Το εφιαλτικό παραμύθι άρχισε στις 27 Μαΐου 1872 στην εκκλησία Ουσπένσκι του Γκόρι, μιας μικρής πόλης στη Γεωργία που δύσκολα την έβρισκε κανείς στον χάρτη. Ενας όμορφος τσαγκάρης 22 ετών ονόματι Βησσαρίων (ή Μπέσο) Τζουγκασβίλι παντρευόταν την εξίσου όμορφη δεκαεπτάχρονη Γεκατερίνα (ή Κέκε) Γκελάζντε. Καρπός αυτού του γάμου θα ήταν ένας άνθρωπος που καθόρισε τις τύχες εκατομμυρίων και έμεινε στην Ιστορία με το όνομα Στάλιν.
Επρεπε να καταρρεύσει η Σοβιετική Ενωση, να έρθουν στο φως τα αρχεία της εποχής και να προχωρήσει σε βάθος η έρευνα για να μάθουμε με λεπτομέρειες πώς ο γιος του τσαγκάρη από κάποια ασήμαντη πόλη της Γεωργίας κυβέρνησε επί 30 χρόνια με σιδερένιο χέρι και αφάνταστη σκληρότητα μια ολόκληρη αυτοκρατορία. Τα μεγάλα γεγονότα που σημάδεψαν αυτή την περίοδο λίγο-πολύ τα γνωρίζουμε, αλλά πολλές από τις πτυχές τους και κυρίως οι δύο προηγούμενες δεκαετίες, προτού το κόμμα των Μπολσεβίκων καταλάβει την εξουσία, είχαν μείνει για έναν αιώνα σχεδόν στο σκοτάδι.
Αυτή την εποχή φέρνει στο φως το βιβλίο Young Stalin (Ο νεαρός Στάλιν) του Σάιμον Σέμπαγκ Μοντεφιόρε. Δεν πρόκειται μόνο για μιαν ακόμη βιογραφία του σοβιετικού δικτάτορα. Είναι το χρονικό της πολιτικής θύελλας που συντάραξε μια τεράστια χώρα και της ανάδειξης ενός ανθρώπου και του σκοτεινού του μύθου που θα έθετε τη σφραγίδα του στη σύγχρονη Ιστορία. Θέλω να το πω εξαρχής: ολοκληρώνοντας το βιβλίο αυτό συνειδητοποιεί κανείς ότι ο ίσκιος του Στάλιν βαραίνει και στη σημερινή Ρωσία. Απόλυτα τεκμηριωμένο, το βρήκα συναρπαστικότερο και από το πλέον εντυπωσιακό αστυνομικό μυθιστόρημα. Τα όσα περιγράφονται υπερβαίνουν κάθε φαντασία, σε σημείο που αναρωτιέσαι: είναι άραγε αληθινά; Είναι.
Η μητέρα του τον ήθελε παπά
Ο Μοντεφιόρε εξέδωσε πριν από τρία χρόνια ένα άλλο βιβλίο για τον Στάλιν με τίτλο Η αυλή του Κόκκινου Τσάρου, που γνώρισε παγκόσμια επιτυχία και κυκλοφόρησε και στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ποταμός. Τα όσα περιγράφονται εκεί τα ξέραμε – όχι σε όλες τους τις λεπτομέρειες ωστόσο – από τα Απομνημονεύματα του Χρουστσόφ. Η αναδίφηση στα αρχεία της εποχής επιβεβαίωνε όσα είχε πει ο πρώην Γενικός Γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ενωσης και συμπλήρωνε την εικόνα προσθέτοντας εκείνα που είτε αποσιώπησε είτε δεν γνώριζε ο Χρουστσόφ.
Αλλά η ζωή του Στάλιν ως την ημέρα που εκλέγεται Γενικός Γραμματέας και παίρνει στα χέρια του τις τύχες της Σοβιετικής Ενωσης είναι κάτι περισσότερο από μυθιστορηματική. Το παιδί από τη Γεωργία είχε μέθυσο πατέρα και μητέρα με φλογερό ταμπεραμέντο, με αποτέλεσμα να έχουν διατυπωθεί διάφορες εικασίες ότι ο πραγματικός πατέρας του Στάλιν ήταν κάποιος άλλος. Η Κέκε ήθελε ο γιος της να γίνει παπάς, ιδέα που δεν την εγκατέλειψε ακόμη και όταν ο Στάλιν έγινε ο απόλυτος άρχων της Σοβιετικής Ενωσης. Τον διαπαιδαγωγούσε βέβαια σύμφωνα με τα ισχύοντα της εποχής (τουτέστιν δεν δίσταζε να τον ξυλοφορτώνει). Πολύ αργότερα ο Στάλιν τη ρώτησε:
«Μητέρα, γιατί με έδερνες μικρό τόσο πολύ;».
