Κατά τη διάρκεια της περασμένης δεκαετίας, μια περιθωριακή αντι-κουλτούρα που αναδύθηκε στο Διαδίκτυο μέσα από μπλογκ, φόρουμ και κοινωνικά δίκτυα, κατάφερε βαθμηδόν να μεταμορφωθεί σε ένα επιδραστικό ακροδεξιό ιδεολογικό ρεύμα, βρίσκοντας σήμερα θέση ακόμη και στον Λευκό Οίκο. Βασικές του επιδιώξεις, η κατάργηση της φιλελεύθερης δημοκρατίας και η αυταρχική επανασύσταση του κράτους μέσα από έναν συνδυασμό αντιδραστικής παράδοσης και τεχνο-φουτουριστικού φαντασιακού.
«Το Βήμα» συνομίλησε με τον Αρνό Μιραντά από το Πανεπιστήμιο SciencesPo του Παρισιού, τον σημαντικότερο μελετητή της νεοαντιδραστικής σκέψης σήμερα και συγγραφέα του βιβλίου «Les Lumières sombres: Comprendre la pensée néoréactionnaire» (εκδόσεις Gallimard – σύντομα και στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πόλις), για το ρεύμα του «σκοτεινού διαφωτισμού», την ιδεολογική κενότητα του Ντόναλντ Τραμπ και τις αντιφάσεις της ανίερης συμμαχίας που τον υποστηρίζει.
Τι ακριβώς είναι ο «σκοτεινός διαφωτισμός», αυτό που αποκαλείτε νεοαντιδραστική σκέψη; Και γιατί αποφασίσατε να ασχοληθείτε με αυτό;
«Ολα ξεκίνησαν το 2019, όταν έκανα το διδακτορικό μου, μελετώντας το φαντασιακό της ιδέας της παρακμής από τις αρχές του 20ού αιώνα μέχρι σήμερα – ιδίως σε στοχαστές όπως ο Οσβαλντ Σπένγκλερ, ο Ιούλιος Εβολα και ο Καρλ Σμιτ. Αναζητούσα τότε μια πιο πρόσφατη επικαιροποίηση της έννοιας της παρακμής και, αφού στράφηκα για λίγο στη γαλλική Νέα Δεξιά, κατέληξα τελικά να διαβάζω τον φιλόσοφο Νικ Λαντ, μια κεντρική μορφή της σκέψης για την οποία με ρωτήσατε. Συνειδητοποίησα, λοιπόν, πως επρόκειτο για έναν νέο συνδυασμό ακροδεξιών ιδεών, συμπεριλαμβανομένης της έννοιας της παρακμής, αλλά ιδωμένης με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο, κυρίως επειδή ενσωμάτωνε την έννοια της τεχνολογικής επιτάχυνσης, κάτι που δεν ίσχυε στην περίπτωση της Νέας Δεξιάς».
Και από εκεί, πού οδηγηθήκατε;
«Αρχισα, λοιπόν, να διαβάζω τα σχετικά μπλογκ– η ιδιαιτερότητα άλλωστε αυτού του ιδεολογικού αστερισμού είναι ότι δεν βρίσκεται σε βιβλία, αλλά κυρίως στο Διαδίκτυο. Διαμορφώθηκε σε blogs και στη συνέχεια εξαπλώθηκε σε φόρουμ όπως το Redditκαι το 4chan, και αργότερα στο Twitter/Χ. Το ενδιαφέρον με τον Νικ Λαντ είναι ότι στη δεκαετία του ’90 ήταν αριστερός, ιδιότυπος βεβαίως, και αργότερα έγινε υπέρμαχος του καπιταλισμού και τελικά νεο-αντιδραστικός. Οπότε με ερέθισε αυτή η πνευματική τροχιά. Η στιγμή της μεταστροφής για τον ίδιο είναι γύρω στο 2012, όταν, όπως λέει ρητά, διάβασε τον Κέρτις Γιάρβιν, τον Πίτερ Τιλ και τον Χανς-Χέρμαν Χόπε. Ετσι άρχισα να τους διαβάζω κι εγώ, και ανακάλυψα μια ολόκληρη ήπειρο σκέψης».
