Τα συναρπαστικά ευρήματα του Μανόλη Ανδρόνικου στη Βεργίνα πριν ακριβώς από 20 χρόνια έδωσαν, όπως είναι γνωστό, νέα ώθηση στις ανασκαφικές έρευνες του παραμελημένου ως τότε αρχαιολογικά βορειοελλαδικού χώρου.
Από τότε και στο πλαίσιο να κερδηθεί κάποιο έδαφος από τη λαθεμένη πολιτική μας πάνω στο λεγόμενο «μακεδονικό», άρχισαν να εισρέουν σημαντικά, για αρχαιολογικές εργασίες, χρήματα στη Μακεδονία, η οποία όμως και άρχισε να… κατασκάπτεται με τέτοιους ρυθμούς που όσοι γνωρίζουν το θέμα και ενδιαφέρονται πραγματικά για την πολιτιστική κληρονομιά αυτού του τόπου, τουλάχιστον προβληματίζονται.
Και προβληματίζονται για δύο κυρίως λόγους. Πρώτον, επειδή αρκετοί ανασκαφείς, έχοντας την κρυφή επιθυμία να ανακαλύψουν μιαν άλλη… Βεργίνα, συνεχώς ανασκάπτουν, χωρίς να αφιερώνουν χρόνο στη μελέτη και δημοσίευση των ευρημάτων τους και, δεύτερον, επειδή συχνά δεν έχουν (ή δεν διαθέτουν) χρήματα για τη συντήρησή τους.
Αν όμως δεν εξασφαλίζονται οι δύο παραπάνω προϋποθέσεις, το καλύτερο είναι οι αρχαιότητες να εξακολουθούν να παραμένουν φυλαγμένες μέσα στη μάνα γη, περιμένοντας να αποκαλυφθούν από τους αρχαιολόγους του… 5000 μ.Χ., οι οποίοι σίγουρα θα έχουν και περισσότερες γνώσεις από ό,τι εμείς σήμερα και επιπλέον θα διαθέτουν και καλύτερα μέσα για να κάνουν ανασκαφικές έρευνες με λιγότερες καταστροφές.
* Σημαντικά κτίσματα
Μέσα λοιπόν στις δεκάδες ανασκαφές που διεξάγονται τον τελευταίο καιρό από άκρου σε άκρον του βορειοελλαδικού χώρου, δεν έχει γίνει αντιληπτή σε πολλούς, ακόμη ίσως και σε ειδικούς, η σπουδαιότητα και η σημασία ενός αρχαιολογικού χώρου που ήλθε στο φως σχετικά πρόσφατα. Αναφέρομαι στην Αιανή, μια μικρή κωμόπολη 23 χιλιόμετρα νότια της Κοζάνης, που στην αρχαιότητα ανήκε στην Ελίμεια, η οποία μαζί με την Ορεστίδα (περιελάμβανε και τον νομό Καστοριάς), τη Λυγκιστίδα (περιελάμβανε και τμήμα του νομού Φλωρίνης) κ.ά., αποτελούσαν την Ανω Μακεδονία.
Οι γνώσεις μας για τα μέρη αυτά ήταν περιορισμένες και σε ορισμένα σημεία θολές. Πιστεύαμε ότι ήταν πολύ καθυστερημένα, απομονωμένα από τις μεγάλες ελληνικές πόλεις του Νότου, χωρίς σημαντικά αστικά κέντρα τουλάχιστον ως τον 5ο αι. π.Χ., έχοντας ένα πολιτικο-οικονομικό σύστημα βασισμένο στις αρχές του νομαδικού – ποιμενικού βίου. Ωστόσο οι από το 1983 καρποφόρες ανασκαφικές έρευνες στην Αιανή της Γ. Καραμήτρου – Μεντεσίδη, αρχαιολόγου της ΙΖ’ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, εμπλούτισαν τις γνώσεις μας με πολύτιμες νέες πληροφορίες και μας έδωσαν μιαν άλλη εικόνα για την πρώιμη ιστορία της Μακεδονίας.
