Η ΦΡΑΣΗ «πέρασε στην ιστορία» ήταν από τα πιο αγαπημένα κλισέ τούτων των ημερών τόσο στα έντυπα όσο και στα ηλεκτρονικά μέσα. Για τον Α. Παπανδρέου πρόπερσι, τα σχόλια ήταν επιφυλακτικότερα: «Θα τον κρίνει η ιστορία», ακούγαμε και διαβάζαμε συχνότερα από το «έγραψε ιστορία» ή «πέρασε στην ιστορία».
Και ποιος νοιάζεται για την ιστορία; Ποιος ενδιαφέρεται για το τι κρίσεις θα κάνει για το πρόσωπο του Κ. Καραμανλή, ποια γεγονότα θα περιγράψει από την πολυκύμαντη ζωή του, ο μεταπτυχιακός φοιτητής που μετά 50-100 χρόνια θα ξενυχτά για να συγγράψει τη διδακτορική του διατριβή με θέμα «Η Δεύτερη Πεντηκονταετία του 20ού Αιώνα», ώστε να μπορέσει να γίνει λέκτορας σε κάποιο πανεπιστήμιο; Ποιον θα ενδιαφέρουν τα συμπεράσματά του;
Αν ίσως η διατριβή είναι καλογραμμένη και διαβαστεί, δεν καταλήξει δηλαδή απλώς σε κάποιες δισκέτες ηλεκτρονικού υπολογιστή σαν μελλοντική τροφή για άλλες δισκέτες, ίσως το κείμενο του νεαρού ιστορικού να έχει κάποια σημασία για την κουλτούρα των ανθρώπων της εποχής του. Οση και κάποιο μυθιστόρημα ή κάποια φιλμ της ίδιας εποχής όχι μεγαλύτερη δηλαδή απ’ όση σημασία έχει για τη δική μας κουλτούρα η «ιστορία του Τρικούπη».
Ελάχιστοι όμως Ελληνες, νομίζω, γνωρίζουν κάποια πράγματα για τον Χ. Τρικούπη και ακόμη λιγότεροι είναι αυτοί που επισκέφθηκαν τη σχετική έκθεση που οργάνωσε πέρυσι η Βουλή. Εκατομμύρια όμως είναι αυτοί που κάθε χρόνο πάνω στα βαγόνια του ΟΣΕ ακολουθούν τις γραμμές που η δική του επιμονή χάραξε, αγνοώντας παρ’ όλα αυτά ποιος ήταν ο εμπνευστής τους.
Ητοι, ο Τρικούπης είναι σημαντικός επειδή ακόμη οι ενέργειές του καθορίζουν την καθημερινότητά μας· επειδή δηλαδή είναι ακόμη ζωντανός, επειδή δεν πέρασε στην ιστορία.
Η άλλη «καραμέλα» των ημερών είναι η «αδέκαστη κρίση», της ιστορίας πάλι. Και γιατί θα είναι λιγότερο μεροληπτικός από μας ο φοιτητής του 2098 που θα κρίνει τον Κ. Καραμανλή ή όποιον άλλο σύγχρονό μας; Στις δικές μας απόψεις, τις εγκωμιαστικές ή τις απορριπτικές, θα στηριχτεί για να σχηματίσει κρίση που θα επηρεάζεται και αυτή από τις δικές του προκαταλήψεις.
Από τα παλιότερα κλισέ είναι και η καταγραφή, με χρυσά γράμματα μάλιστα, «εις τας δέλτους της ιστορίας». Αι δέλτοι για τους αρχαίους ήταν πρωτίστως οι πινακίδες οι αλειμμένες με κερί όπου ό,τι χαραζόταν με τη μυτερή άκρη του στύλου ήταν εύκολο να σβηστεί με την άλλη του άκρη που ήταν πεπλατυσμένη σαν σπάτουλα. Και έτσι δουλεύει, πράγματι, η Ιστορία με τον αντίθετο ακριβώς τρόπο απ’ ό,τι ήθελε να δηλώνει το κλισέ: γράφοντας και σβήνοντας με καταπληκτική ευκολία όταν αλλάζουν τα καθεστώτα, οι συμμαχίες, οι διανοητικές μόδες.
Θέλω να πω ότι η ιστορία, το παρελθόν, είναι πρωτίστως μέσα μας, στις σχέσεις μας, στον χώρο, στα πράγματα, στην κουλτούρα. Είναι ζωντανή πραγματικότητα που μας διαμόρφωσε και διαμορφώνει συνεχώς το «μέλλον». Ο,τι έχει ανάγκη να καταγραφεί σε δέλτους, σε βιβλία, σε απομνημονεύματα και αρχεία για να μην εξαφανιστεί και για να «αποτιμηθεί» κάποτε, ίσως αυτό ακριβώς να μην είναι ιστορία.
Οι τόμοι εγγράφων του Ιδρύματος Καραμανλή δεν θα βοηθήσουν κανέναν να καταλάβει καλύτερα τι συνέβη κατά την πρώτη οκταετία Καραμανλή, στη δεκαετία του ’50, και τι συνέβη κατά τη μεταπολίτευση, στη δεκαετία του ’70, από όσους τα έζησαν εκείνη την εποχή, τα κουβαλάνε μέσα τους και τα μεταφέρουν στα παιδιά τους.
Η ιστορία του Κ. Καραμανλή είναι γραμμένη στα σώματά μας.