Ποιες είναι οι θέσεις που συμπυκνώνουν την ιδεολογική τοποθέτηση αυτού του αστερισμού;
«Πρώτον, πιστεύουν σε φυσικές ιεραρχίες που πρέπει να αποτυπώνονται στην κοινωνική οργάνωση, δηλαδή οι άνθρωποι με «υψηλό IQ», όπως λένε, πρέπει να διοικούν το κράτος. Δεύτερον, είναι ανθρωπολογικά απαισιόδοξοι, θεωρούν δηλαδή ότι η σύγκρουση είναι απολύτως αναπόφευκτη σε κάθε ανθρώπινη κοινωνία, οπότε χρειαζόμαστε ένα ισχυρό και κυρίαρχο κράτος, για να την αποφύγουμε ή να την περιορίσουμε. Τρίτον, μισούν τη δημοκρατία και θέλουν να την καταστρέψουν εκ θεμελίων. Αυτά τα τρία χαρακτηριστικά τα μοιράζεται κάθε αντιδραστικός στοχαστής, όχι μόνο οι νεοαντιδραστικοί.
Σε αυτά, όμως, εγώ προσθέτω δύο ακόμη στοιχεία: Το “δικαίωμα εξόδου”, που είναι στην πραγματικότητα ένας τρόπος για να υποκατασταθεί η γλώσσα της πολιτειότητας και η ιδέα του κοινωνικού συμβολαίου ως μορφής νομιμοποίησης του κράτους, από μια πελατειακή εκδοχή του πολίτη. Η κεντρική ιδέα είναι ότι το κράτος είναι μια εταιρεία που παρέχει μια υπηρεσία και ο πολίτης ένας πελάτης. Αν δεν είναι ευχαριστημένος με την υπηρεσία, μπορεί να αποχωρήσει, να φύγει από αυτό το κράτος και να επιλέξει ένα άλλο. Αυτό το στοιχείο λιμπερταριανού υπόβαθρου είναι, νομίζω, εξαιρετικά σημαντικό».
Και το άλλο;
«Ο επιταχυντισμός (ή, στην πιο περιορισμένη εκδοχή του, η τεχνο-αισιοδοξία). Η ιδέα, δηλαδή, ότι η αλλαγή καθεστώτος πρέπει να απελευθερώσει πλήρως την τεχνολογία και τον καπιταλισμό από κάθε περιορισμό. Αυτό είναι κάτι αρκετά νέο στην αντιδραστική παράδοση. Συνήθως οι αντιδραστικοί είναι τεχνοφοβικοί (αν και αυτό δεν είναι απόλυτα ακριβές, καθώς στα φασιστικά κινήματα της δεκαετίας του ’20 υπήρχε ήδη μια κάποια τεχνοφιλία, δεν είχαμε όμως ποτέ επιταχυντισμό σε τέτοιον βαθμό). Δεν συναντούσαμε ποτέ μέχρι τώρα την ιδέα ότι πρέπει να χρησιμοποιήσουμε την πολιτική επανάσταση για να απορρυθμίσουμε πλήρως την τεχνολογική καινοτομία και τον καπιταλισμό, φτάνοντας μέχρι και την υπεράσπιση του μετα-ανθρωπισμού ή του διανθρωπισμού».
