Ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης (1883-1959), διαπρεπής γλωσσολόγος, από τους κορυφαίους εκπροσώπους της πρώτης γενιάς του εκπαιδευτικού δημοτικισμού, υπήρξε μια από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες της πνευματικής ζωής του τόπου μας στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Σε όλη του τη ζωή ασχολήθηκε παθιασμένα με τη μελέτη της νέας ελληνικής και, σε μια εποχή έντονων γλωσσικών και πολιτικών αντιπαραθέσεων, αγωνίστηκε για την επικράτηση της δημοτικής γλώσσας. Με την ίδρυση του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης το 1926, εκλέχθηκε καθηγητής της Γλωσσολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή, όπου δίδαξε ως το 1934, οπότε λόγοι υγείας τον ανάγκασαν να παραιτηθεί. Επιστέγασμα της αναμφισβήτητα ιστορικής παρουσίας του M. Τριανταφυλλίδη στον χώρο του ΑΠΘ ήταν η γενναιόδωρη απόφασή του να προσφέρει όλη την περιουσία του στο Πανεπιστήμιο, με τον όρο να ιδρυθεί το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών, γνωστό και ως Ιδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη. Χαρακτηριστικά είναι τα λόγια με τα οποία ο M. Τριανταφυλλίδης αιτιολογεί, στη διαθήκη που συνέταξε τον Μάιο του 1956, την απόφασή του:
Συντάσσω τη διαθήκη μου με σκοπό να χρησιμέψει η μικρή περιουσία μου και μετά το θάνατό μου για να συνεχιστεί το έργο που θεωρώ από τα πιο απαραίτητα για την καλλιέργεια του εθνικού μας πολιτισμού και την πνευματική πρόοδο του λαού μας. […] Θέλω να ωφεληθούν κάπως από την περιουσία μου τα Ελληνόπουλα, γιατί αυτά βασανίζονται και ζημιώνουν από τη γλωσσική ακαταστασία που βασιλεύει στην παιδεία και στη ζωή μας.
Το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών
Εχει περάσει σχεδόν μισός αιώνας από τότε που ιδρύθηκε το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών, με σκοπό «την επιστημονική καλλιέργεια και προαγωγή της δημοτικής γλώσσας και της νεοελληνικής φιλολογίας, καθώς και την προαγωγή της παιδείας του ελληνικού λαού με κάθε πρόσφορο μέσο, και ειδικότερα με προγραμματισμένες εκδόσεις βιβλίων». Πρώτο μέλημα του Ινστιτούτου υπήρξε η έκδοση των Απάντων του M. Τριανταφυλλίδη, τα οποία εκδόθηκαν σε 8 τόμους και συνοδεύονται από Γενικό Ευρετήριο. Στη σειρά των Απάντων περιλήφθηκε και η περίφημη Ιστορική εισαγωγή στη Νεοελληνική Γραμματική, μια επισκόπηση της Ιστορίας της ελληνικής από τον Ομηρο έως σήμερα. Σε χωριστό τόμο έχει εκδοθεί η μελέτη του M. Τριανταφυλλίδη Τα οικογενειακά μας ονόματα, που ασχολείται συστηματικά με την προέλευση και τη σημασία των νεοελληνικών οικογενειακών ονομάτων.
Η παρουσία του Ινστιτούτου στη γλωσσική και εκπαιδευτική πραγματικότητα υπήρξε ουσιαστική και συνεχής, με αποκορύφωμα την καθοριστική συμβολή του Ιδρύματος στην καθιέρωση της δημοτικής και στην εφαρμογή των αρχών της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης του 1976. Το πλούσιο εκδοτικό και ερευνητικό έργο του Ινστιτούτου αφορά κυρίως τους τομείς της μελέτης της ελληνικής γλώσσας και της διδασκαλίας της, της γλωσσολογίας και της νεοελληνικής φιλολογίας. H έρευνα σήμερα στο Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών
Από τις δεκάδες εκδόσεις που προετοιμάζονται στο Ινστιτούτο αυτό το διάστημα ξεχωρίζουν οι ακόλουθες:
Χρ. Τζιτζιλής (επιμ.) -Νεοελληνικές διάλεκτοι
Ο συλλογικός αυτός τόμος φιλοδοξεί να αποτελέσει το βασικό έργο αναφοράς της νεοελληνικής διαλεκτολογίας, αντικαθιστώντας τις – ούτως ή άλλως ελάχιστες – μελέτες που υπάρχουν για το θέμα αυτό. Υστερα από μια εκτενή εισαγωγή, γραμμένη από τον επιμελητή της έκδοσης, ακολουθούν εκτενείς παρουσιάσεις των νεοελληνικών διαλέκτων, γραμμένες από τους ειδικότερους έλληνες και ξένους επιστήμονες που ασχολούνται σήμερα με τη νεοελληνική διαλεκτολογία: κριμαιοαζοφική, ποντιακή, καππαδοκική, δωδεκανησιακή, κυπριακή, κυκλαδίτικη, κρητική, μανιάτικη, πελοποννησιακή, επτανησιακή, μεγαροκουμιώτικη, κατωιταλική, τσακωνική, βόρεια και λοιπά μικρασιατικά ιδιώματα.
