τη σύντομη ζωή του, ο Αλέξης Τοκβίλ δεν έμεινε γνωστός στην ιστορία λόγω της πολιτικής του σταδιοδρομίας. Βουλευτής, υπουργός των Εξωτερικών μόλις για τρεις μήνες το 1849, στην ταραγμένη περίοδο που ακολουθεί την επανάσταση του 1848, αποσύρεται από την πολιτική ζωή ύστερα από το πραξικόπημα του 1851, το οποίο κατάγγειλε έντονα, πράγμα που οδήγησε στην ολιγοήμερη σύλληψή του.
Με την αποχώρησή του από τα πολιτικά πράγματα, ο Τοκβίλ επιστρέφει σε αυτό που δεν έπαψε να ασκεί σε όλη του τη ζωή και χάρη στο οποίο έγινε και έμεινε γνωστός: στην παρατήρηση της ζωντανής ιστορίας και στη γραφή. Δεν θα ασχοληθώ εδώ με τα δύο μεγάλα έργα του, το «Παλαιό Καθεστώς» και τη «Δημοκρατία στην Αμερική», θα με απασχολήσουν τα «Απομνημονεύματά» του από την επανάσταση του ’48, τα οποία συντάσσει σχεδόν παράλληλα με τα γεγονότα.
Πρόκειται για κείμενο εξαιρετικά υψηλής γραφής στο οποίο συνδυάζονται, με μια τεχνική που μπορεί να ονομαστεί, αναχρονιστικά έστω, κινηματογραφική, το δημοσιογραφικό ύφος και η θεωρητική ανάλυση.
Γόνος αριστοκρατικής οικογένειας, φιλελεύθερος όμως ο ίδιος, ο Τοκβίλ δεν είναι πάντοτε ιδιαίτερα τρυφερός με τους πολιτικούς αρχηγούς, οι οποίοι αποτελούν έναν από τους πόλους των παρατηρήσεών του, γιατί ο άλλος είναι οι μάζες ή, ακριβέστερα, τα πλήθη.
Ως προς τους πολιτικούς αρχηγούς της εποχής του, ο Τοκβίλ δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνείας: «Σκέφτηκα συχνά ότι αν τα ήθη των κοινωνιών διαφέρουν, το ήθος των πολιτικών ανδρών που βρίσκονται στα πράγματα είναι παντού το ίδιο. Το απολύτως βέβαιο είναι ότι στη Γαλλία όλοι οι αρχηγοί κομμάτων που συνάντησα μου φάνηκαν σχεδόν εξίσου ανάξιοι να κυβερνήσουν, οι μεν λόγω μειονεκτημάτων του χαρακτήρα τους ή απουσίας έμπνευσης, οι περισσότεροι λόγω ανυπαρξίας αρετών». Η επανάσταση και η αντεπανάσταση του ’48 αποτέλεσαν το πεδίο από το οποίο ο Τοκβίλ άντλησε την προηγούμενη πρόταση αλλά και την περιοχή στην οποία την έλεγξε σχεδόν πειραματικά
Στα μάτια του, ωστόσο, η πρόταση δεν έχει φιλοδοξίες καθολικής ισχύος, γιατί ο Τοκβίλ ανήκει στους θεωρητικούς οι οποίοι, στην πολιτική ιστορία και στη μελέτη των κοινωνιών, αρνούνται τη γενικολογία. Προχωρούν, όμως, στη νόμιμη γενίκευση, όταν οι επιμέρους παρατηρήσεις το επιτρέπουν. Από εδώ και το ενδιαφέρον που παρουσιάζουν οι τελευταίεςΩ αποτελούν, κατά κάποιο τρόπο, δεξαμενές θεωρίας.
Στην περιγραφή μιας τέτοιας επιμέρους σκηνής, αλλά ιδιαίτερα κρίσιμης, θα παρακολουθήσω τον Τοκβίλ αμέσως στη συνέχεια. Πρόκειται για την κατάρρευση της κυβέρνησης στο κατώφλι της επανάστασης του ’48. Ενώ στους δρόμους του Παρισιού ο πυρετός ανεβαίνει, στο εσωτερικό του κοινοβουλίου ξεκινά η συνεδρίαση. Οι θόρυβοι που φτάνουν απ’ έξω είναι ανησυχητικοί και η νευρικότητα των βουλευτών έκδηλη.
Ολοι περιμένουν την απόφαση του βασιλιά από την οποία εξαρτάται η τύχη της κυβέρνησης. Στις τρεις το απόγευμα εισέρχεται στην αίθουσα των συνεδριάσεων ο ίδιος ο Γκιζό, ανεβαίνει στο βήμα, «τεντώνοντας σχεδόν το κεφάλι προς τα πίσω από φόβο μήπως δώσει την εντύπωση ότι σκύβει», και ανακοινώνει με δύο λόγια ότι ο μονάρχης αποφάσισε να αναθέσει την κυβέρνηση της χώρας σε ανθρώπους που δεν ανήκουν στη συμπολίτευση.