Ποια είναι η επιρροή αυτών των ανθρώπων στη σημερινή κυβέρνηση Τραμπ;
«Ορισμένες από τις αποφάσεις της δεύτερης διακυβέρνησης Τραμπ ήταν σαφώς εμπνευσμένες από νεοαντιδραστικές ιδέες ή αποτελούσαν οικειοποίησή τους. Πάρτε, για παράδειγμα, το DOGE, την Υπηρεσία Κυβερνητικής Αποδοτικότητας με επικεφαλής τον Ιλον Μασκ, που δημιουργήθηκε στα τέλη του 2024 με στόχο να μειώσει τον ομοσπονδιακό προϋπολογισμό στο μισό. Η έμπνευση πίσω από αυτό ήταν ξεκάθαρα νεοαντιδραστική. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Γιάρβιν έγραψε τα υπομνήματα που οδήγησαν στη δημιουργία του DOGE. Αποτέλεσε όμως ξεκάθαρα πηγή έμπνευσης. Θυμίζω ότι ο Γιάρβιν, στα τέλη της δεκαετίας του 2000, περιέγραψε επακριβώς τη διαδικασία με την οποία θα έπρεπε να παραμεριστεί η δημοκρατία. Χρειαζόμαστε, όπως έλεγε, μια μεταβατική οντότητα που θα έχει ως στόχο να εκκαθαρίσει τη δημοκρατία, δηλαδή να καταστρέψει το διοικητικό και το κοινωνικό κράτος, προτού οικοδομηθεί οποιοδήποτε άλλο πολιτικό καθεστώς. Και θα πρέπει, προσέθετε ο ίδιος, να θέσουμε επικεφαλής αυτής της μεταβατικής οντότητας έναν διάσημο διευθύνοντα σύμβουλο, ο οποίος δεν θα θέλει να γίνει πολιτικός μετά, καθώς θα έχει ως μοναδικό στόχο να φέρει σε πέρας τη μετάβαση.
Εχουμε, επίσης, το παράδειγμα του σχεδίου για τη Γάζα: η ιδέα της Γάζας ως εταιρείας. Η ιδέα ότι οι Παλαιστίνιοι θα πρέπει να εγκαταλείψουν την περιοχή και αυτή να μετατραπεί σε μια εταιρεία όπου θα μπορούσαν να γίνουν επενδύσεις, όπου ο καθένας θα μπορούσε να αγοράσει μετοχές ή tokens αυτής της εταιρείας. Οι δε Παλαιστίνιοι, επειδή έχασαν τα εδάφη τους, θα αποζημιώνονταν με κάποια από αυτά τα tokens. Αυτή ήταν μια ιδέα του Γιάρβιν. Ολοι το έλεγαν τότε, ότι επρόκειτο για απόλυτη παράνοια. Κάποια στιγμή, όμως, ο Τραμπ αναφέρθηκε στην ιδέα να γίνει η Γάζα η “Ριβιέρα της Μέσης Ανατολής”, στη συνέχεια ενεπλάκησαν κάποια στελέχη μιας συμβουλευτικής, συνεργάστηκαν με τον Τόνι Μπλερ, και εν τέλει ο τελευταίος έγινε δεκτός στον Λευκό Οίκο από τον Τραμπ για να συζητήσουν αυτά τα θέματα».
Ποιος είναι ο τελικός στόχος της νεοαντίδρασης; Να μετατραπεί το κράτος σε μια επιχείρηση με έναν διευθύνοντα σύμβουλο;
«Στη θεωρία, στο βασικό δόγμα του αντιδραστισμού, η ιδέα δεν είναι να αντικατασταθεί το κράτος από μια εταιρεία, αλλά να υπογραμμιστεί ότι κάθε κράτος είναι ήδη μια εταιρεία. Ο σωστός τρόπος για να βλέπουμε τα κράτη είναι ως εταιρείες. Πρέπει να αποτοξινωθούμε από το όραμα, τη ρητορική και τη γλώσσα της νομιμοποίησης που βασίστηκε στο κοινωνικό συμβόλαιο. Ο Γιάρβιν τα χαρακτηρίζει όλα αυτά “μεταφυσική”. Υποστηρίζει ότι όταν αρχίζουμε να μιλάμε για το κοινό καλό ή για τη γενική βούληση, δεν μιλάμε για πραγματικά πράγματα, μιλάμε για πολιτική με θρησκευτικούς όρους. Αντιθέτως, προσθέτει, εδώ έχουμε να κάνουμε με ρεαλπολιτίκ, άρα πρέπει να αποτοξινωθούμε, να πάρουμε το “κόκκινο χάπι”. Χρησιμοποιεί αυτή τη μεταφορά».
