Ο Μάρτιος αποδείχτηκε ένας ιδιαίτερα σημαδιακός μήνας για την ελληνική οικονομία. Οχι βέβαια επειδή στη διάρκειά του κατατέθηκαν οι φορολογικές δηλώσεις των ελλήνων πολιτών αυτό συμβαίνει κάθε χρόνο εδώ και πολλά χρόνια αλλά επειδή τον μήνα αυτό επέλεξε η ελληνική κυβέρνηση για να ανακοινώσει την εισαγωγή της δραχμής στον Μηχανισμό Συναλλαγματικών Ισοτιμιών της Ευρωπαϊκής Ενωσης, με επακόλουθο την υποτίμηση του εθνικού μας νομίσματος.
Δεν είναι στις προθέσεις μου ούτε και είμαι αρμόδιος να σχολιάσω την κυβερνητική αυτή απόφαση, που έκανε χιλιάδες Ελληνες φτωχότερους και ορισμένους αετονύχηδες πλουσιότερους.
Ωστόσο τα πρόσφατα συμβάντα στάθηκαν αφορμή να φέρω στη μνήμη μου παρεμφερή γεγονότα από την αρχαιότητα, η οποία μου είναι πιο οικεία, γεγονότα που δείχνουν ότι βασικοί κανόνες που διέπουν το χρήμα είναι όχι μόνον παγκόσμιοι αλλά και διαχρονικοί.
Κατ’ αρχάς υπενθυμίζω ότι στην αρχαιότητα υπήρχαν συνασπισμοί ανάλογοι, τηρουμένων βέβαια των αναλογιών, με αυτόν της Ευρωπαϊκής Ενωσης, που εξέδιδαν και κοινό νόμισμα. Υπήρχαν και τότε κράτη, άλλα με ισχυρή οικονομία και άλλα με λιγότερο ισχυρή. Ετσι δημιουργήθηκαν συνασπισμοί διαφόρων πόλεων – κρατών για την καλύτερη προάσπιση των συμφερόντων τους. Θα σταθώ εδώ σε αυτόν της Αχαϊκής Συμπολιτείας, που επέζησε μάλιστα για 130 χρόνια. Το τέλος του ήλθε όταν οι ρωμαϊκές λεγεώνες άρχισαν να καταλαμβάνουν μία μία τις πόλεις – μέλη του.
το 280 π.Χ. δύο σημαντικές πόλεις της Πελοποννήσου, η Πάτρα και η Δύμη (βρισκόταν κοντά στον Αραξο), αποφάσισαν την πολιτική τους ένωση. Σε αυτή προσχώρησαν σταδιακά και άλλες πόλεις, 44 τον αριθμό, κυρίως πελοποννησιακές αλλά και δύο μεγαρικές. Ο Πολύβιος (ΙΙ 37), ιστορικός του 2ου αι. π.Χ., μας πληροφορεί σχετικά: «… και κατά το παρελθόν υπήρξαν πολλοί που προσπάθησαν να συνενώσουν τους Πελοποννησίους γύρω από τα κοινά τους συμφέροντα, ωστόσο κανένας δεν μπόρεσε να το πετύχει αυτό, αφού ο καθένας φρόντιζε όχι για το κοινό συμφέρον (“της κοινής ελευθερίας ένεκεν”) αλλά για τη δική του κυριαρχία. Ωστόσο στις μέρες μου» συνεχίζει ο μεγαλοπολίτης ιστορικός «πάνω σ’ αυτό το θέμα έγινε σημαντική πρόοδος και οι Πελοποννήσιοι όχι μόνον έγιναν σύμμαχοι και φίλοι μεταξύ τους αλλά θέσπισαν και κοινούς νόμους, όρισαν κοινά σταθμά, μέτρα και νομίσματα, ακόμη και κοινούς άρχοντες, βουλευτές και δικαστές».