Ρ. Chantraine – Ετυμολογικό λεξικό της αρχαίας ελληνικής
Μεταφρασμένο στα ελληνικά, το ογκώδες αυτό έργο, το πιο πρόσφατο και έγκυρο στον τομέα της αρχαίας ελληνικής ετυμολογίας, θα αποτελέσει σημαντικό εργαλείο στα χέρια του έλληνα φιλολόγου και γλωσσολόγου. ΕΚΔΟΣΕΙΣ
Λεξικό της κοινής νεοελληνικής
2006. ISBN 960-231-085-5. (* 65)
Καρπός πολύχρονης και συστηματικής προσπάθειας, το λεξικό αυτό είναι συνταγμένο με βάση τις σύγχρονες λεξικογραφικές αρχές και παρέχει το σύνολο των πληροφοριών που αναμένει κανείς από ένα έγκυρο λεξικό: ορθογραφία, φωνητική μεταγραφή, κλιτικό παράδειγμα, σημασίες και χρήσεις, φρασεολογία, ετυμολογία. Περιγράφει τη λειτουργία και τη χρήση της νεοελληνικής στα ποικίλα επίπεδα γλώσσας και σε όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής, απευθύνεται στο ευρύτερο μορφωμένο κοινό που επιθυμεί να τη γνωρίσει καλύτερα και να τη χρησιμοποιήσει ορθά και αποτελεσματικά. Ιδιαίτερη φροντίδα καταβλήθηκε ώστε το λεξικό να ανταποκρίνεται στις ανάγκες των ελλήνων μαθητών και φοιτητών, των δασκάλων και καθηγητών όλων των επιπέδων της εκπαίδευσης, αλλά και των ξένων φιλολόγων ή φιλελλήνων που είτε γνωρίζουν είτε μαθαίνουν νέα ελληνικά.
Μ. Τριανταφυλλίδης – Νεοελληνική Γραμματική – (της δημοτικής)
2005. ISBN 960-231-027-8. (*15)
Ανατύπωση με διορθώσεις της έκδοσης του ΟΕΣΒ (1941), αποτελεί σταθμό στη μελέτη της νεοελληνικής γλώσσας και στην ιστορία της νεοελληνικής παιδείας και του μαχόμενου δημοτικισμού. Σε επίμετρο σημειώνονται οι προσθήκες και αλλαγές που καθιερώθηκαν με την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1976 και την τονική μεταρρύθμιση του 1982. Παράλληλα το Ιδρυμα έχει εκδώσει μια σειρά μεταφράσεων της Μικρής Νεοελληνικής Γραμματικής του Μ. Τριανταφυλλίδη σε διάφορες γλώσσες: αγγλική, αλβανική, βουλγαρική, γαλλική, γερμανική, γεωργιανή, ισπανική, ιταλική, ουκρανική, πολωνική, ρουμανική, ρωσική, σερβική, τουρκική. Ετοιμάζονται οι μεταφράσεις στην αραβική, στην εβραϊκή, στην ιαπωνική, στην καταλανική, στην ολλανδική και στην πορτογαλική γλώσσα.