Aπό την ταινία «Matrix»;
«Ναι. Και λέει ότι μόλις πάρεις το κόκκινο χάπι, βλέπεις ποια είναι η πραγματική φύση του κράτους. Είναι στην πραγματικότητα μια εταιρεία, ο ρόλος της οποίας είναι να διασφαλίζει την ασφάλεια και τις προϋποθέσεις της ευημερίας. Και υπάρχουν πολλοί τρόποι για να γίνει αυτό: υπάρχουν ορθολογικοί τρόποι και παράλογοι τρόποι. Στην πραγματικότητα, συνεχίζει ο ίδιος, η δημοκρατία είναι ένας απαίσιος τρόπος για να διοικήσεις μια εταιρεία. Επειδή είναι αναποτελεσματική, απαιτεί χρόνο, απαιτεί χρήμα – αφού πληρώνεις για εκλογές, πληρώνεις για γραφειοκράτες κ.λπ. Το έτερο πρόβλημα με τη δημοκρατία, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι ότι έχει καταληφθεί από αυτό που αποκαλεί “Καθεδρικό Ναό”. Πρόκειται για ένα σύμπλεγμα που αποτελείται από τα πανεπιστήμια και τα μέσα ενημέρωσης και παράγει μια ιδεολογία προοδευτική, οικουμενική, εξισωτική».
Και τον Τραμπ πώς τον βλέπουν;
«Η αλήθεια είναι ότι είναι αρκετά σκεπτικοί μαζί του, επειδή λένε ότι δεν είναι ο καλύτερος ή ο πιο ορθολογικός διευθύνων σύμβουλος. Τον βλέπουν όμως σαν έναν “καίσαρα”».
Εναν ανατροπέα…
«Σαν μπουλντόζα, σαν μια μηχανή που καταστρέφει τα πάντα και κάνει εφικτό αυτό που αποκαλούν “επανεκκίνηση”. Ως ένα μεταβατικό μέσο για να εφαρμόσουν αυτό που θέλουν, το οποίο δεν είναι να μετατρέψουν το κράτος σε εταιρεία, αλλά να αναδιοργανώσουν το κράτος – το οποίο είναι ήδη εταιρεία – σε κάτι που να είναι ορθολογικό. Και ο καλύτερος τρόπος για να οργανωθεί μια εταιρεία, όπως την περιγράφουν, είναι να υπάρχει ένας διευθύνων σύμβουλος που διορίζεται από ένα διοικητικό συμβούλιο».
Και μετά;
«Μόλις κάθε χώρα στον κόσμο καταλάβει ότι τα πράγματα λειτουργούν έτσι – εφόσον δηλαδή ξεριζώσουν την προοδευτική δημοκρατική οπτική που τα τυφλώνει απέναντι σε αυτό που είναι αληθινά η πολιτική και το κράτος – τότε τα κράτη θα μπουν σε μια διαδικασία ανταγωνισμού μεταξύ τους. Ετσι, θα προσπαθούν να παρέχουν την καλύτερη δυνατή υπηρεσία στους πελάτες τους, οι οποίοι είναι οι πολίτες τους. Και ουσιαστικά, από τη στιγμή που έχεις το δικαίωμα να εγκαταλείψεις το κράτος σου για να πας σε ένα άλλο, θεωρούν ότι ο ανταγωνισμός μεταξύ των κρατών-εταιρειών θα αυξήσει την ποιότητα των υπηρεσιών. Επομένως, δεν πρόκειται για ένα ολοκληρωτικό όραμα, τουλάχιστον με τον τρόπο που το υπερασπίζονται οι ίδιοι. Θα είναι, ας πούμε, μια βελτίωση της ποιότητας των υπηρεσιών μέσα από τον μεταξύ τους ανταγωνισμό».
