Διψασμένοι στον «υγρό πλανήτη»

Θα πούμε το νερό νεράκι; Ετσι όπως πορευόμαστε… ναι! Και όχι μόνο για τους γνωστούς λόγους της υπερκατανάλωσης (οι Αμερικανοί καταναλώνουν κατά μέσον όρο 600 λίτρα νερού ημερησίως, ενώ οι Ευρωπαίοι καταναλώνουμε «μόνον» 150) ή της καταστροφής του περιβάλλοντος (ένα κυβικό μέτρο νερού μολυσμένου με εντομοκτόνα αχρηστεύει οκτώ ως δέκα κυβικά καθαρού νερού στον υδροφόρο ορίζοντα) ή των αλλαγών του κλίματος που ανατρέπουν το υδρογραφικό καθεστώς μεγάλων γεωγραφικών περιοχών (ερημοποίηση). Το νερό θα μας λείψει για λόγους απλής αριθμητικής. Επειδή εμείς αυξανόμαστε και πληθαίνουμε, αλλά τα αποθέματα νερού του πλανήτη παραμένουν σταθερά. Το 1950 ο πληθυσμός της γης έφθανε τα 2,5 δισεκατομμύρια. Σήμερα είναι 6,5 δισεκατομμύρια. Το 2025 στον πλανήτη θα κατοικούν 8 δισ. άνθρωποι. Και θα πρέπει να μοιραστούν τις ίδιες ποσότητες νερού που διαθέτουμε σήμερα. Για δημογραφικούς και μόνο λόγους, ακόμη κι αν παραβλέψει κανείς τα μικρά και μεγάλα περιβαλλοντικά εγκλήματα που διαπράττουμε καθημερινά, η ποσότητα του καθαρού νερού που θα έχουμε στη διάθεσή μας το 2025 θα είναι μειωμένη κατά τα δύο τρίτα σε σύγκριση με αυτή που είχαμε το 1950. Ακόμη και έτσι θα μας έφθανε. Αλλά επειδή δεν πρόκειται να προμηθεύεται ποτέ η ανθρωπότητα νερό με το δελτίο, το σκηνικό που θα διαμορφωθεί είναι μάλλον προβλέψιμο: όποιος θα μπορεί να πίνει, θα πίνει. Οι υπόλοιποι είτε θα διψούν είτε θα πολεμούν για να ξεδιψάσουν.

Ισως να μοιάζει υπερβολική η περιγραφή του προβλήματος με ένα σκηνικό «Μαντ Μαξ». Σε λίγα χρόνια η ανθρωπότητα θα κληθεί όμως να μοιραστεί με μεγάλη φειδώ το νερό. Πρόσφατη έκθεση της Unesco για τους υδάτινους πόρους του πλανήτη δεν αφήνει καμία αμφιβολία περί αυτού. Οι αναλογίες του προβλήματος του νερού με το πρόβλημα του πετρελαίου, που αντιμετωπίζουμε σήμερα, είναι προφανείς. Σήμερα γίνονται πόλεμοι για τον «μαύρο χρυσό». Στο μέλλον ίσως έχουμε συρράξεις για τον «γαλάζιο χρυσό». Με τους ίδιους μάλιστα πρωταγωνιστές: τις χώρες της Μέσης Ανατολής, αφού οι υδάτινοι ορίζοντες των πετρελαιοπαραγωγών κρατών είναι από τους πιο περιορισμένους.

