Υπάρχουν κοινοί τόποι μεταξύ φιλοσοφίας και ποίησης; Και πώς προσεγγίζει ένας φιλόσοφος την πιο αριστοκρατική ανάμεσα στις τέχνες; Η περίπτωση του Μάρτιν Χάιντεγκερ είναι ενδεικτική. Στη μελέτη του «Ο Holderlin και η ουσία της ποίησης» πρόκειται για το κείμενο διάλεξης που δόθηκε στη Ρώμη στις 2 Απριλίου 1936 ο συγγραφέας τού «Είναι και Χρόνος» διατυπώνει την άποψη ότι η ποίηση είναι το φέρον θεμέλιο της ιστορίας και γι’ αυτό δεν πρόκειται απλά και μόνο για ένα φαινόμενο του πολιτισμού και σίγουρα ούτε μόνο για την έκφραση μιας καλλιεργημένης ψυχής. Ούτε βέβαια είναι απλά ένας συνοδευτικός διάκοσμος του Ωδε Είναι (σ.σ.: με αυτόν τον όρο ο Χ. υποδηλώνει την ειδική κατάσταση του ανθρώπου μεταξύ του όντος και του Είναι), ένας στιγμιαίος ενθουσιασμός ή έστω μια έξαψη ή μια τέρψη. Κατ’ αυτόν, στην ποίηση κρύβεται η δύναμη που αποκαλύπτει τα πρωταρχικά στοιχεία του κόσμου, τη Γη και το Φως. Γιατί όμως ο ποιητής της «Πάτμου» και όχι κάποιος άλλος; Ο Ομηρος, ας πούμε, ή ο Σοφοκλής, ή ο Δάντης, ή ο Βιργίλιος, ή ο Σαίξπηρ, ή ο Γκαίτε που στα έργα τους η ουσία της ποίησης είναι πληρέστερα πραγματωμένη από ό,τι στο ανολοκλήρωτο, αιφνίδια και τραγικά σταματημένο από την τρέλα έργο του Χέλντερλιν; «Δεν επελέγη», μας λέει ο Χάιντεγκερ, «επειδή το έργο του πραγματώνει ως ένα ανάμεσα σε άλλα τη γενική ουσία της ποίησης, αλλά επειδή η ποίησή του εκπορεύεται από την ποιητική επιταγή να υμνήσει η ίδια την ουσία της ποίησης. Επειδή ο Χέλντερλιν είναι για μας με μια χαρακτηριστική σημασία ο ποιητής του ποιητή». Ο Χάιντεγκερ για να αποδείξει τον ισχυρισμό του απομονώνει και αναλύει πέντε «οδηγητικές ρήσεις» του μεγάλου ελληνολάτρη ρομαντικού φαίνεται να συγκροτούν το προσωπικό του credo τόσο για την ποίηση όσο και για τη ζωή που η καθορισμένη τους τάξη και εσωτερική συνοχή μπορούν να αποκαλύψουν την ουσία της ποίησης: «το ποιείν είναι το αθωότατο των επιτηδευμάτων», «γι’ αυτό είναι το επικινδυνότατο των αγαθών, η γλώσσα δοσμένη στον άνθρωπο, για να μαρτυρεί αυτό που είναι…», «πολλά έχει γνωρίσει ο άνθρωπος. Από τους ουρανίους πολλούς ονομάτισε, αφότου μια συνομιλία είμαστε και να ακούσουμε μπορούμε ο ένας τον άλλο», «αυτό που μένει όμως, το στεριώνουν οι ποιητές», «όλο μόχθους κι όμως ποιητικά κατοικεί ο άνθρωπος πάνω στη γης ετούτη». Μπορεί κάποιοι από αυτούς τους ισχυρισμούς να φαντάζουν αντιφατικοί αλλά δεν είναι, λέει ο Χάιντεγκερ.
Σε τελευταία ανάλυση η ποίηση κατατείνει στην ελευθερία. Καθώς οι ποιητές είναι «ελεύθεροι σαν τα χελιδόνια», όποιος είναι σε θέση να αφουγκραστεί τον λόγο τους δεν μπορεί παρά να απαλλαχθεί από τα δεσμά του. Και αυτή η απελευθέρωση δεν είναι μια «αδέσμευτη αυθαιρεσία» ούτε μια «ιδιόρρυθμη επιθυμία» αλλά «ύψιστη αναγκαιότητα».