«Ε, δεν σου έκανα και κανένα κακό» του απάντησε η Κέκε.
Από την ποίηση στην πολιτική δράση
Ο Στάλιν αποφοίτησε από το δημοτικό σχολείο του Γκόρι και μπήκε με υποτροφία στη Θεολογική Σχολή της Τιφλίδας, όπου πρώτα ασπάστηκε τις ιδέες του γεωργιανού εθνικισμού και στη συνέχεια του σοσιαλισμού. Διάλεξε το ψευδώνυμο Κόμπα, που ήταν το όνομα ενός ορεσίβιου θρυλικού πολεμιστή. Δεν ήταν το μόνο. Ως την ημέρα που εξελέγη Γενικός Γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ενωσης ο Στάλιν είχε χρησιμοποιήσει 40 ψευδώνυμα.
Στη Θεολογική Σχολή ο Στάλιν διάβαζε ασταμάτητα και τότε εκδηλώθηκε το λογοτεχνικό του ταλέντο. Στα 17 του χρόνια έγραφε ποιήματα που θαυμάζονταν από τους λογίους της εποχής και περιελήφθησαν σε σοβαρές ανθολογίες. Αλλά η ζωή του πολύ σύντομα θα προσανατολιζόταν αλλού. Ο Στάλιν άρχισε να διαβάζει Μαρξ και Πλεχάνοφ και πολύ σύντομα αφιερώθηκε στην υπόθεση της επανάστασης.
Το 1899 τον αποβάλλουν από τη σχολή για ασέβεια προς τους καθηγητές. Δύο χρόνια αργότερα προσχωρεί στο Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα, που η ηγεσία του βρίσκεται στο εξωτερικό. Ο Στάλιν οργανώνει το κόμμα στη Γεωργία και αργότερα στη Ρωσία. Σε ελάχιστο χρόνο γίνεται ο άρχων του Καυκάσου και ο κύριος χρηματοδότης του Λένιν.
Απαγωγές, εκβιασμοί, ληστείες
Τα χρήματα που στέλνει στο κόμμα προέρχονται από ληστείες τραπεζών, απαγωγές πλουσίων, εκβιασμούς βιομηχάνων του Μπακού (όπου βρίσκονταν οι πετρελαιοπηγές και τα διυλιστήρια της χώρας, στα χέρια πλουτοκρατών όπως λ.χ. οι Ρότσιλντ), της Τιφλίδας και του Βατούμ. Οσο για τα όπλα που χρησιμοποιούσε τόσο ο ίδιος όσο και οι σύντροφοί του, του τα προμήθευε μια συμμορία μικρών παιδιών την οποία είχε οργανώσει όπως ο γνωστός Φέιγκιν του Καρόλου Ντίκενς στο μυθιστόρημά του Ολιβερ Τουίστ. Οι μικροί δεν έκλεβαν μόνο όπλα από τις αποθήκες της αστυνομίας και του τσαρικού στρατού, αλλά και συνέλεγαν πληροφορίες για λογαριασμό του Στάλιν, ιδιαίτερα σχετικά με τις κινήσεις επιφανών πολιτών, καθώς και πρακτόρων της φοβερής τσαρικής αστυνομίας, της Οχράνα, την οποία είχε συστήσει ο τσάρος Αλέξανδρος Β’.
Το παιχνίδι της γάτας και του ποντικού με την Οχράνα ο Στάλιν το έπαιξε αριστοτεχνικά ως τη χρονιά που κατέρρευσε το τσαρικό καθεστώς. Παρ’ ότι στα χρόνια της παρανομίας συνελήφθη δύο φορές, κατόρθωσε την πρώτη να δραπετεύσει ταχύτατα, ενώ τη δεύτερη, στη Σιβηρία, όπου τον είχαν εξορίσει, να οργανώσει τους κρατουμένους κάτω από τη μύτη των δεσμοφυλάκων, που άλλοτε τους εξαγόραζε και άλλοτε τους παραπλανούσε. Μέσα στην Οχράνα ο Στάλιν είχε τους ανθρώπους του – αλλά και η Οχράνα είχε τους δικούς της ανάμεσα στους συντρόφους του Στάλιν. Ο ίδιος ήταν άσος στις μεταμφιέσεις, ξέφευγε συχνά κάτω από τη μύτη των μυστικών πρακτόρων και είχε αναπτύξει ένα τεράστιο δίκτυο από γιάφκες πρώτα στη Γεωργία και κατόπιν στη Ρωσία. Το κόμμα των Μπολσεβίκων, για να λειτουργήσει, να χρηματοδοτήσει τα έξοδα για τα συνέδρια που οργάνωνε στο εξωτερικό και τα παράνομα έντυπα που εξέδιδε, βασιζόταν πρωτίστως στα χρήματα που συγκέντρωνε ο Στάλιν και τα έστελνε στον Λένιν.