Οπως ακριβώς συμβαίνει με το πετρέλαιο και άλλους ενεργειακούς πόρους, η γεωγραφική κατανομή των υδάτινων πόρων του πλανήτη είναι πολύ άνιση και σε πλήρη αναντιστοιχία με την κατανομή του πληθυσμού. Στη Νότια Αμερική βρίσκεται το 25% των παγκόσμιων αποθεμάτων νερού, ενώ κατοικείται μόλις από το 6% του παγκόσμιου πληθυσμού. Αντίθετα το 60% των κατοίκων του πλανήτη ζουν στην Ασία, όπου υπάρχει μόνο το ένα τρίτο των αποθεμάτων νερού. Σήμερα το 30% του πληθυσμού της γης ζει σε χώρες όπου τα αποθέματα του νερού χαρακτηρίζονται από την Unesco ως «φτωχά» – είναι χαμηλότερα από 2.000 κυβικά μέτρα κατά κεφαλήν ετησίως. Σύμφωνα με τους ειδικούς, το 2025 η συντριπτική πλειονότητα των ανθρώπων θα ζει σε χώρες όπου τα αποθέματα νερού θα είναι από «ανεπαρκή» ως «ανύπαρκτα». Σύμφωνα με την υδρολογική μελέτη της Unesco, «μόνον η Βόρεια Ευρώπη, ο Καναδάς, η Αλάσκα, η Νότια Αμερική, η Κεντρική Αφρική, η Ρωσία και η Ωκεανία θα έχουν επαρκή αποθέματα».

* Τοπικές οι λύσεις

Υπάρχουν λύσεις για τις χώρες που υστερούν σε υδάτινους πόρους; Θα ήταν παράλογο να μην υπήρχαν σε έναν πλανήτη που καλύπτεται κατά τα τρία τέταρτα από νερό – έστω και αλμυρό. Αλλά οι λύσεις είναι τοπικού χαρακτήρα, λένε οι ειδικοί. Δηλαδή η μεταφορά νερού με δεξαμενόπλοια ή χερσαία μέσα αποτελεί την έσχατη λύση. Το νερό δεν μεταφέρεται σε μεγάλες αποστάσεις, όπως το πετρέλαιο. Μιλώντας στην εφημερίδα «Le Monde», ο πρώην διευθυντής Ερευνών του Γαλλικού Κέντρου CNRS Μοχάμεντ Λαρμπί Μπουγκερά σημειώνει τρεις στρατηγικές εφοδιασμού:

– Πρώτον, η προστασία των υπόγειων υδάτων, τα οποία μόνο μερικώς ανανεώνονται, ενώ πολύ εύκολα μολύνονται. «Απαιτείται μεγάλη περίσκεψη στη διαχείριση των υπόγειων υδάτων. Απαξ και μολυνθεί ένας υδροφόρος ορίζοντας, πολύ δύσκολα καθαρίζει» τονίζει ο κ. Μπουγκερά. Το 95% του καθαρού νερού που καταναλώνεται στις ΗΠΑ αντλείται υπογείως.

– Δεύτερον, η κατασκευή φραγμάτων. Πρόκειται για μια πολιτική που ξεκίνησε τον 20ό αιώνα, κατά τον οποίο κατασκευάστηκαν 45.000 φράγματα παγκοσμίως. Είναι χαρακτηριστικό ότι το τριπλό φράγμα που κατασκευάζεται σήμερα στην Κίνα, όταν ολοκληρωθεί, θα επιτρέπει την αποθεματοποίηση 39 δισ. κυβικών μέτρων νερού το 2009. «Και η κατασκευή φραγμάτων δεν μπορεί να γίνεται αλόγιστα, χωρίς δηλαδή να λαμβάνονται υπόψη οι επιδράσεις στα οικοσυστήματα που είναι μεγάλες» υπογραμμίζει ο ειδικός.

– Τρίτον, η αφαλάτωση θαλασσινού νερού αποτελεί μια πολιτική που πρέπει να ακολουθήσουν οι πλούσιες χώρες. Το κόστος αφαλάτωσης βαίνει μειούμενο και σήμερα λειτουργούν ήδη 12.500 μονάδες, οι οποίες προμηθεύουν με πόσιμο νερό το 1,5% του συνολικού πληθυσμού της Γης, κυρίως στις χώρες του Περσικού Κόλπου.

* Εκλογίκευση των χρήσεων

Η γεωργία βρίσκεται πρώτη στο στόχαστρο των ειδικών, καθώς απορροφά το 73% του γλυκού νερού που καταναλώνεται στον κόσμο. Στις βιομηχανικές χρήσεις και στην παραγωγή ενέργειας αναλογεί το 21% της παγκόσμιας κατανάλωσης, ενώ τα νοικοκυριά καταναλώνουν μόνο το 6% .- εξυπακούεται ότι όσο μεγαλύτερη είναι η κατανάλωση βιομηχανικών και αγροτικών προϊόντων από τους ιδιώτες τόσο μεγαλύτερη είναι η έμμεση κατανάλωση νερού από αυτούς.