Σε ένα άλλο κείμενό του για τον Χέλντερλιν, που καταχωρείται ως επίμετρο-3 στην έκδοση της «Αγρας», ο Χάιντεγκερ προσπαθώντας να ανακαλύψει τα μυστικά της τέχνης του προσεγγίζει και ανατέμνει το ποίημα αυτού του «παράξενου, αν όχι αινιγματικού» ποιητή, αφού υπογραμμίσει την αμφισημία και την εγγενή δυσκολία να το προσπελάσει οποιοσδήποτε άλλος εκτός από τον δημιουργό του. Μέχρι να βρεθεί η λέξη και να ανθήσει, λέει ο Χάιντεγκερ, χρειάζεται να αντέξει και να υποφέρει κανείς το βαρύ. Αυτό το βαρύ άγει το ποιητικό λέγειν σε ανάγκη. Η ανάγκη αυτή αναγκάζει (υποχρεώνει). Ερχεται από τη «σφαίρα του Θεού». Στη δική του συμμετοχή στο επίμετρο του βιβλίου ο Peter Szondi συγκρίνει τις δημιουργικές περιόδους του ποιητή που με τη στοχαστική και λυρική του οξυδέρκεια επηρέασε βαθιά πολλούς ακόμη στοχαστές της εποχής μας, καταλήγοντας: «Η γλώσσα των ύμνων του Χέλντερλιν αντίθετα με τα τελευταία ποιήματα, της εποχής του σκότους μετέχει σε κείνη την παράδοξη διασταύρωση δισταγμού και απόλυτης αποφασιστικότητας, τόλμης και δειλίας, δύναμης και αδυναμίας, που είναι χαρακτηριστικές του όψιμου έργου καλλιτεχνών, οι οποίοι δεν οδηγούν το έργο τους σε κάποιου είδους ψύχραιμη ευφροσύνη, αλλά αποστρέφοντας το πρόσωπό τους από τον κόσμο επιζητούν με πείσμα να ξεπεράσουν μια σκιά, που δεν είναι μόνο δική τους αλλά και της εποχής τους». Αλλά και τα συμπεράσματα του Philippe Lacoue – Labarthe για τη σχέση του Χέλντερλιν με την Ελλάδα παρουσιάζουν ξεχωριστό ενδιαφέρον. Μπορεί μας λέει η κληρονομιά της Ελλάδας να βαραίνει στη Γερμανία του 1790, αλλά επειδή πέφτει πάνω σε έναν κόσμο με οξείς κοινωνικούς διαχωρισμούς, άκαμπτο και κλειστό, μοιάζει περισσότερο με το «αχνό φέγγισμα του λυκόφωτος», το νεωτερικό δεν έχει ακόμη φανερωθεί.
Κάτω από το μέτρο και τη δεξιοτεχνία, την επιτηδειότητα της ελληνικής τέχνης, αυτό που βλέπει ο γερμανός ρομαντικός που στα 1821 διαθέτει το ήμισυ των κερδών από τον «Υπερίωνά» του προς υποστήριξη του απελευθερωτικού αγώνα της δύστυχης Ελλάδας είναι μια χώρα πρωτόγονη, βορά του θεϊκού και του κόσμου των νεκρών, υποκείμενη στη διονυσιακή διάχυση και στην απολλώνια κεραυνοπληξία, ενθουσιώσα και ζοφερή, σκοτεινή επειδή είναι εξαιρετικά εκθαμβωτική και ηλιακή. Μια Ελλάδα ανατολική, που πάντοτε υπόκειται στον πειρασμό να κατευθυνθεί προς ό,τι ο ίδιος ονομάζει αοργικό, για να το διακρίνει από το οργανικό.
Τα τρία κείμενα που αναφέραμε αποτελούν μια επαρκή εισαγωγή για τις προσεγγίσεις του ποιητικού σώματος του Χέλντερλιν, που μας προσφέρουν οι εκδόσεις «Υπερίων» και «Αγρα» και οι οποίες έρχονται να προστεθούν στις παλιότερες που υπογράφονται από τους Τ. Κ. Παπατσώνη και Αρη Δικταίο. Η Στέλλα Γ. Νικολούδη επικεντρώνεται στην εποχή της μεγάλης ανθοφορίας του ποιητή (1800-1805) ενώ ο Αθανάσιος Λάμπρου μαζί με τους ύμνους δοκιμάζεται σε αποσπάσματα από την ύστερη δημιουργική περίοδο του Χέλντερλιν, που παρουσιάζονται για πρώτη φορά στα ελληνικά.
* Το δοκίμιο του Martin Heidegger «Ο Ηölderlin και η ουσία της ποίησης» θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Υπερίων εντός των προσεχών εβδομάδων.
