ΠΑΡΑΒΑΛΑΜΕ την περασμένη Κυριακή τους δυο ένθρονους φιλοσόφους, τον Μάρκο Αυρήλιο και τον Ιουλιανό τόσο μακρινούς μας και πάντα επίκαιρους, ωστόσο. Πολύ μεγαλύτερη σημασία απ’ τις βιοτικές περιπέτειες και «αντιφάσεις» τους έχουν τα γραφτά τους και αυτά μένουν.
ΟΛΙΓΟΓΡΑΦΟΣ, ο Μάρκος Αυρήλιος διατύπωσε σε λιγόστιχους συνήθως, πυκνούς αφορισμούς τις σκέψεις του γύρω στη «βιωτική», την τέχνη της ζωής. Ενα είδος καθημερινού ημερολογίου, ένας «εσωτερικός μονόλογος», που αυτονόητα τιτλοφορήθηκε Εις εαυτόν1, αλλά έχει άπειρους αποδέκτες στους αιώνες.
Κύριος πόλος αυτών των έξοχων αυτο-αναλύσεων και αυτο-διδαχών είναι η αυτογνωσία κατά το δελφικό «Γνώθι σαυτόν», βέβαια, και το πλατωνικό «Ο ανεξέταστος βίος ου βιωτός ανθρώπω» (Η ζωή που δεν υποβάλλεται σε έλεγχο δεν έχει καμιάν αξία για τον άνθρωπο)2. Και ο Μάρκος Αυρήλιος θεωρεί το «Ενδον (μέσα σου) βλέπε», το «Ενδον σκάπτε», ως «πηγή του καλού» που «μπορεί ν’ αναβλύζει πάντα, αν πάντα σκάβεις» («Ενδον η πηγή του αγαθού και αεί αναβλύζειν δυναμένη, εάν αεί σκάπτης»: Στ’, 3 και Ζ’, 59). Γνήσιος στωικός, πιστεύει πως «ακρόπολη», μέγιστο οχυρό μας, είναι η «ελευθέρα παθών διάνοια», η σκέψη που δεν θολώνεται απ’ τα πάθη, η «απάθεια». Και παράλληλα, το «ομολογουμένως (σύμφωνα) τη φύσει ζην» («Ω φύσις, εκ σου πάντα, εν σοι πάντα, εις σε πάντα»: Δ’, 23 και Ζ’, 74), η αλήθεια και η ελευθερία, η ευθύτητα απέναντι στον εαυτό σου και στους άλλους.
Οι ενδοσκοπήσεις του, όμως, δεν τον κάνουν απόκοσμο «αναχωρητή». Ισα ίσα, οι άλλοι έχουν γι’ αυτόν την ίδια σημασία με το αυτοελεγχόμενο άτομο. Θα πει και θα ξαναπεί πως «οι άνθρωποι είναι καμωμένοι ο ένας για χάρη του άλλου· ή δίδασκέ τους, λοιπόν, ή υπόμενέ τους» («Οι άνθρωποι γεγόνασιν αλλήλων ένεκεν· ή δίδασκε ή φέρε»: Η, 59). Και πιο συγκεκριμένα: «Ο,τι δεν συμφέρει στο μελίσσι, δεν συμφέρει ούτε στη μέλισσα» («Το τω σμήνει μη συμφέρον, ουδέ τη μελίσση συμφέρει»: (Στ’, 54) και «Τα μόνα αγαθά είναι όσα ωφελούν τις πολιτείες» («Τα ταις πόλεσι ωφέλιμα μόνα εστί μοι αγαθά»: Στ’, 44).
Γι’ αυτό, κι αποστρέφεται τους τυράννους, εξομοιώνοντάς τους με τους ληστές, τους κίναιδους, τους πατροκτόνους» («Ηλίκας ηδονάς ήσθησαν λησταί, κίναιδοι, πατραλοίαι, τύραννοι!»: Στ’, 34). Και αντίθετα, τιμά το δημοκρατικό πολίτευμα, βασισμένο στην ισότητα απέναντι στον νόμο και την ελευθερία του λόγου όλων («… πολιτείας ισονόμου, κατ’ ισότητα και ισηγορίαν διοικουμένης…»: Α’, 14).