Είναι φανερό ότι τον 21ο αιώνα η άνιση κατανομή των υδάτινων πόρων αντί να αμβλύνεται, οξύνεται. Είναι φανερό ότι η παγκόσμια γεωγραφία των αγροτικών εκμεταλλεύσεων και της χρήσης των υδάτινων πόρων βρίσκεται σε αδιέξοδο. Για να παραχθεί σήμερα ένας τόνος βοδινού κρέατος απαιτούνται 20.000 κυβικά μέτρα νερού. Για να παραχθεί ένας τόνος σιτηρών απαιτούνται 1.500 κυβικά νερού. Στις ΗΠΑ οι πολίτες καταναλώνουν αμέσως ή εμμέσως 600 λίτρα νερού κάθε ημέρα. Αλλού στον κόσμο 34.000 άνθρωποι πεθαίνουν από τη δίψα κάθε ημέρα. Οι 1,5 δισ. κάτοικοι του πλανήτη που δεν έχουν σήμερα πρόσβαση σε καθαρό, πόσιμο νερό, θα γίνουν 3 δισ. το 2025. Μπορεί κάτι να αλλάξει; Την απάντηση την έχει δώσει πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια ο Ηράκλειτος: «τα πάντα ρει»!


ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΕΣ ΕΝΤΑΣΕΙΣ Πόλεμοι του νερού στη Μέση Ανατολή

Τα αποθέματα καθαρού νερού στη Μέση Ανατολή αντιστοιχούν μόλις στο 1% των συνολικών παγκόσμιων αποθεμάτων και μοιράζονται στο 5% του συνολικού πληθυσμού της γης. Σύμφωνα με τον Αραβικό Σύνδεσμο, στα δύο τρίτα των αραβικών κρατών της περιοχής η ποσότητα του νερού που αντιστοιχεί σε κάθε κάτοικο είναι μικρότερη από 1.000 κυβικά μέτρα ετησίως. Καθώς αποτελούν αγαθό εν σπάνει, οι υδάτινοι πόροι συνιστούν πηγή διπλωματικών, ακόμη και στρατιωτικών εντάσεων μεταξύ των κρατών της περιοχής.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του το Ισραήλ, το οποίο σύμφωνα με στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας ελέγχει το 90% των υδάτινων πόρων της ευρύτερης περιοχής. Η κυβέρνηση του Τελ Αβίβ έχει επανειλημμένως μετατρέψει το νερό σε διπλωματικό όπλο για να πιέσει τις κυβερνήσεις των γειτονικών κρατών. Το 1999 παραβίασε τον όρο της συνθήκης ειρήνης που είχε υπογράψει το 1994 με την Ιορδανία, ο οποίος προέβλεπε τη χορήγηση 50 εκατ. κυβικών μέτρων νερού ετησίως προς τη γειτονική χώρα. Μετά τον θάνατο του βασιλιά Χουσεΐν και την επαναπροσέγγιση που επιχείρησε ο νέος βασιλιάς Αμπντουλάχ με τη Συρία, το Ισραήλ «έκοψε το νερό» στην Ιορδανία.

Το 2002 το Ισραήλ απείλησε με πόλεμο τον Λίβανο επειδή εγκαινίασε μια μονάδα εκμετάλλευσης των υδάτων ενός παραπόταμου του Ιορδάνη. Η κρίση ξεπεράστηκε με παρέμβαση της Τουρκίας, η οποία πέτυχε μια καλή συμφωνία πώλησης νερού στο Ισραήλ. Τέλος, αναλυτές θεωρούν ότι η στρατηγική σημασία που αποδίδει το Ισραήλ στα Υψίπεδα του Γκολάν οφείλεται στα υδάτινα αποθέματα της περιοχής. Το Γκολάν καλύπτει το ένα τρίτο των αναγκών της χώρας σε νερό.