A. Αναστασιάδη-Συμεωνίδη – Αντίστροφο λεξικό της νέας ελληνικής
2003. ISBN 960-231-097-9. (*35)
Χαρακτηριστικό ενός αντίστροφου λεξικού, απαραίτητου εργαλείου στα χέρια του γλωσσολόγου και του φιλολόγου, είναι η αλφαβήτιση των λημμάτων με βάση το τέλος τους και είναι ο μόνος τρόπος για να βρει κανείς εύκολα λέξεις που τελειώνουν π.χ. σε -άκι, -ισμός, -λογία κτλ. To συγκεκριμένο λεξικό, με τα 180.000 λήμματα που περιέχει, είναι το πληρέστερο, ως προς το λημματολόγιο, λεξικό της νέας ελληνικής.
Μ. Τριανταφυλλίδης – Αλληλογραφία
Παν. Μουλλάς (επιμ.), 2001. ISBN 960-231-093-6. (*20)
Πρόκειται για μια επιλογή 650, ανέκδοτων στην πλειονότητά τους, επιστολών του Τριανταφυλλίδη και πολλών συγχρόνων του, Ελλήνων και ξένων, γνωστών και αγνώστων. Προσφέρει άφθονες βιογραφικές πληροφορίες καθώς και πάμπολλα νέα στοιχεία για τη γλωσσοεκπαιδευτική, πνευματική και κοινωνικοπολιτική μας Ιστορία κατά τις πρώτες έξι δεκαετίες του 20ού αιώνα. Διάλογος με συμμετοχή δεκάδων προσώπων, η αλληλογραφία αυτή όχι μόνο φωτίζει τη ζωή και τη δράση ενός ξεχωριστού ανθρώπου, αλλά και λειτουργεί συνάμα ως πολυφωνική μαρτυρία μιας ολόκληρης εποχής. Πρόγραμμα «Αρχαιογνωσία και Αρχαιογλωσσία στη Μέση Εκπαίδευση»
Από τα επτά εγχειρίδια του προγράμματος κυκλοφορούν ήδη τέσσερα:
A.-Φ. Χριστίδης – Ιστορία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας
2005. ISBN 960-231-113-4. (*14)
To εγχειρίδιο καλύπτει λίγο πολύ όλο το φάσμα της ελληνικής γλώσσας, από τα προϊστορικά χρόνια ως τις μέρες μας, αποκαλύπτοντας με συναρπαστική ενάργεια τα μυστικά της γλώσσας και της γραφής ειδικότερα. Συγχρόνως, διαφωτίζει, με νηφάλιο και τεκμηριωμένο τρόπο, παθολογικές εκτροπές στην πορεία της ελληνικής γλώσσας.
Φάνης Κακριδής – Αρχαία ελληνική γραμματολογία
2006. ISBN 960-231-114-2. (*14)
Βιβλίο αναφοράς στις αρετές του οποίου ανήκει η συστηματική οικονομία του, με την οποία συστήνεται επαρκώς η αρχαία ελληνική γραμματεία κατά εποχές, γένη και είδη.
Θεόδωρος Παπαγγελής – H Ρώμη και ο κόσμος της
2006. ISBN 960-231-115-0. (*14)
Το βιβλίο δείχνει με ερεθιστικό τρόπο τις συμπτώσεις και τις αποκλίσεις του ελληνικού και του ρωμαϊκού κόσμου, κυρίως σε θέματα πολιτικής και πολιτισμού. Επιστημονικά έγκυρο και γραμμένο με ευρηματικότητα, χιούμορ και φαντασία, αποτελεί μια γοητευτική μυθοπλασία του ρωμαϊκού πολιτισμού.
Βασίλης Κάλφας & Γιώργος Ζωγραφίδης – Αρχαίοι έλληνες φιλόσοφοι
2006. ISBN 960-231-116-9. (*14)
Αφιερωμένο στους έλληνες φιλοσόφους της πρώιμης, ακμαίας και όψιμης αρχαιότητας, καταρρίπτει την προκατάληψη ότι ο φιλοσοφικός στοχασμός είναι δυσνόητος και ακατανόητος.
Ηλεκτρονική διεύθυνση του Ιδρύματος: http//ins.phil.auth.gr – Τηλ.: 2310.997.128, fax 2310.997.122.
Διεύθυνση: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, 54124, Θεσσαλονίκη.
Κεντρική διάθεση εκδόσεων: Σ. Πατάκης, Βαλτετσίου 14, 10680, Αθήνα, τηλ. 210.3638.362.