Πώς μπορεί το έργο σας να μας βοηθήσει να καταλάβουμε καλύτερα το φαινόμενο του τραμπισμού;
«Στη δουλειά μου προσπαθώ να δείξω ότι ο τραμπισμός έχει μια ιδεολογική υπόσταση, ακόμα κι αν ο ίδιος ο Τραμπ δεν είναι ένας διανοούμενος που ενδιαφέρεται για την ιδεολογία. Αυτή η ιδεολογική υπόσταση, όμως, δεν είναι ομοιογενής, έχει εσωτερικές διαφοροποιήσεις. Ο τραμπισμός – και ο ίδιος ο Τραμπ – λειτουργεί ως ένα ιδεολογικά κενό δοχείο. Ο ίδιος δεν έχει μια συγκεκριμένη ιδεολογία, είναι κενός, αλλά διαθέτει τη δυναμική για την οποία μιλήσαμε προηγουμένως. Ο Γιάρβιν την αποκαλεί μοναρχική ενέργεια του Τραμπ: καταστρέφει τα πάντα, και όποιος θέλει να συμμετάσχει, μπορεί να το κάνει. Εκεί εμφανίζονται κάποιοι άνθρωποι που είναι πιο δομημένοι ιδεολογικά και σκέφτονται ότι αυτή είναι μια ευκαιρία για να πραγματοποιήσουν αυτό που θέλουν. Μπαίνουν, λοιπόν, σε αυτό το δοχείο και έτσι έχουμε μια περίεργη σύνθεση που κρατιέται όρθια μόνο λόγω της κίνησης – λόγω της ιδέας ότι ο τραμπισμός δεν είναι στην πραγματικότητα ένα πολιτικό κίνημα, αλλά απλώς μια κατεύθυνση, ένα κίνημα καταστροφής, και ότι μετά θα υπάρξουν άνθρωποι που θα μπορέσουν να χτίσουν κάτι. Κατά τη γνώμη μου, υπάρχουν τουλάχιστον τρεις τέτοιες κατηγορίες τέτοιων ανθρώπων: οι μετα-φιλελεύθεροι, οι νεοαντιδραστικοί και η εναλλακτική Δεξιά. Πιστεύω ότι δείχνουν τρεις διαστάσεις του τραμπισμού».
Δηλαδή;
«Υπάρχει η εθνο-λαϊκιστική βάση (MAGA ή alt-right) που οδήγησε τον Τραμπ στην εξουσία δύο φορές και έχει τον μεγαλύτερο αντίκτυπο στον ιδεολογικό λόγο. Υπάρχουν όμως και ελιτίστικες ιδεολογίες. Οι εκφραστές τους δεν θέλουν να πείσουν τους πάντες. Θέλουν απλώς να επηρεάσουν την κατεύθυνση αυτού που θα μπορούσε να γίνει ο τραμπισμός. Οι μετα-φιλελεύθεροι και οι νεοαντιδραστικοί είναι οι δύο τέτοιες ιδεολογίες, που υπήρχαν μεν και στην πρώτη θητεία, αλλά δεν ήταν τότε τόσο σημαντικές. Εγιναν όμως στη δεύτερη. Οι μετα-φιλελεύθεροι είναι ριζοσπαστικοποιημένοι συντηρητικοί θεωρητικοί. Αν πάρετε τους πιο γνωστούς συγγραφείς, παράδειγμα τον Αντριαν Βερμούλ, αυτό που θέλουν είναι να επιστρέψουν στη συνταγματική στιγμή της αμερικανικής ιστορίας, για να ξεριζώσουν τις φιλελεύθερες ερμηνείες του Συντάγματος, ώστε να καταστήσουν το κοινό καλό, τις χριστιανικές εθνικές αρετές και τις ηθικές αξίες πιο σημαντικές από τον ατομικισμό – ή τουλάχιστον από αυτό που οι ίδιοι αντιλαμβάνονται ως φιλελεύθερο ατομικισμό. Δεν είναι διανθρωπιστές, είναι αντιθέτως πολύ δεμένοι με τη συντηρητική εκδοχή της ανθρωπότητας και της ανθρώπινης φύσης. Και μετά έχουμε τον νεοαντιδραστισμό, για τον οποίο μιλήσαμε. Σε αυτόν δεν εντάσσονται μόνο ο Γιάρβιν και ο Λαντ, στους οποίους αναφερθήκαμε, αλλά και η Δεξιά της τεχνολογίας: ο Πίτερ Τιλ, ο Μαρκ Αντρίσεν κ.ά. Νομίζω δε ότι μπορούμε επίσης να καταλάβουμε καλύτερα τον Ιλον Μασκ και τον Σαμ Αλτμαν μέσα από αυτό το πρίσμα.