Πολίτης, όμως, για τον Μάρκο Αυρήλιο όπως και για τους Ελληνες είναι ο ενεργός πολίτης: «Συχνά αδικεί εκείνος που δεν κάνει κάτι, όχι μόνο εκείνος που κανει» («Αδικεί πολλάκις ο μη ποιών τι, ου μόνο ο ποιών»: Θ’, 5). Αλλά και η δράση κρίνεται ανάλογα με τους στόχους της: «Τόσο αξίζει ο καθένας, όσο αξίζουν αυτά για τα οποία κοπιάζει» («Τοσούτον άξιον έκαστός εστιν, όσου άξιά εστι ταύτα, περί ά εσπούδακεν»: Ζ’, 3). Και πάλι, μέσα στον κοινωνικο-πολιτικό βίο, πρέπει ο καθένας να επιλέξει ανάμεσα στον αυτοπροσδιορισμό του και στον προσδιορισμό του απ’ τους άλλους («Ορθός ή ορθούμενος»: Ζ’, 12).
ΠΟΛΥΓΡΑΦΟΤΑΤΟΣ, αντίθετα και «πολύλογος», λένε ήταν ο Ιουλιανός. Και «εξωστρεφής». Από νέος έγραφε πάμπολλα για πάμπολλα σε πάμπολλους3.
Τελικός και ύψιστος σκοπός του, όμως, ήταν να καταπολεμήσει «ό,τι εξ Ανατολών ετίκτετο κατά του Ελληνισμού» και ν’ αποκαταστήσει το αρχαίο πνεύμα και θρησκεία, που τ’ απειλούσε ο Χριστιανισμός. Αλλά κι ο ίδιος επηρεάστηκε από τον ανατολικό μυστικισμό και θέλησε να μπολιάσει την ελληνική θρησκεία με τη λατρεία του Ηλιου-Μίθρα, του Σέραπι κ.ά.: δείγμα τα έργα του «Εις την μητέρα των θεών» την Κυβέλη και «Εις τον βασιλέα Ηλιον» τον Μίθρα
Το ύφος και η γλώσσα του δεν έχουν τη λιτότητα και τη λαγαρότητα του Μάρκου Αυρήλιου, είναι συχνά ακατάστατα κι επιτηδευμένα. Ανέσπερος, όμως, μένει ο θαυμασμός του και οι ύμνοι του στην «αγαπημένη του Ελλάδα, που δεν μπορεί να τη φέρει στο νου, χωρίς να μένει έκθαμβος με κάθε τι δικό της» («… της φίλης Ελλάδος έπαινον, ης ουκ έστι μνησθέντα μη πάντα θαυμάζειν»4). Οπως ατέλειωτοι είναι οι μύδροι του κατά της νέας θρησκείας ιδιαίτερα, στο «Κατά Γαλιλαίων» (: Χριστιανών), όπου ανασκευάζει διεξοδικά τις εβραϊκές και χριστιανικές δοξασίες και πρακτικές.
Αλλά δεν περιοριζόταν σ’ αυτά. Στο σατιρικό «Συμπόσιον ή Κρόνια», φαντάζεται τους θεούς να έχουν «προκηρύξει διαγωνισμό» για τον πιο άξιο ηγέτη της Ιστορίας και, τελικά, να βραβεύουν ποιον άλλον; τον Μάρκο Αυρήλιο. Πίστευε άλλωστε, όπως κι εκείνος ότι «σκοπός μιας δίκαιης εξουσίας είναι η ευτυχία και η ασφάλεια των υπηκόων της, γι’ αυτό υπήρξα πάντα υπέρ των πιο ειρηνικών λύσεων και απέκλεισα από τις πράξεις μου κάθε ελευθερία, ικανή να φθείρει τα πράγματα και τα ήθη»: ήταν τα επιθανάτια λόγια του στους φίλους και συμπολεμιστές του5.