Ο «επαρχιώτης» και ο ματαιόδοξος
Στην εξορία ο Στάλιν είχε αναπτύξει στενότερους δεσμούς με τους ποινικούς παρά με τους πολιτικούς κρατουμένους και ενέπνεε σεβασμό και φόβο. Το 1905 συναντήθηκε με τον Λένιν στη Φινλανδία και την ίδια χρονιά, στο συνέδριο του κόμματος στο Λονδίνο, με τον Τρότσκι. Οι δύο άντρες ένιωσαν αμοιβαία απέχθεια από την πρώτη στιγμή. Ο Τρότσκι πάντοτε χλεύαζε τον Στάλιν χαρακτηρίζοντάς τον «επαρχιώτη» και ο δεύτερος τον περίμενε, καθώς λέμε, στη γωνία. Ο Τρότσκι ήταν ο λαοπρόβλητος, ο ρήτορας, ο λαμπρός αλλά και ματαιόδοξος διανοούμενος. Ο Στάλιν ήταν ο οργανωτικός, ο συνωμότης, αυτός που έκτιζε συμμαχίες και ακατάλυτους δεσμούς μέσα στον κομματικό μηχανισμό, τον οποίο πήρε στα χέρια του μετά τον θάνατο του Λένιν το 1924 και τον μετέτρεψε σε όργανο απόλυτης εξουσίας στρέφοντάς τον, όποτε έκρινε αναγκαίο, εναντίον των πολιτικών του αντιπάλων.
Η κομματοκρατία που επικράτησε όχι μόνο στη Σοβιετική Ενωση αλλά και στα λεγόμενα «αδελφά» κομμουνιστικά κόμματα σε όλον τον κόσμο αποτελεί σταλινική επινόηση. Και από αυτήν δεν απαλλάχτηκαν όσοι τον διαδέχτηκαν στην ηγεσία του κόμματος ακολουθώντας το παράδειγμα και τις μεθόδους του όσον αφορά το ξεκαθάρισμα λογαριασμών με τους πολιτικούς τους αντιπάλους. Οπως λ.χ. ο Στάλιν συμμάχησε με τους Ζηνόβιεφ, Κάμενεφ και Μπουχάριν εναντίον του Τρότσκι για να τους εξοντώσει αμέσως μετά, το ίδιο έκανε και ο Χρουστσόφ με τα άλλα μέλη της Κεντρικής Επιτροπής, όπως ο Μαλένκοφ, ο Καγκάνοβιτς και ο Βορισίλοφ, για να «καθαρίσει» – κυριολεκτικά και μεταφορικά – τον Μπέρια. Στη συνέχεια, μόλις ισχυροποιήθηκε, απομάκρυνε τους συμμάχους του από την Κεντρική Επιτροπή. Με τον ίδιο περίπου τρόπο οι εσωκομματικοί αντίπαλοι του Χρουστσόφ τον απομάκρυναν από την εξουσία.
Ο Στάλιν παντρεύτηκε το 1904. Η γυναίκα του πέθανε από καρκίνο τρία χρόνια αργότερα. Από τον θάνατο αυτόν ο Στάλιν δεν συνήλθε ποτέ. Εγινε σκληρότερος και πλέον δεν υπολόγιζε την ανθρώπινη ζωή. Από τα εκατομμύρια των πολιτών που εκτελέστηκαν από το καθεστώς αυτού του «κόκκινου τσάρου» ο Στάλιν προσυπέγραψε τις 39.000 εκτελέσεις. Βεβαίως, και όλες σχεδόν οι υπόλοιπες συλλήψεις και εκτελέσεις πραγματοποιήθηκαν ύστερα από δικές του εντολές.
