Η ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ ανάμεσα στον έλληνα υπουργό Εξωτερικών κ. Θ. Πάγκαλο και στον τούρκο ομόλογό του κ. Ισμαήλ Τζεμ την οποία αποκαλύπτει «Το Βήμα» αποτελεί μια νέα σοβαρή ένδειξη για τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει η εξομάλυνση των σχέσεων ανάμεσα στις δύο χώρες. Η παρουσία του στρατηγού Τσεβίκ Μπιρ στη δεξίωση της ελληνικής πρεσβείας στην Αγκυρα για την 25η Μαρτίου και η δήλωσή του ότι «υποστηρίζουμε τον διάλογο με την Ελλάδα» αποτελεί μια χειρονομία η οποία μπορεί να έχει θετικές επιπτώσεις αλλά προς το παρόν δεν μπορεί να αντισταθμίσει τις υφιστάμενες δυσλειτουργίες στο πεδίο της διπλωματίας.
Ο κ. Τζεμ στην επιστολή του, της 11ης Μαρτίου, αναφέρεται στα «διασυνδεδεμένα προβλήματα του Αιγαίου» τα οποία είναι «πλήρη κινδύνων» και μπορεί να οδηγήσουν σε «μη σκόπιμη σύγκρουση». Η διατύπωση αυτή, σύμφωνα με αναλυτές του ελληνικού υπουργείου Εξωτερικών, δεν συνιστά μια επανάληψη της συνήθους αμερικανικής προειδοποίησης για το ενδεχόμενο θερμού επεισοδίου λόγω της εγγύτητας στην οποία επιχειρούν οι στρατιωτικές μονάδες των δύο χωρών. Η φράση του κ. Τζεμ (σε γραπτό κείμενο το οποίο «αποκλείει το lapsus linguae») συνδέει το ενδεχόμενο της σύγκρουσης με τα προβλήματα του Αιγαίου. Ο συσχετισμός αυτός επαναφέρει από την «πίσω πόρτα» την ιδέα της χρήσης στρατιωτικών μέσων για την επίλυση των διμερών διαφορών. Η Αθήνα κατέγραψε με σχετική ανησυχία την απουσία οποιασδήποτε ρητής αναφοράς στο Διεθνές Δίκαιο τόσο στην επιστολή του κ. Τζεμ όσο και στη Ρηματική Διακοίνωση που τη συνόδευε. Φαίνεται λοιπόν να εγκαταλείπονται οι διατυπώσεις που είχαν υιοθετηθεί από την τουρκική πλευρά πριν από την επιστροφή του κ. Μπουλέντ Ετζεβίτ και στελεχών του κόμματός του σε κυβερνητικές θέσεις. Η «προβολή ακραίων θέσεων, ακόμη και έμμεσων απειλών», απλώς με συγκριτικά πιο προσεκτική φρασεολογία, χαρακτηρίζει κατά τις ίδιες πηγές όλα τα πρόσφατα τουρκικά κείμενα που αναφέρονται στις σχέσεις των δύο χωρών.
Στην επιστολή του ο κ. Τζεμ αντιπαρέρχεται την πρόταση του κ. Πάγκαλου για συνάντησή τους στη Ρόδο, κατά τη Σύνοδο της Δυτικοευρωπαϊκής Ενωσης. Το επιχείρημα που χρησιμοποιείται από τον τούρκο υπουργό Εξωτερικών κρίνεται «τουλάχιστον παράδοξο» από τους έλληνες διπλωμάτες καθώς, όπως σημείωναν, «από δεκαετίας όλες οι συναντήσεις ελλήνων και τούρκων πολιτικών πραγματοποιήθηκαν στο περιθώριο κάποιας διεθνούς συνάντησης. Οταν υπήρχε δυνατότητα συμφωνίας, αυτή επιτεύχθηκε χωρίς να εμποδιστεί από το γεγονός ότι δεν ήταν μια ειδικά σχεδιασμένη διμερής συνάντηση». Η εκτίμηση της Αθήνας είναι πως το επιχείρημα αυτό έχει «αποκλειστικά προπαγανδιστικό χαρακτήρα» και κατευθύνεται προς τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης με σκοπό κυρίως τον «εντυπωσιασμό».