Η αρχαία πόλη, που βρισκόταν εδώ, καταλαμβάνει έναν χαρακτηριστικό λόφο της περιοχής, γνωστό με το όνομα Μεγάλη Ράχη, ο οποίος φαίνεται ότι είχε κατοικηθεί ήδη από τα νεολιθικά χρόνια (3η χιλιετία π.Χ.). Εδω αποκαλύφτηκαν σημαντικά λιθόκτιστα κτίσματα, πάνω σε κλιμακωτά άνδηρα, ανάμεσά τους και δημόσια κτίρια, με ιωνικά και δωρικά κιονόκρανα. Στην αυλή ενός από αυτά, που δεσπόζει σε μια από τις κορυφές του λόφου, ήλθε στο φως μια εντυπωσιακού μεγέθους δεξαμενή, κατάλληλη για τη συγκέντρωση βρόχινου νερού.
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι ιδιωτικές κατοικίες, με κλιμακοστάσια, αυλές, αποθηκευτικούς και εργαστηριακούς χώρους, αποχετευτικούς αγωγούς. Τα παλιότερα από τα κτίρια αυτά μπορεί να χρονολογηθούν στα υστεροαρχαϊκά χρόνια (6ος – 5ος αι. π.Χ.) και τα νεότερα στον 1ο αι. π.Χ.
Αλλά εκεί που είχαμε πραγματικά ανέλπιστα ευρήματα ήταν στα νεκροταφεία της αρχαίας πόλης που εντοπίστηκαν γύρω από τον λόφο. Οι παλιότεροι τάφοι χρονολογούνται στην Υστερη Εποχή Χαλκού (14ος – 13ος αι. π.Χ.) και εκτός από ντόπια ενδιαφέρουσα κεραμική περιείχαν και ευάριθμα μυκηναϊκά αγγεία.
Η ανεύρεση μάλιστα γραμμικής γραφής πάνω σε ένα θραύσμα από ντόπιο πιθάρι, σε συνδυασμό και με ορισμένες άλλες ενδείξεις, δεν αποκλείουν την πιθανότητα η παρουσία των μυκηναϊκών αυτών ευρημάτων να μην οφείλεται μόνον σε εμπορικές δραστηριότητες.
* Εντυπωσιακοί τάφοι
Εκπλήξεις επεφύλασσαν και οι νεκροπόλεις των αρχαϊκών και κλασικών χρόνων. Αποκαλύφτηκαν εντυπωσιακά κτίσματα κατασκευασμένα με επιμέλεια, που διαθέτουν μεγάλους ταφικούς θαλάμους, πάνω από τους οποίους υψώνονταν λαμπρές ναόσχημες κατασκευές. Τέτοια μεγαλεπήβολα ταφικά κτίρια, άγνωστα για την εποχή τους στον κυρίως ελληνικό χώρο, θυμίζουν ανάλογες κατασκευές από τον πλούσιο ελληνικό κόσμο της Ανατολής. Βρέθηκαν ακόμη θαυμάσια αρχαϊκά επιτύμβια γλυπτά, όπως κούροι, μια κόρη, λιοντάρια, ανθεμωτές στήλες που, ως προς την ποιότητά τους, μπορούν να συναγωνιστούν αντίστοιχα γλυπτά της αθηναϊκής Ακρόπολης.
Αν και οι περισσότεροι τάφοι ήταν συλημένοι, τα κτερίσματα πολλές φορές εκπλήσσουν με τον πλούτο και την ποιότητά τους. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν εντυπωσιακά χρυσά, ασημένια και χάλκινα κοσμήματα, πήλινα αγγεία των καλυτέρων κεραμικών εργαστηρίων της εποχής, όπως π.χ. της Αττικής, ανάμεσά τους και παναθηναϊκοί αμφορείς, μια εξαίρετη οστέινη ζωοφόρος, έργο κορίνθιου τεχνίτη, με πομπή αρμάτων, πολεμιστών και γυναικείων μορφών, πολύχρωμα πήλινα ειδώλια με έντονη ιωνική παράδοση, διάφορα χάλκινα και σιδερένια αντικείμενα, όπως π.χ. όπλα, σκεύη, αγαλμάτια κ.ά.
