Η συγγενής επιλογή και ο αλτρουισμός

Λέγαμε στην προηγούμενη συζήτησή μας για τη συγγενή επιλογή, τη διαδικασία δηλαδή εκείνη που προωθεί την επιλογή μεταξύ συγγενών ατόμων, αν κατάλαβα καλά, Κρίτων. Και προσπάθησα να σας εξηγήσω μ’ αυτόν τον τρόπο το φαινόμενο του αλτρουισμού, Φίλων. Νομίζω όμως ότι πρέπει να συνεχίσουμε τη συζήτηση για να κατανοήσουμε καλύτερα τον αλτρουισμό, συμπλήρωσε ο Ιων.

Αλλωστε μου έκανε εντύπωση, συνέχισε ο Φίλων, αυτό που γράφει ο Κώστας Κριμπάς σ’ ένα δοκίμιό του και αναφέρεται σ’ έναν μεγάλο άγγλο γενετιστή, τον Haldane, ο οποίος όταν ρωτήθηκε αν ήταν πρόθυμος να θυσιάσει τη ζωή του για τη βασίλισσα της Αγγλίας, εκείνος απάντησε: «Για τη βασίλισσα όχι, αλλά θα το σκεφτόμουν να θυσιάσω τη ζωή μου αν επρόκειτο να σώσω δύο αδέλφια μου ή τέσσερα διπλά πρώτα εξαδέλφια μου». Τι εννοεί δηλαδή;

Καταπληκτική παρατήρηση Φίλων, γιατί με βοηθάς έτσι να ξεκινήσουμε την κουβέντα μας και γιατί ο Haldane, που ήταν μαρξιστής, δεν έδειξε με το ευφυολόγημά του μόνο την ιδεολογική του άποψη, αλλά πρότεινε κυρίως και έναν άλλον τρόπο διατήρησης γονιδιακών παραλλαγών στην επόμενη γενιά. Η απάντηση του Haldane βασίστηκε στη συλλογιστική ότι ένας αδελφός του, π.χ., έχει τα μισά γονίδια κοινά με εκείνον και ένας πρώτος εξάδελφός του το 25%. Ετσι δύο αδέλφια ή τέσσερα πρώτα εξαδέλφια του θα είχαν στατιστικά το σύνολο των γονιδίων του. Αρα από την άποψη της διατήρησης των γονιδίων, τέσσερα πρώτα εξαδέλφια είναι ισοδύναμα με τον εαυτό του.

Αλλά και ο Δαρβίνος στο βιβλίο του «Η καταγωγή των ειδών» (που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις του Πανεπιστημίου Πατρών) υποστηρίζει ανάλογα πράγματα καθώς γράφει: «Ενα εύγευστο λαχανικό μαγειρεύεται και το άτομο καταστρέφεται, αλλά ο κηπουρός σπέρνει σπόρους από την ίδια ποικιλία» για να τη διατηρήσει. Το ίδιο ισχύει και για τα ζώα: «Οι κτηνοτρόφοι επιθυμούν το λίπος και η σάρκα να είναι σε καλές αναλογίες. Το ζώο σφαγιάζεται αλλά ο κτηνοτρόφος στρέφεται με εμπιστοσύνη στην ίδια οικογένεια».

Ο Δαρβίνος λοιπόν για να διασώσει τη θεωρία του, της φυσικής επιλογής, σ’ αυτό το αμφισβητούμενο σημείο που καθορίζεται από τον αλτρουισμό, εισήγαγε την ιδέα της φυσικής επιλογής που λειτουργεί στο επίπεδο της οικογένειας, των συγγενών και όχι στο επίπεδο του ατόμου. Και αυτός είναι ένας διαφορετικός τρόπος διατήρησης των γονιδιακών παραλλαγών στην επόμενη γενιά, όχι αναγκαστικά δηλαδή μέσα από τους άμεσους απογόνους.

Μάλιστα ένας άλλος γενετιστής, ο Hamilton, περιγράφει τρία σπουδαία χαρακτηριστικά: την αλτρουιστική συμπεριφορά για την οποία μιλούμε, την εγωιστική συμπεριφορά, κατά την οποία ένα άτομο αυξάνει την προσαρμοστικότητά του μειώνοντάς τη σε άλλα άτομα, και τη μοχθηρία, όταν ένα άτομο «στοχεύει» στη μείωση της προσαρμοστικότητας ενός άλλου χωρίς να κερδίζει τίποτε ή ακόμη και μειώνοντας την προσαρμοστικότητά του. Ο Hamilton διατύπωσε τη σύγχρονη γενετική θεωρία για τα εν λόγω χαρακτηριστικά μέσα από μια κεντρική ιδέα που αναφέρεται στην περικλείουσα προσαρμοστικότητα, η οποία είναι το σύνολο της προσαρμοστικότητας ενός ατόμου και των επιδράσεων που ασκεί σε συγγενικά άτομα για την αύξηση των γονιδίων παρόμοιων με τα δικά του. Για να εστιάσουμε όμως την προσοχή μας στον αλτρουισμό, μια αλτρουιστική πράξη μπορεί να ερμηνευθεί και να επιλεγεί αν το κέρδος σε γονίδια είναι μεγαλύτερο από τη ζημιά.

Εχουμε τέτοια ξεκάθαρα παραδείγματα Κρίτων; ρώτησαν ο Φίλων και ο Ιων.

Βεβαίως θα αναφερθώ πάλι στις στείρες εργάτριες μέλισσες, οι οποίες συμβάλλουν περισσότερο στον πολλαπλασιασμό των γονιδίων τους με το να ανατρέφουν τις αδελφές τους παρά να αφήνουν απογόνους. Και τούτο επειδή με τις αδελφές τους έχουν 75% κοινά γονίδια, ενώ με τα παιδιά τους θα είχαν μόνο 50%. Θα ξέρετε βέβαια ότι οι θηλυκές μέλισσες προέρχονται από τη γονιμοποίηση της βασίλισσας με έναν κηφήνα που είναι απλοειδής, έχει δηλαδή ένα αντίτυπο κάθε γονιδίου και όλες οι εργάτριες έχουν έτσι κοινό το 50% των γονιδίων τους. Αφού όμως έχουν και την ίδια μητέρα έχουν κοινά τα μισά του άλλου 50%, δηλαδή το 25%, που συνολικά καταλήγει στο 75%. Το όφελος λοιπόν σε γονίδια είναι, μ’ αυτόν τον τρόπο, μεγαλύτερο, γεγονός που συμβάλλει στη γενετική ερμηνεία της αλτρουιστικής συμπεριφοράς μέσα από τη συγγενή επιλογή.

Τα πρωτοβρόχια είχαν αρχίσει να ξεμυτίζουν. Ενα απειλητικό ψιλόβροχο τερμάτισε τη βόλτα και τη συζήτηση και οι τρεις φίλοι χώρισαν βιαστικά. Μυστήρια πράγματα και είναι τόσο απλά, κατάφερε να ψελλίσει ο Ιων και συμπλήρωσε ο Φίλων: τώρα καταλάβαμε καλύτερα τον αλτρουισμό. Πρέπει να αλλάξουν πολλά πράγματα στη συμπεριφορά μας.

* Ο κ. Σταμάτης Ν. Αλαχιώτης είναι καθηγητής Γενετικής, πρώην πρύτανης του Πανεπιστημίου Πατρών.