Οι εκτιμήσεις αυτές σε μεγάλο βαθμό καθόρισαν το περιεχόμενο και το ύφος της νεότερης επιστολής του κ. Πάγκαλου η οποία έχει έναν αρκετά σκληρότερο τόνο. Η αιχμή της επιστολής του έλληνα υπουργού Εξωτερικών είναι η αναζήτηση λύσης στα προβλήματα των δύο χωρών με τη χρήση του Διεθνούς Δικαίου και των συνακόλουθων διεθνώς αποδεκτών διαδικασιών.
Η τουρκική πλευρά δεν έχει αντιδράσει, προς το παρόν τουλάχιστον, στην τελευταία επιστολή του κ. Πάγκαλου. Οι επισκέψεις σειράς αμερικανών εκπροσώπων, ανάμεσα στους οποίους ξεχωρίζουν ο υπουργός Αμυνας κ. Γουίλιαμ Κοέν και ο κ. Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ, οι οποίες είναι προγραμματισμένες για τις επόμενες 30 ημέρες υποδεικνύουν ότι οι δύο χώρες θα βρεθούν εκ νέου στο επίκεντρο συνδυασμένων συμβουλών και υποδείξεων για να προωθήσουν κάποιες πρακτικές διευθετήσεις, τουλάχιστον στα πιο επείγοντα από τα προβλήματά τους, ιδιαίτερα αυτά που αφορούν τις στρατιωτικές δραστηριότητές τους στο Αιγαίο.
Ολόκληρα τα κείμενα των δύο επιστολών είναι τα ακόλουθα:
* Η ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΤΖΕΜ (11η ΜΑΡΤΙΟΥ)
«Αγαπητέ κύριε Υπουργέ,
Σας ευχαριστώ για την επιστολή σας της 20ής Φεβρουαρίου 1998 στην οποία εκφράσατε τις απόψεις της Κυβέρνησής σας, σε απάντηση των προτάσεων μας, της 12ης Φεβρουαρίου, αναφορικά με την έναρξη μιας ειρηνικής διαδικασίας διευθέτησης των διαφορών για το Αιγαίο ανάμεσα στην Τουρκία και στην Ελλάδα.
Μετά την προσεκτική εξέταση του περιεχομένου της επιστολής σας με λύπη μου συμπεραίνω ότι η Ελληνική Κυβέρνηση αρνείται να εξετάσει θετικά και να συζητήσει αυτές τις προτάσεις.
Θα ήθελα να σας πληροφορήσω ότι μια Ρηματική Διακοίνωση, η οποία περαιτέρω μεταβιβάζει τις απόψεις μας για τα θέματα του Αιγαίου, σε απάντηση του γράμματος σας, έχει επιδοθεί στον Ελληνα Πρεσβευτή στην Αγκυρα την 11η Μαρτίου 1998.
Εντούτοις θα ήθελα και πάλι να επιστήσω στην προσοχή σας στο ότι η ύπαρξη αρκετών διασυνδεόμενων προβλημάτων στο Αιγαίο είναι πλήρης κινδύνων για εντάσεις οι οποίες μπορεί να πυροδοτήσουν μια μη σκόπιμη σύγκρουση. Πιστεύω ότι θα πρέπει να πάρουμε μαζί όλα τα αναγκαία μέτρα και να κάνουμε ό,τι απαιτείται για να αποτρέψουμε έναν τέτοιο κίνδυνο και να διασφαλίσουμε την ειρήνη και τη σταθερότητα στην περιοχή.
Στην αρχική μας Διακοίνωση είχαμε προτείνει “μια υψηλού επιπέδου συνάντηση ανάμεσα στα Υπουργεία Εξωτερικών των δύο χωρών”. Καταλαβαίνω ότι αντί της πρότασής μας εσείς υποδεικνύετε ως δυνατή μια επαφή (encounter) στο περιθώριο της Συνάντησης της ΔΕΕ στη Ρόδο.
Είμαι της άποψης ότι τέτοια ουσιαστικά προβλήματα όπως τα δικά μας δεν μπορεί να αντιμετωπιστούν κατάλληλα στο περιθώριο άλλων συναντήσεων χωρίς ένα καλά προσδιορισμένο πλαίσιο.