Εδρα της Συμμαχίας οι Βρυξέλλες της αρχαιότητας ορίστηκε το Αίγιο. Εδώ συγκεντρώνονταν δύο φορές τον χρόνο οι αντιπρόσωποι όλων των πόλεων – μελών και έπαιρναν τις αποφάσεις τους. Η μια όψη του κοινού τους νομίσματος έφερε την κεφαλή του Διός Ομαγυρίου στραμμένη προς τα δεξιά, του θεού δηλαδή που συναθροίζει τους ανθρώπους, ενώ η άλλη, μέσα σε δάφνινο στεφάνι, το μονόγραμμα ΑΧ και διάφορα συντετμημένα ονόματα και σύμβολα που αναφέρονταν στην κάθε πόλη – μέλος. Εννοείται ότι τα νομίσματα αυτά κυκλοφόρησαν ελεύθερα ανάμεσα στις επικράτειες των μελών της Συμμαχίας.
Ενα μέτρο που έπαιρναν σε δύσκολους καιρούς οι κρατούντες κατά την αρχαιότητα, ανάλογο με αυτό της υποτίμησης, ήταν η «κιβδηλία» και η, με νόμο, υποχρεωτική κυκλοφορία κίβδηλων («πονηρών») νομισμάτων. Είχαν ωστόσο γνώση των κακών συνεπειών μιας τέτοιας ενέργειας, που επιπλέον προκαλούσε τη δυσφορία και τις αντιδράσεις των πολιτών, και γι’ αυτό φρόντιζαν να έχει περιορισμένη χρονική διάρκεια. Ολα αυτά τα μέτρα, όπως και αυτό της υποτίμησης, έχουν αρνητικές επιπτώσεις κυρίως στις συναλλαγές με το εξωτερικό.
Οι Αθηναίοι από νωρίς είχαν συνειδητοποιήσει την ανάγκη αλλά και τα πλεονεκτήματα μιας υγιούς νομισματικής κυκλοφορίας. Γι’ αυτό και είχαν πάρει αυστηρά μέτρα ώστε το νόμισμά τους να διατηρείται ανόθευτο. Ετσι π.χ. το θαυμάσιο αττικό ασημένιο τετράδραχμο ήταν, για μεγάλες χρονικές περιόδους, ένα διεθνές και «κοινό της Ελλάδος νόμισμα», το δολάριο της εποχής μας. Γι’ αυτό και με οργή απέρριψαν την πρόταση του πολιτικού τους Διονυσίου που τους εισηγήθηκε το 440 π.Χ. την κυκλοφορία χαλκών νομισμάτων. Ωστόσο αυτό δεν το απέφυγαν το 406 π.Χ., όταν ο Πελοποννησιακός Πόλεμος τους είχε γονατίσει και οικονομικά. Τότε ψήφισαν νόμο που επέβαλλε την κυκλοφορία νοθευμένων νομισμάτων («πονηρών χαλκίων»), στα οποία έδωσαν αγοραστική αξία ίση με εκείνη των αργυρών διωβόλων. Παρόμοιος ήταν και ο εικονογραφικός τους τύπος. Λιώνοντας χρυσά αγάλματα Νικών από τα αναθήματα πάνω στην Ακρόπολη, ανέμειξαν τον χρυσό αυτόν με χαλκό και έκοψαν και «στατήρες κιβδήλους κατακεχρυσωμένους».
Τέτοια νομίσματα είχε προφανώς στην τσέπη του ο άτυχος εκείνος σταφυλοπαραγωγός, στον οποίον ο Αριστοφάνης (Εκκλησιάζουσες 817 κ.ε.) βάζει τα παρακάτω αποκαλυπτικά λόγια: «Κάτι σταφύλια είχα πουλήσει κι ήμουν φορτωμένος με μπακίρες. Πήγα ν’ αγοράσω αλεύρι στην αγορά. Κι εκεί, ακριβώς την ώρα π’ άνοιγα τη σακούλα μου, ο ντελάλης φωνάζει: να μη δέχεται μπακίρες κανείς! Μόνο το ασήμι περνάει εδώ και εμπρός!» (μτφρ. Θρ. Σταύρου). Το χωρίο αυτό είναι σημαντικό και επειδή βεβαιώνει ότι η απόσυρση των «πονηρών» αυτών αθηναϊκών νομισμάτων πρέπει να έγινε το 393 π.Χ., αμέσως δηλαδή μετά την περιφανή ναυτική νίκη του Κόνωνα επί των Λακεδαιμονίων στα ανοικτά της Κνίδου.
