύ συχνά λέμε πόσο σοφή, πόσο υπέροχη είναι η τέχνη. Αλλά σήμερα δεν κάνουμε κάτι καινούργιο. Εχουμε επινοήσει το σινεμά, εντάξει. Αλλά και αυτό στηρίζεται στην τέχνη, σε αυτό που έχουμε ανακαλύψει από πριν. Παρ’ όλο που ένας αρχαίος ζωγράφος δεν ήξερε τι σημαίνει σύμπαν έχει φτιάξει πανέμορφα έργα τέχνης, σοφά. Χωρίς την τηλεόραση, χωρίς το σινεμά. Πώς το ήξερε; Χωρίς επικοινωνία. Χωρίς τεχνολογία. Από πού υπάρχει αυτός ο νους; Από πού προέρχεται αυτή η ομορφιά, αυτή η τέχνη των αρχιτεκτόνων, των ζωγράφων και των μηχανικών;».
Ελευθερία, ισότητα, αδελφοσύνη. Τρεις λέξεις που ακούγονται διαρκώς στην ταινία. Κάποτε ήταν το προπύργιο της Γαλλίας. Σήμερα; «Οχι» απάντησε ξερά ο σκηνοθέτης. «Πλέον δεν σημαίνουν τίποτε αυτές οι λέξεις, αυτές οι έννοιες. Μόνον στον ύπνο τους μπορούν να λένε αυτά τα λόγια οι Γάλλοι. Οπως και πολλά συνθήματα πολιτικά, σλόγκαν, δεν είναι αληθινά, δεν έχουν πρακτικότητα».
Κλείνοντας την κουβέντα ρωτώ τον Αλεξάντρ Σοκούροφ αν θα ήθελε κάποτε να γυρίσει μια ταινία σχετική με ένα ελληνικό μουσείο. «Οχι, δεν θα ήθελα να κάνω μια ταινία για κάποιο ελληνικό μουσείο» απάντησε ο Σοκούροφ. «Θα ήθελα όμως να κάνω μια ταινία για τους έλληνες άνδρες. Πώς είναι; Εχουν αυτές τις ιδιότητες των αρχαίων Ελλήνων; Μπορούν να προστατέψουν την πατρίδα τους; ‘Η πάντα θέλουν τη βοήθεια της Αμερικής; Κακή απάντηση;». πότε & πού:
Η ταινία «Η κιβωτός των ανθρώπων» θα προβάλλεται στις αίθουσες από την Πέμπτη 31 Μαρτίου σε διανομή Filmtrade, την οποία ευχαριστούμε για αυτή τη συνέντευξη.
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ
