Ο αστερισμός του Τοξότη είναι ο πιο νότιος από τους ζωδιακούς αστερισμούς και φαίνεται από την Ελλάδα ολόκληρος μόνο το καλοκαίρι. Για παράδειγμα, τον μήνα Αύγουστο μπορεί κανείς να τον δει κοιτάζοντας προς τον Νοτιά, αμέσως μετά τη δύση του Ηλίου. Είναι εύκολο όμως, ακόμη και τώρα, να εντοπίσουμε τη θέση έστω και ενός τμήματός του στον ουρανό κατά τις πρώτες νυκτερινές ώρες, επειδή καθ’ όλη τη διάρκεια του 1996 διέρχεται από τον αστερισμό αυτόν ένα από τα πιο λαμπρά, και εμφανή, ουράνια αντικείμενα, ο πλανήτης Δίας.
Το σημερινό όνομα του αστερισμού μάλλον προέρχεται από τους αρχαίους πολιτισμούς της Μεσοποταμίας (Βαβυλώνιους και Χαλδαίους), οι οποίοι τον ονόμαζαν Τόξο και Βέλος και τον συνέδεαν με τη δύναμη και τον πόλεμο. Πριν από τον 6ο π.Χ. αιώνα οι αρχαίοι Ελληνες τον ονόμαζαν Ρύτορα (δηλαδή τεντωτή) Τόξου ή Τοξευτή, όπως αναφέρει ο ποιητής της αυλής του βασιλιά της Μακεδονίας Αντίγονου Γονατά Αρατος στο έργο του Φαινόμενα. Η τωρινή ονομασία Τοξότης δόθηκε στον αστερισμό τον 5ο αιώνα π.Χ. από τον Κλεόστρατο, και διατηρήθηκε από τους Ερατοσθένη, Ιππαρχο, Πλούταρχο και Πτολεμαίο. Αξίζει να σημειωθεί ότι στον αρχικό ινδικό ζωδιακό κύκλο, περί το 1000 π.Χ., ο αστερισμός είχε το όνομα Acvini, που σημαίνει Ιππος ή Ιππέας, ενώ μεταγενέστερα (μετά το 300 π.Χ.) μετονομάστηκε σε Taukshika, παραφθορά του ελληνικού ονόματος Τοξότης που μεταφέρθηκε εκεί από τα στρατεύματα του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
Οι Ρωμαίοι, που θεωρούσαν ως ενιαία ενότητα τους μήνες του χρόνου, τα ζώδια και τους θεούς του δικού τους δωδεκάθεου, είχαν συνδυάσει το ζώδιο του Τοξότη με τη θεά Diana, την Αρτεμη των αρχαίων Ελλήνων, εξαιτίας της δεινής ικανότητάς της στο κυνήγι και στην τοξοβολία. Οι αρχαίοι Ελληνες, όμως, είχαν συνδέσει το ζώδιο αυτό με τον Κένταυρο Χείρωνα, ο οποίος κρατάει στα χέρια του τόξο οπλισμένο με βέλος. Ο Χείρων ήταν γιος του Κρόνου και της Ωκεανίδας Φιλύρας και γεννήθηκε μισός άλογο και μισός άνθρωπος επειδή ο πατέρας του, για να κατακτήσει τη μητέρα του, την κυνήγησε στον θεσσαλικό κάμπο μεταμορφωμένος σε άλογο. Ως γιος του Κρόνου, ο Χείρωνας ήταν ετεροθαλής αδελφός του Δία και ανήκε στην πρώτη γενιά των θεών και των ηρώων, σε αντίθεση με τους άλλους Κενταύρους, οι οποίοι ήταν απόγονοι του Ιξίονα και της Νεφέλης και δύο γενιές νεότεροι.
Δεν υπήρχε τέχνη και επιστήμη που να μην ήξερε ο Χείρων. Δίδαξε την τέχνη του κυνηγιού στους Κάστορα και Πολυδεύκη, στον Νέστορα και στον Θησέα και την τέχνη του πολέμου σε όλους σχεδόν τους αρχηγούς των Αχαιών στον Τρωικό Πόλεμο. Δίδαξε ακόμη την ιατρική στον Ασκληπιό και τη μουσική στον Απόλλωνα. Ο πιο φημισμένος μαθητής του ήταν ο Αχιλλέας. Ο αγαθός Κένταυρος βρήκε τον θάνατο από τον Ηρακλή στον Μαλέα, όπου είχε καταφύγει όταν οι Λάπιθες είχαν διώξει τους Κενταύρους από το Πήλιο. Ενα από τα βέλη του ήρωα τον βρήκε κατά λάθος στο γόνατο και ο Χείρωνας, μην μπορώντας να αντέξει τους φοβερούς πόνους, παρακάλεσε τον Προμηθέα να ανταλλάξει τη δική του αθανασία με τη θνητή ζωή του Προμηθέα. Ετσι ο Προμηθέας έγινε αθάνατος και ο Χείρων ανέβηκε στον ουρανό και έγινε αστερισμός ως Τοξότης, όπως αναφέρουν ο Ερατοσθένης στους Καταστερισμούς του και ο Υγίνος στα Αστρονομικά. Ακόμη όμως και ως αστερισμός φάνηκε χρήσιμος στους ανθρώπους, αφού με το τόξο του έδειχνε στους Αργοναύτες τον δρόμο προς την Κολχίδα.
Ο Τοξότης είναι ένας από τους μεγαλύτερους, σε έκταση, και πιο πλούσιους, σε αριθμό αστέρων, ζωδιακούς αστερισμούς. Σε μια ξάστερη νύχτα μπορεί κανείς να διακρίνει με γυμνό μάτι περισσότερους από 90 αστέρες. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο αστέρας α Τοξότη (αραβικά Rukbat al Rami, το γόνατο του Τοξότη), που βρίσκεται σε απόσταση 250 ετών φωτός, δεν περιλαμβάνεται, κατ’ εξαίρεση του κανόνα, ούτε στους 15 λαμπρότερους αστέρες του αστερισμού.
Ο Ηλιος παραμένει στην περιοχή του αστερισμού αυτού από τις 17 Δεκεμβρίου, εγκαταλείποντας τον Οφιούχο, ως τις 21 Ιανουαρίου, οπότε εισέρχεται στον Αιγόκερω. Στις αρχές Ιανουαρίου η Γη θα περάσει από το κοντινότερο προς τον Ηλιο σημείο της τροχιάς της. Για όσους απορούν πώς γίνεται να έχουμε τότε χειμώνα, θα πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι μεγαλύτερη σημασία από την απόσταση Γης – Ηλίου (που μεταβάλλεται μόλις κατά 3,4% από το κοντινότερο προς το πιο απομακρυσμένο σημείο) έχει η γωνία με την οποία πέφτουν οι ηλιακές ακτίνες στην επιφάνεια της Γης. Οσο πιο κάθετα πέφτουν, τόσο πιο πολύ θερμαίνεται το έδαφος. Τον χειμώνα του βόρειου ημισφαιρίου η γωνία αυτή είναι μικρή, ενώ είναι μεγάλη για το νότιο ημισφαίριο, όπου αυτή την εποχή έχουν καλοκαίρι.
Τα πιο εντυπωσιακά αντικείμενα στον αστερισμό είναι σίγουρα δύο νεφελώματα, το «Νεφέλωμα του Τριφυλλιού» (Μ20, Trifid Nebula) και το «Νεφέλωμα της Λιμνοθάλασσας» (Μ8, Lagoon Nebula). Το δεύτερο, που βρίσκεται σε απόσταση 5.200 ετών φωτός, είναι ορατό και χωρίς τη βοήθεια τηλεσκοπίου (για όσους έχουν καλή όραση και τις γνώσεις να εντοπίσουν τη θέση του στον ουρανό). Με τη βοήθεια ενός μέτριου τηλεσκοπίου το νεφέλωμα της Λιμνοθάλασσας προσφέρει μοναδική ομορφιά, καθώς βλέπει κανείς το ανοικτό αστρικό σμήνος NGC 6530 σχεδόν στο κέντρο του και επιπλέον πολλά μικρά σκοτεινά σφαιρίδια. Το καθένα από αυτά έχει διάμετρο 10.000 φορές την απόσταση Γης – Ηλίου και είναι ένα ηλιακό σύστημα στο στάδιο της δημιουργίας του.
Ανάμεσα στα δύο νεφελώματα του Τριφυλλιού και της Λιμνοθάλασσας, που βρίσκονται πολύ κοντά μεταξύ τους, και δίπλα στον αστέρα μ Τοξότη βρίσκεται το σημείο του χειμερινού ηλιοστάσιου, από όπου θα διέλθει ο Ηλιος στις 22 Δεκεμβρίου. Τότε θα έχουμε και τη μικρότερη ημέρα του χρόνου, διάρκειας στην Ελλάδα μόλις 9,5 ωρών.
Ο αστερισμός του Τοξότη είναι ακόμη πολύ γνωστός επειδή στην περιοχή του, λίγο πιο πάνω από τον αστέρα γ Τοξότη, βρίσκεται το κέντρο του Γαλαξία μας, σε απόσταση 30.000 ετών φωτός από εμάς. Ο Ηλιος, μαζί με τη Γη και τους υπόλοιπους πλανήτες, περιφέρεται γύρω από το κέντρο του Γαλαξία με ταχύτητα 800.000 χιλιομέτρων την ώρα μία φορά κάθε 200 εκατομμύρια χρόνια. Δεδομένου ότι η Γη και ο Ηλιος βρίσκονται μάλλον στις παρυφές του Γαλαξία, θα περίμενε κανείς να φαίνονται προς την κατεύθυνση του Τοξότη πολύ περισσότεροι αστέρες από ό,τι προς άλλες κατευθύνσεις. Το ότι αυτό δεν συμβαίνει οφείλεται στη σκόνη που βρίσκεται μέσα στον Γαλαξία και απορροφά το φως των μακρινών αστέρων, επιτρέποντάς μας να βλέπουμε μόνο τους κοντινούς, μέχρι τα 6.000 έτη φωτός. Επειδή η απορρόφηση είναι πολύ μικρότερη στην υπέρυθρη ακτινοβολία και στα ραδιοκύματα, η παρατήρηση του κέντρου του Γαλαξία άρχισε να γίνεται με ραδιοτηλεσκόπια, μιας και οι υπέρυθρες ακτίνες δεν περνούν από την ατμόσφαιρα της Γης. Οταν έγινε τεχνικά δυνατή η τοποθέτηση τηλεσκοπίων υπέρυθρων ακτίνων σε τεχνητούς δορυφόρους, μπορέσαμε να φωτογραφίσουμε τον Γαλαξία μας σε όλο του το μεγαλείο. Μια από τις καλύτερες φωτογραφίες του Γαλαξία στο υπέρυθρο έχει παρθεί από τον δορυφόρο COBE, ο ανιχνευτής του οποίου σχεδιάστηκε και κατασκευάστηκε από τον έλληνα μηχανικό της NASA Αριστείδη Σερλεμίτσο.
Η πρώτη παρατήρηση με ραδιοτηλεσκόπιο από τον Karl Jansky, το 1931, έδειξε την ύπαρξη μιας ισχυρότατης πηγής ραδιοφωνικής ακτινοβολίας προς τη διεύθυνση του κέντρου του Γαλαξία. Κατά τη δεκαετία του 1970 αποδείχθηκε ότι το μεγαλύτερο μέρος της ακτινοβολίας προέρχεται από μια πολύ μικρή περιοχή, η οποία ονομάστηκε Sagittarius Α* και θεωρήθηκε το δυναμικό κέντρο του Γαλαξία μας. Αργότερα παρατηρήσεις από τηλεσκόπια ακτίνων Χ τοποθετημένα σε δορυφόρους (μιας και οι ακτίνες Χ απορροφώνται από την ατμόσφαιρα) έδειξαν ότι η πηγή Sagittarius Α* εκπέμπει έντονα και στις ακτίνες Χ. Το γεγονός αυτό θεωρήθηκε ισχυρή ένδειξη ότι κάτι «περίεργο» υπάρχει στο κέντρο του Γαλαξία μας και οδήγησε πολλούς αστρονόμους να υποθέσουν την ύπαρξη μιας μελανής οπής εκεί. Σύμφωνα με αυτήν την υπόθεση, η ακτινοβολία προέρχεται από την ενέργεια των αερίων, της σκόνης και των αστέρων που «πέφτουν» στο εσωτερικό της μελανής οπής.
Αξίζει να σημειωθεί ότι πρόσφατα προστέθηκε και νέα ένδειξη για το ότι στο κέντρο του Γαλαξία μας βρίσκεται μια μελανή οπή, με τη μέτρηση της κίνησης 39 αστέρων στην περιοχή της πηγής Sagittarius Α*. Οι μετρήσεις έγιναν με το Τηλεσκόπιο Νέας Τεχνολογίας (ΝΤΤ) του Ευρωπαϊκού Αστεροσκοπείου του Νότου (ESO) στη Χιλή από τους Reinhard Genzel και Adreas Eckart του Max Planck Institute στο προάστιο Garching του Μονάχου, στη Γερμανία, και διήρκεσαν 5 χρόνια. Από τις παρατηρήσεις βρέθηκε ότι οι αστέρες αυτοί κινούνται με εξαιρετικά μεγάλη ταχύτητα γύρω από το κέντρο του Γαλαξία, έτσι ώστε η φυγόκεντρη δύναμη που αναπτύσσεται να είναι πραγματικά σχεδόν εξωπραγματική. Η μόνη λογική εξήγηση για το πού οφείλεται η τεράστια ελκτική δύναμη, που αντισταθμίζει αυτή τη φυγόκεντρη δύναμη, είναι να υποθέσει κανείς ότι υπάρχουν στο κέντρο του Γαλαξία μία ή περισσότερες μελανές οπές με συνολική μάζα 2,5 εκατομμύρια φορές τη μάζα του Ηλίου, συγκεντρωμένες σε μια περιοχή διαμέτρου 0,1 ετών φωτός. Για σύγκριση αναφέρουμε ότι στην περιοχή του Ηλίου η πυκνότητα της ύλης του Γαλαξία μας είναι 250 δισεκατομμύρια φορές μικρότερη!