Οχι μικρότερης σημασίας είναι και η ανεύρεση ελληνικών επιγραφών που χρονολογούνται τουλάχιστον από τις αρχές του 5ου αι. π.Χ., μια από τις οποίες μνημονεύει τη Θεά Θέμιδα.
* Δεν επαρκούν οι χώροι
Ολα αυτά πιστοποιούν την οικονομική ευρωστία και το ψηλό επίπεδο του πολιτισμού της πόλης, που θα πρέπει να ταυτιστεί με την αρχαία Αιανή, την πρωτεύουσα των Ελιμιωτών, των οποίων ο βασιλικός οίκος αρκετές φορές είχε συνάψει σχέσεις επιγαμίας με τους Αργεάδες της Κάτω Μακεδονίας που βασίλευαν αρχικά στις Αιγές (σημερινή Βεργίνα) και αργότερα στην Πέλλα. Βεβαιώνουν ακόμη ότι οι κάτοικοι της περιοχής λάτρευαν τους ίδιους θεούς με τους υπόλοιπους Ελληνες, μιλούσαν την ίδια γλώσσα με αυτούς, είχαν από τα Μυκηναϊκά και κυρίως από τα αρχαϊκά χρόνια (6ος αι. π.Χ.) στενές σχέσεις με τα μεγαλύτερα κέντρα του Ελληνισμού, διέθεταν από τον 6ο αι. π.Χ. οργανωμένα αστικά κέντρα.
Η πολιτεία συνειδητοποιώντας σωστά τη μεγάλη σημασία του αρχαιολογικού αυτού χώρου και της γύρω περιοχής, έκτισε στην Αιανή ένα μεγάλο και σύγχρονο Μουσείο, με σκοπό να εκτεθούν και να φυλαχθούν οι σπουδαίες αυτές αρχαιότητες και να καλυφθούν οι ανάγκες της ανασκαφής. Ωστόσο ο ισχυρός σεισμός που έπληξε πρόσφατα τον νομό Κοζάνης, αχρηστεύοντας το Αρχαιολογικό Μουσείο Κοζάνης όπως και το μικρό Μουσείο που υπήρχε στην ίδια την Αιανή, συνετέλεσε ώστε το νέο Μουσείο να είναι σήμερα στην πραγματικότητα το μόνο Αρχαιολογικό Μουσείο όλου του νομού.
Ετσι οι εκθεσιακοί και αποθηκευτικοί χώροι του σε λίγο δεν θα επαρκούν, καθώς από το 1995 στεγάζονται σε αυτό και πολλές προϊστορικές και κλασικές αρχαιότητες που βρίσκονται σε όλο τον νομό τυχαία ή είναι απόρροια ανασκαφών. Και οι τελευταίες είναι πολλές και ανάμεσά τους ορισμένες ιδιαίτερα πλούσιες σε ευρήματα, όπως αυτές της Αιανής. Πρέπει όμως και να επισημανθεί ότι στο Μουσείο, στο οποίο λειτουργούν ήδη εργαστήρια συντήρησης πηλίνων και μεταλλικών αντικειμένων, η έκθεση των αρχαιοτήτων καθυστερεί, παρ’ όλο που η Νομαρχία Κοζάνης, ασκώντας ουσιαστική πολιτιστική πολιτική, αναλαμβάνει τα σχετικά έξοδα, εντάσσοντας την απαιτούμενη χρηματοδότηση στο Ειδικό Αναπτυξιακό Πρόγραμμα του νομού. Σημειώνουμε ότι η μελέτη για την έκθεση των ευρημάτων στο νέο Μουσείο, τουλάχιστον αυτών από την Αιανή και την ευρύτερη περιοχή της, έχει ήδη ολοκληρωθεί από Ομάδα της ΙΖ’ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων του υπουργείου Πολιτισμού.