Θα ήθελα να σας προσκαλέσω στην Αγκυρα, σε μια ημερομηνία κατάλληλη και για τους δυο μας, ανάμεσα στην 25η Μαρτίου και στη 15η Απριλίου 1998, ώστε να εξετάσουμε κατά πρώτο τα κοινά βήματα που αποβλέπουν στη βελτίωση της ατμόσφαιρας που επικρατεί στο Αιγαίο. Σε αυτό το πνεύμα επιθυμώ να σας υποδείξω τα ακόλουθα σημεία:
α) Να μετασχηματίσουμε τη Διακήρυξη της Μαδρίτης σε μια επίσημη συμφωνία, η οποία θα πρέπει να επαναβεβαιώνει τις αρχές και τις δεσμεύσεις οι οποίες ενσωματώνονται εκεί και στις οποίες έχουμε ήδη συμφωνήσει με την πεποίθηση ότι παρέχουν μια αξιόπιστη βάση για αμφότερες τις χώρες που να διέπει τις σχέσεις τους ενώ αυτές αναζητούν λύσεις στις διαφορές τους.
β) Να προσεγγίσουμε μια κοινή αντίληψη για να δεσμευθούμε αμοιβαία να εφαρμόσουμε, σαν ενιαίο όλο, ένα πακέτο Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης σε συνεργασία με τον Γενικό Γραμματέα του ΝΑΤΟ.
γ) Να συγκαλέσουμε την Ομάδα Προσωπικοτήτων, χωρίς περαιτέρω καθυστέρηση και να βοηθήσουμε την Ομάδα να εκπληρώσει την εντολή της.
Δεν χρειάζεται να πω ότι μπορούμε να εξετάσουμε και άλλα θέματα τα οποία θα επιθυμούσατε να εγείρετε».
* Η ΕΠΙΣΤΟΛΗ – ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΠΑΓΚΑΛΟΥ (19η ΜΑΡΤΙΟΥ)
«Αγαπητέ Ισμαήλ,
Στην επιστολή μου της 20ής Φεβρουαρίου σάς μετέδωσα την απάντηση της Ελληνικής Κυβέρνησης στις ιδέες που διαβιβάσατε μέσω του Πρεσβευτή μας στην Αγκυρα τη 12η Φεβρουαρίου 1998.
Με λύπη μου διαπιστώνω ότι οι προτάσεις που περιλαμβάνονται εκεί συνάντησαν μια πολύ αρνητική υποδοχή και ότι απορρίφθηκε η εκεί προτεινόμενη προσέγγιση των καίριων θεμάτων.
Από την πλευρά μας θα μείνουμε προσηλωμένοι στην προσπάθεια να κατευθύνουμε τις σχέσεις μας διά μέσου των αρχών του Διεθνούς Δικαίου και της αποδεκτής διεθνούς πρακτικής και θα παραμείνει εν ισχύι η πρόσκλησή μας προς την Τουρκία να μας συναντήσει σε αυτή την προσπάθεια. Σε αυτό το πλαίσιο υποδεικνύει τον τρόπο το αδιαμφισβήτητο γεγονός ότι η Ελλάδα έχει αποδεχθεί, με πολύ ευρείς και διεξοδικούς όρους, την υποχρεωτική δικαιοδοσία του Διεθνούς Δικαστηρίου. Θα εξακολουθήσουμε να ενθαρρύνουμε την Τουρκία να πράξει το ίδιο και έτσι να έχει την ευκαιρία να δοκιμάσει, στο Διεθνές Δικαστήριο, την εγκυρότητα των διάφορων εγκλήσεων, που επέλεξε να εγείρει.
Επιπλέον τονίζω ότι παραμένει στο τραπέζι η πρότασή μας για τη βήμα προς βήμα προσέγγιση για να λύσουμε τα προβλήματα σε μια ρεαλιστική σειρά διαδοχής και έτσι βαθμιαία να βελτιώσουμε τις σχέσεις μας με έναν σταθερό τρόπο που θα έχει προοπτική.