Σατιρικοί αλλά και αυτοειρωνικοί τόνοι διατρέχουν το ύστατο και σπουδαιότερο έργο του «Μισοπώγων» ή «Αντιοχικός» («Λόγος για την απέχθεια στα γένια», που έτρεφε ο Ιουλιανός), όπου μιλάει απερίφραστα για την πολιτική, για τους «λογίους», για τη διαγωγή των χαροκόπων Αντιοχέων, προσπαθώντας να τους εμφυσήσει ήθος, λογική και υπευθυνότητα. Θέλοντας, μάλιστα, να κάνει τους πάντες κοινωνούς του έργου του και μη έχοντας στη διάθεσή του ΜΜΕ, διάταξε ν’ αναρτηθούν οι πάπυροι του «Μισοπώγωνα» στους τοίχους του παλατιού, «εις κοινήν θέαν και γνώσιν» όλων των Αντιοχέων…
ΣΤΗ ζωή και μετά τον θάνατό του ο Μάρκος Αυρήλιος αγαπήθηκε και τιμήθηκε απ’ τους υπηκόους του κι απ’ τις γενιές που ακολούθησαν… Για την απόπειρά του να διασώσει τις αξίες του αρχαίου κόσμου ο Ιουλιανός λοιδορήθηκε, συκοφαντήθηκε ανελέητα απ’ τους Χριστιανούς, βέβαια, κι ιδιαίτερα απ’ τον παλιό συμμαθητή του στην Αθήνα, τον Γρηγόριο Ναζιανζηνό στιγματίσθηκε, ζωντανός και νεκρός, σαν «παραβάτης», «αποστάτης», «βέβηλος», «παμμίαρος», «κατάρατος» και αμέτρητα άλλα. (Φυσικά, αποτελούν μυθεύματα τόσο ο «χρησμός» του δελφικού μαντείου «Είπατε τω βασιλεί, χαμαί πέσε δαίδαλος αυλά…» όσο και η επιθανάτια κραυγή του Ιουλιανού «Νενίκηκάς με, Ναζωραίε»6, που αναμασιούνται αιώνες κι αιώνες τώρα, σε Ιστορίες και σχολικά βιβλία).
Οι οραματισμοί του μπορεί ν’ αποδείχθηκαν χιμαιρικοί, αλλά ποιος νηφάλιος μελετητής μπορεί ν’ αμφισβητήσει τις ειλικρινείς, ανιδιοτελείς, υψηλόφρονες προθέσεις του, τον πόθο του να διασώσει έναν μεγάλο πολιτισμό που, σε λίγο, θα βυθιζόταν στη δίωξη, στον φανατισμό, στη μισαλλοδοξία;
«ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ» σε πολλά, διαφορετικοί σε άλλα, αλλά ευγενείς (με την ουσιαστική σημασία) σε όλα, ο Μάρκος Αυρήλιος και ο Ιουλιανός αποτελούν σπανιότατα δείγματα ηγετών που πραγματικά στοχάστηκαν για το αξίωμά τους και, προπάντων, για το ανθρώπινο γένος. Και δικαιούνται όσο λίγοι το καβαφικό επιτύμβιο:
«Υπήρξαν δίκαιοι, σοφοί, γενναίοι.
Υπήρξαν έτι το άριστον εκείνο, Ελληνικοί
ιδιότητα δεν έχ’ η ανθρωπότης τιμιοτέραν»7…
1. Εκδοση Α. Trannoy, Παρίσι, 1925. Μετάφρ. (στην καθαρεύουσα) F. de Gyorgio, Ζαχαρόπουλος, 1939. Βλ. και συλλογή μελετών για τον Μ.Α., σε R. Klein, Marc Aurel, Ντάρμσταντ, 1979.
2. Απολογία, XXVIII, 38Α.
3. Απαντα – Επιστολές, έκδ. J. Bidez, Παρίσι, 1924. Εδώ, Απαντα, Γεωργιάδης, 5 τόμοι, μετάφρ. Ο. Ρομπάκη. Ν. Τάνταλου, Π. Γιαννακόπουλου. Και Επιστολαί, μετάφρ. (στην καθαρεύουσα) Τ. Βουρνά, Ζαχαρόπουλος, 1940. Και η έκδοση του Μισοπώγωνα, που μνημονεύσαμε στο προηγούμενο άρθρο. Πολλές είναι οι ξένες μελέτες για τον Ιουλιανό. Εδώ: Τ. Αθανασιάδη, Ο γιος του Ηλιου. Ιουλιανός ο παραβάτης, Εστία, Θ. Μαργαρίτη, Ιουλιανός, ο εστεμμένος φιλόσοφος, Νέα Θέσις, 1997.
4. Εγκώμιο στην αυτοκράτειρα Ευσεβία, σελ. 150 της εκδ. Θύραθεν Επιλογή, 1997.
5. Κατά τον βιογράφο του Αμμιανό Μαρκελίνο, σελ. 252 της παραπάνω έκδοσης.
6. Κεδρηνός (ΙΑ’ αιώνας), Σύνοψις ιστοριών, 304α.
7. «Επιτύμβιον Αντιόχου βασιλέως Κομμαγηνής».