Ο Τοκβίλ, παρών στην αίθουσα, παρατηρεί. Οι βουλευτές της αντιπολίτευσης, παραμένοντας στις θέσεις τους, φωνάζουν με «κραυγές νίκης και ικανοποιημένης εκδίκησης»Ω οι αρχηγοί τους όμως παραμένουν σιωπηλοί, υπολογίζοντας ότι δεν πρέπει να στραφούν εναντίον συναδέλφων τους οποίους θα χρειαστούν, ίσως, στη συνέχεια. Οσο για τη συμπολίτευση, πλειοψηφία την οποία ο βασιλιάς αγνοεί επιδεικτικά, σαστισμένη ύστερα από ένα τόσο απροσδόκητο πλήγμα, «αιωρείται για μια στιγμή σαν μάζα που ταλαντεύεται, χωρίς να ξέρουμε σε ποια πλευρά θα πέσει» και, αμέσως στη συνέχεια, τα μέλη της ορμούν στο ημικύκλιο, μιλούν όλοι μαζί και κάθε ένας προτείνει, εν θερμώ, τρόπους άμεσης αντίδρασης.
Στο σημείο αυτό ακριβώς, ο Τοκβίλ επιβάλλει, με τη γραφή, σιωπή στον θόρυβο που κυριαρχεί στη βουλή. Μέλημά του είναι να εξηγήσει την αντίδραση εν θερμώ των βουλευτών της συμπολίτευσης αφενός ως προς την ανατροπή του κυβερνητικού σχηματισμού και αφετέρου ως προς την επανάσταση που έχει ήδη εκδηλωθεί.
Η αντίδρασή τους ορίζεται από τον ιστορικό ως απελπισίαΩ απελπισία, όμως, γιατί; Διότι οι περισσότεροι από τους ανθρώπους αυτούς είχαν προσβληθεί «όχι μόνο στις πολιτικές τους απόψεις αλλά στο ευαίσθητο κέντρο των ιδιωτικών τους συμφερόντων». Πράγματι, η κυβερνητική ανατροπή σήμαινε «για τον έναν την υπονόμευση όλης της περιουσίας που είχε εν τω μεταξύ αποκτήσειΩ για τον άλλον τον κίνδυνο που διέτρεχε η προίκα της κόρης τουΩ για τον τρίτο την ανατροπή της σταδιοδρομίας του γιου του».
Αυτό ήταν για τον Τοκβίλ τα ελατήρια της απελπισίας των βουλευτών. Οσο για την έκπληξή τους, εξηγείται με τρόπο εξίσου απλό και άμεσο: οι περισσότεροι όχι μόνο είχαν ζήσει με συναλλαγές αλλά ζούσαν ακόμη με συναλλαγές και ήλπιζαν ότι θα εξακολουθούσαν να ζουν με τον ίδιο τρόπο: «καθώς η κυβέρνηση διαρκούσε ήδη οκτώ χρόνια, είχαν συνηθίσει στην ιδέα ότι θα διαρκούσε για πάντα».
Καθισμένος στη θέση του, ο Τοκβίλ επισφραγίζει τη σκηνή που περιγράφει με ένα κείμενο το οποίο, κατά τη γνώμη μου, ξεπερνά το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο αναφέρεται και πρέπει να αντιγραφεί αυτούσιο. «Εβλεπα από το έδρανό μου αυτή την κυματοειδή μάζαΩ αντίκριζα την έκπληξη, τον θυμό, τον φόβο, την απληστία να σμίγουν τα γνωρίσματά τους σε αυτά τα εξαγριωμένα πρόσωπα και συνέκρινα σιωπηλά όλους αυτούς τους νομοθέτες με σκυλολόι (meute de chiens) που διώχνουν, με το στόμα μισογεμάτο, από την τροφή του».
Για έναν συγγραφέα με συγκρατημένο ύφος, όπως είναι ο Τοκβίλ, οι βίαιες εκφράσεις της προηγούμενης περιγραφής εκπλήσσουνΩ ίσως όμως πρέπει να κατανοήσουμε, αν όχι να συμμεριστούμε, την αγανάκτησή του, όταν μάθουμε ότι όχι μόνο είχε προβλέψει την επανάσταση του ’48 αλλά, επιπλέον, είχε ορίσει με θαυμαστή ευστοχία τη φυσιογνωμία τηςΩ γνωρίζει πολύ καλά ότι πρόκειται για σοσιαλιστική επανάσταση, την πρώτη στην ιστορία του κόσμου, και στο σημείο αυτό οι εκτιμήσεις του συμπίπτουν με αυτές του Μαρξ.
Οι μόνοι που δεν έχουν καταλάβει τίποτε είναι οι βουλευτές τόσο οι συντηρητικοί όσο και οι προοδευτικοί: «αν οι συντηρητικοί υπερασπίζονταν την κυβέρνηση με μοναδικό σκοπό να διατηρήσουν οφέλη και θέσεις, οφείλω να πω ότι οι αντίπαλοί τους πολεμούσαν μόνο και μόνο για να τα κατακτήσουν». Μένει ανοιχτό το θέμα της σύγκρισης του Τοκβίλ με τον ΜαρξΩ αλλά με αυτό θα συνεχίσω την επόμενη φορά.
Ο κ. Γεράσιμος Βώκος είναι αναπληρωτής καθηγητής Φιλοσοφίας στο ΑΠΘ.