Σε αυτό το πλαίσιο εξακολουθεί επίσης να ισχύει η πρόσκληση να προχωρήσουμε με την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας διά μέσου της προσφυγής στο Διεθνές Δικαστήριο. Αυτό παραμένει, αντικειμενικά, το μοναδικό πραγματικό πρόβλημα το οποίο οι δύο χώρες πρέπει να διευθετήσουν μεταξύ τους. Η σημασία ενός τέτοιου βήματος για όλο το φάσμα των σχέσεών μας έχει παρουσιαστεί διά μακρών στο παρελθόν.
Εντούτοις θα πρέπει να επαναλάβω ότι δεν υπάρχει κανένα ενδιαφέρον στην προσπάθεια να νομιμοποιηθεί η υποκειμενική κατάσταση την οποία προσπαθεί να δημιουργήσει η Τουρκία διά μιας ατελείωτης σειράς διεκδικήσεων. Η Ελληνική Κυβέρνηση έχει καταστήσει σαφές ότι είναι απαράδεκτη μια πολιτική διαπραγμάτευση επί αυτών των διεκδικήσεων, με τη μορφή ενός “ενδελεχούς διαλόγου”, ο οποίος έχει καταστεί κεντρικός αντικειμενικός στόχος της τουρκικής πολιτικής.
Οσον αφορά την Κοινή Δήλωση της Μαδρίτης ακόμη δεν έχει καταστεί σαφές τι είδους νομική μορφή έχει κατά νου η Τουρκική Κυβέρνηση. Η Ελληνική Κυβέρνηση θεωρεί σημαντικό να επιβεβαιώσουμε το πνεύμα όπως και το γράμμα της πολιτικής δήλωσης που κάναμε, στη γραμμή που προσδιόρισα στο προηγούμενο γράμμα μου. Σε αυτό το πλαίσιο θα ήθελα να μνημονεύσω ότι αρκετές επίσημες δηλώσεις που εκδόθηκαν από το Τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών αναφορικά με την παρούσα ανταλλαγή απόψεων περιλάμβαναν αναφορές σε έναν απειλητικό τόνο που δεν συνάδει με το εγχείρημα της Μαδρίτης.
Είμαι πολύ ευτυχής για την υποστήριξή σας προς την προσπάθεια του Γενικού Γραμματέα του ΝΑΤΟ να μειώσει την ένταση προσδιορίζοντας πιθανά Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης και εφαρμόζοντας τις συμφωνίες του 1988. Η διαδικασία βρίσκεται σε εξέλιξη στις Βρυξέλλες και δεν πρέπει να προσπαθήσουμε να την προκαταλάβουμε.
Η εγκυρότητα του εγχειρήματος της “Ομάδας Εμπειρογνωμόνων” βρίσκεται, για αμφότερες τις χώρες, στον χαρακτήρα της σαν πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Θα σας προέτρεπα να επανεξετάσετε τη θέση σας ώστε να δοκιμαστεί η χρησιμότητά της.
Από την πλευρά μου πιστεύω ότι οι επαφές ανάμεσα στους Υπουργούς σε κάθε ευκαιρία που δίδεται μπορεί να είναι χρήσιμη. Είμαι πεισμένος ότι η ανταλλαγή απόψεων στη βάση της ειλικρίνειας και της καλής θέλησης μπορεί να βοηθήσουν ώστε να πειστεί η τουρκική πλευρά για την ανάγκη να προχωρήσουμε σε μια ρεαλιστική και παραγωγική προσέγγιση την οποία προτείναμε για την επίλυση όλων των σημαντικών θεμάτων στο πλαίσιο του Διεθνούς Δικαίου. Μπορούμε με αυτόν τον τρόπο να βελτιώσουμε τις σχέσεις μας με τρόπο που να ενισχύει την ασφάλεια και τη σταθερότητα στην περιοχή και να φέρνει την Τουρκία εγγύτερα στον ευρωπαϊκό της προσανατολισμό.
Νομίζω ότι η ευκαιρία που μας δίδεται τελικά από την παρουσία μας στη Ρόδο τον Μάιο δεν πρέπει να χαθεί. Προσβλέπω να σας δω εκεί».