Πρέπει, λοιπόν, να έχουμε κατά νου, για να μην πέφτουμε θύματα του τραμπικού αφηγήματος, ότι ο τραμπισμός δεν είναι απολύτως ομοιογενής, αλλά γεμάτος αντιφάσεις: υπάρχει η αντίθεση λαϊκισμού και ελιτισμού· στο ζήτημα της συνωμοσιολογίας με τις λίστες του Επστιν υπήρξε διαφοροποίηση· στο ζήτημα της μετανάστευσης επίσης υπήρξε έντονη αντιπαράθεση, καθώς η Δεξιά της τεχνολογίας ήθελε τα υψηλά IQ από την Ινδία, ενώ οι εθνολαϊκιστές όχι· υπάρχει επίσης μεγάλη διαφοροποίηση στο ζήτημα της τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης ανάμεσα στους χριστιανούς μετα-φιλελεύθερους και τους νεοαντιδραστικούς. Οι κατηγοριοποιήσεις που προτείνω μας βοηθούν να καταλάβουμε ότι υπάρχουν ρήγματα που μπορούν να αξιοποιηθούν».
Υπάρχει ένταση και στο ζήτημα του ιμπεριαλισμού;
«Υπήρξε μια πολύ σημαντική μεταστροφή σε ό,τι αφορά την εξωτερική πολιτική του Τραμπ. Το 2016 είχαμε μια απομονωτιστική στάση λόγω της επιρροής της alt-right. Στη συνέχεια αυτό άλλαξε, εξαιτίας της επιρροής άλλων ιδεολογικών στοιχείων. Για παράδειγμα, ο νεο-αντιδραστισμός δεν είναι υπέρμαχος της απομόνωσης. Υποστήριζε ότι στο παρελθόν ο ιμπεριαλισμός δεν πήγαινε αρκετά μακριά, ήταν πολύ δειλός και βασιζόταν σε ηθικές αξίες, γεγονός που έκανε τις παρεμβάσεις λιγότερο αποτελεσματικές. Ο Μάικλ Αντον, ο οποίος έγραψε τμήματα της Στρατηγικής Εθνικής Ασφάλειας, δεν είναι απομονωτιστής. Βλέπουμε, λοιπόν, τώρα μια ιμπεριαλιστική γλώσσα και ρητορική, και επειδή είχαμε καταχωρίσει τον Τραμπ ως απομονωτιστή, δεν μπορούμε να καταλάβουμε τι συμβαίνει…
Οπως προανέφερα όμως, ο τραμπισμός δεν είναι ιδεολογικά εντελώς ομοιογενής. Υπάρχουν διαφορετικά κινήματα που βρίσκονται σε αντίφαση, ακόμα και στο ζήτημα των παρεμβάσεων. Ενα καλό παράδειγμα είναι η Βενεζουέλα. Εκεί υπήρξε ξεκάθαρο ρήγμα: από τη μία πλευρά, έβλεπες τον Τάκερ Κάρλσον, αντιπροσωπευτική μορφή της alt-right, να αντιτίθεται στον Τραμπ, από την άλλη, οι νεοαντιδραστικοί ήταν πολύ χαρούμενοι. Ο ίδιος διαχωρισμός υπήρξε και για το Ιράν, αλλά το πράγμα περιπλέχτηκε λίγο όταν ο πόλεμος έγινε λιγότερο εύκολο να κερδηθεί».