Από ένα ψευδοαριστοτελικό κείμενο (Οικονομικά XXIV 292 3) μαθαίνουμε και για μια άλλη κοπή χάλκινων νομισμάτων στην οποία προχώρησαν οι Αθηναίοι το δεύτερο τέταρτο του 4ου αι. π.Χ. Τη φορά αυτή πήραν όμως συγχρόνως και άλλα μέτρα που ελαχιστοποιούσαν τις απώλειες των πολιτών. Συγκεκριμένα όταν ο στρατηγός Τιμόθεος πολεμούσε στην Ολυνθο, είχε άμεση ανάγκη αργυρών νομισμάτων προκειμένου να αντεπεξέλθει στις ανάγκες των πολεμικών επιχειρήσεων. Ετσι πλήρωσε τους στρατιώτες του με χάλκινα νομίσματα. Καθώς εκείνοι δυσανασχετούσαν έδωσε στα νομίσματα αυτά ίση αξία με τα ασημένια και οι κάτοχοί τους μπορούσαν με αυτά να αγοράζουν τόσο από την κρατική περιουσία όσο και από τους εμπόρους της Αθήνας ό,τι ήθελαν. Τα χάλκινα νομίσματα που τυχόν θα έμεναν στα χέρια των εμπόρων, το αθηναϊκό κράτος αναλάμβανε τη δέσμευση να τους να ανταλλάξει με ισόποσα αργυρά.
Πρόκεται για δέσμη μέτρων που, τηρουμένων των αναλογιών, εφαρμόστηκε και στις ημέρες μας. Εχουμε δηλαδή περιπτώσεις στις οποίες το κράτος, για να εξασφαλίσει οικονομικούς πόρους σε δύσκολες καταστάσεις, εξέδωσε ομόλογα αναγκαστικού δανείου, με τα οποία οι κάτοχοί τους μπορούσαν να εξοφλούν φόρους του Δημοσίου ή να αγοράζουν κτήματα του Δημοσίου, με την αναγραφόμενη σε αυτά αξία. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τόσο η Αθήνα όσο και οι άλλες πόλεις που προχώρησαν στην αρχαιότητα σε «νόθευση» του νομίσματός τους, π.χ. με την κυκλοφορία χάλκινων ή σιδερένιων νομισμάτων, κατάφεραν με τη λήψη βέβαια και άλλων μέτρων και συντομεύοντας τη διάρκεια της «κιβδηλίας», να ξεπεράσουν με επιτυχία τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν.
Θα τελειώσω με τον Αριστοφάνη (Βάτραχοι 718 κ.ε.) που σχολιάζοντας την εμφάνιση των χάλκινων νομισμάτων το 406 π.Χ., βάζει τον κορυφαίο του χορού να λέει με σαρκαστική ειρωνεία: «Το ίδιο που παθαίνει η πόλη με το νόμισμα παλιό και καινούριο το ίδιο πράμα… κάνει και με τους πολίτες, τους καλούς και τους κακούς. Τα παλιά νομίσματά μας, γνήσια κι όχι κάλπικα, που πιο ωραία,… δεν υπάρχουν πουθενά, που σωστή η κοπή τους είναι μόνο αυτή, και που περνούν και στις χώρες των βαρβάρων κι όπου οι είν’ Ελληνες, εμείς δεν τα θέλουμε. Οι μπακίρες μονάχα κυκλοφορούν που κόπηκαν τελευταία κι είναι ελεεινή η κοπή. Και τους… φρόνιμους πολίτες μας, άντρες τίμιους κι όπως πρέπει,… τους προπηλακίζουμε, και στις θέσεις βάζουμε… κάτι μούτρα μπρούτζινα, κάτι αχρείους και γιους αχρείων,… που η πόλη μήτε και για φαρμακούς στα παλιά καλά της χρόνια δε θα τους δεχότανε. Αμυαλοι! Μα τώρα αλλάξτε τελοσπάντων ταχτική. Βάλτε τους καλούς στις θέσεις. Αν πετύχετε, οι σοφοί θα σας επαινούν. Αν πάλι τύχει κάποια αναποδιά και σκοντάψετε, θα λένε: Πέσιμο είναι, μα έντιμο» (μετάφρ. Θρ. Σταύρου). Πάντα επίκαιρος ο Αριστοφάνης.