Ο παππούς του Πούτιν σεφ του Στάλιν
Η αυτοκρατορία που δημιούργησε, γράφοντας, όπως είπε ο Ερνστ Φίσερ, την Ιστορία σαν αστυνομικό μυθιστόρημα, μπορεί μεν να κατέρρευσε, αλλά οι διοικητικοί μηχανισμοί και τα πρόσωπα που κυβερνούν σήμερα τη Ρωσία είναι δημιουργήματα της σταλινικής εποχής. Ο κόκκινος τσάρος βελτίωσε μια ήδη φοβερή αστυνομία, την Οχράνα, οργανώνοντας την Κι-Κα-Βε-Ντε που αργότερα έγινε Γκε-Πε-Ου και μετά τον θάνατο του Στάλιν Κα-Γκε-Μπε. Σήμερα ο δεσποτισμός στη Ρωσία έχει πάρει άλλες μορφές. Το απολυταρχικό καθεστώς του παρελθόντος αντικαταστάθηκε από μια ηπιότερη μορφή δεσποτισμού. Μολονότι φυσικά η Ρωσία του Πούτιν δεν είναι η Ρωσία του Στάλιν, μακράν απέχει από αυτό που γνωρίζουμε στη Δύση ως δημοκρατία.
Στα αξιοπερίεργα – και χαρακτηριστικά – της ιστορίας ας προσθέσω ότι ο παππούς του σημερινού προέδρου της Ρωσίας υπήρξε σεφ του Στάλιν και πιο μπροστά του Λένιν. Στα νιάτα επίσης σέρβιρε τον παρανοϊκό καλόγερο ονόματι Ρασπούτιν.
Πάνω από τούτη τη γη σαν το φάντασμα
πλανιόταν από πόρτα σε πόρτα.
Λαγούτο κρατούσε στα χέρια του
και το ‘κανε γλυκά να παίζει.
Στις μελωδίες του τις ονειρεμένες
που ‘ταν σαν δέσμη από το φως του ήλιου
ένιωθες την ίδια την αλήθεια
και την ουράνια αγάπη.
Εκανε να χτυπούν πολλών ανθρώπων
οι καρδιές που ‘χαν πετρώσει.
Το πνεύμα φώτισε πολλών
που για χρόνια ήταν βυθισμένο στο απόλυτο σκοτάδι.
Ομως αντί να τον δοξάσουν
κάθε φορά που ‘παιζε το λαγούτο του
τα πλήθη έβαζαν μπροστά στον απόκληρο
μια κούπα γεμάτη δηλητήριο…
Και του ‘λεγαν «Πιες το καταραμένε
αυτή είναι η ανταμοιβή που σε περιμένει.
Δεν θέλουμε τις αλήθειες
ούτε και τις ουράνιες μελωδίες σου».
ΣΟΣΕΛΟ (ΣΤΑΛΙΝ)
(μετάφραση Α.Β.)
Ενα από τα ποιήματα που έγραψε ο Στάλιν στα 17 του χρόνια.
Τα πέντε ποιήματα του Ιωσήφ Βησσαριόνοβιτς που υπάρχουν στο Μουσείο Στάλιν της Τιφλίδας είναι αποκαλυπτικά του ρομαντισμού του, διαστροφική έκφραση του οποίου ήταν ο λεγόμενος σοσιαλιστικός ρεαλισμός. Ο Στάλιν αντιπαθούσε την πρωτοπορία (και ο Λένιν δεν τη συμπαθούσε αλλά ήταν πολύ πιο ανεκτικός). Δεν πείραξε τον Παστερνάκ λέγοντας «μην πειράζετε τον γέρο ποιητή. Αφήστε τον να ζει στα σύννεφα». Δεν ήθελε να εξολοθρεύσει τον Μαντελστάμ αλλά να τον απομονώσει. Δεν εξαφάνισε τον Σοστακόβιτς αλλά τον άφησε να ζήσει ώσπου να «τον φέρει στα νερά του». Το ίδιο έκανε και με την Αχμάτοβα, ώσπου η τελευταία για να σώσει τον καταδικασμένο σε θάνατο γιο της έγραψε μια σειρά ποιήματα που υμνούσαν τον δικτάτορα. Ο Μοντεφιόρε γράφει για την περίπτωση Μαντελστάμ ότι ο Στάλιν τηλεφώνησε κατά τη συνήθειά του νύχτα στον Παστερνάκ.
«Είναι σπουδαίος ποιητής (σ.σ.: ο Μαντελστάμ), έτσι δεν είναι;» του είπε ο Στάλιν. Ο Παστερνάκ απάντησε ότι είναι πολύ καλός, όχι μεγάλος. Αυτό, λέει ο Μοντεφιόρε, επηρέασε τον Στάλιν. Ισως και να έχει δίκιο. Η ουσία όμως είναι ότι ο Μαντελστάμ πέθανε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης κοντά στο Βλαδιβοστόκ και κατά πάσα πιθανότητα τον «έθαψαν» σε μια τρύπα που ανοίχτηκε στον πάγο.
