Οι πρώτες αχτίδες του ήλιου έχουν κάνει την εμφάνισή τους και η Κεντρική Αγορά της Καλαμάτας έχει ήδη ξυπνήσει. Τα καφάσια με τα σύκα αλλάζουν χέρια, οι πρώτες ελιές της ημέρας στοιβάζονται στους πάγκους μαζί με όλα τα προϊόντα της μεσσηνιακής γης και οι κουβέντες των παραγωγών σκεπάζουν για λίγο τον θόρυβο της πόλης.
Λίγες ώρες αργότερα, στην παραλία, οι λουόμενοι αναζητούν μια θέση κάτω από τις ομπρέλες. Παιδιά πλατσουρίζουν στα νερά, άλλα επιδίδονται σε βουτιές και οι παρέες κανονίζουν το πρόγραμμα της ημέρας. Αυτή η εναλλαγή, από τον μόχθο της γης στην ανάπαυλα της θάλασσας, είναι η καθημερινή «χορογραφία» μιας πόλης που δεν εφησυχάζει ποτέ.
Η Καλαμάτα έχει το σπάνιο προνόμιο να παραμένει μια ζωντανή πρωτεύουσα όλον τον χρόνο, ισορροπώντας ανάμεσα στην ταχύτητα του αστικού κέντρου και την αύρα του Μεσσηνιακού Κόλπου. Σήμερα, η απόσταση από την Αθήνα έχει γίνει μια υπόθεση δυόμισι ωρών στον αυτοκινητόδρομο, ενώ το αεροδρόμιο της Καλαμάτας λειτουργεί ως απευθείας γέφυρα με την Ευρώπη.
Ομως, η ευκολία της πρόσβασης δεν αλλοίωσε την ουσία του τόπου, εκείνη την εσωτερική δύναμη που σε τραβάει μακριά από την παραλία, προς την ενδοχώρα και την Ιστορία. Το οδοιπορικό μας στη Μεσσηνία μόλις ξεκίνησε.
Η πρώτη επαφή με τη μεσσηνιακή γη, καθώς ο δρόμος κατηφορίζει από τις τελευταίες στροφές του Ταΰγετου, λειτουργεί ως οπτική αποκάλυψη. Μια απέραντη, σχεδόν αδιατάρακτη «πλημμύρα» από ασημοπράσινους ελαιώνες που μοιάζει να καταπίνει κάθε ίχνος αστικής παρέμβασης. Αυτό το τοπίο, που για αιώνες υπήρξε η οικονομική ραχοκοκαλιά της περιοχής, σήμερα αποτελεί το σκηνικό μίας από τις πιο ενδιαφέρουσες πολιτιστικές αναγεννήσεις στην Ελλάδα. Η Μεσσηνία κατάφερε να μετατρέψει την αγροτική της ρίζα σε έναν παγκόσμιο κώδικα, παραμένοντας αυθεντική.
Η πολιτική σοφία της Αρχαίας Μεσσήνης
Αυτή η αυθεντικότητα βρίσκει την απόλυτη έκφρασή της λίγα χιλιόμετρα βορειότερα, στους πρόποδες του όρους Ιθώμη. Εκεί συναντάμε την Αρχαία Μεσσήνη, μια δημοκρατική πολιτεία που μοιάζει να αναπνέει ακόμα μέσα από το ιπποδάμειο πολεοδομικό της σύστημα. Ιδρύθηκε το 369 π.Χ. από τον θηβαίο στρατηγό Επαμεινώνδα μετά τη συντριβή της σπαρτιατικής ισχύος στα Λεύκτρα, με την πόλη να χτίζεται για να αποτελέσει το σύμβολο της μεσσηνιακής ανεξαρτησίας. Η θέση της δεν ήταν τυχαία, αντίθετα ήταν στρατηγική καθώς η Ιθώμη συνιστούσε το ισχυρότερο φυσικό οχυρό της Πελοποννήσου.
Η Μεσσήνη σχεδιάστηκε με βάση το ιπποδάμειο σύστημα, όπου όλα τα οικοδομήματα έχουν τον ίδιο προσανατολισμό και οι χώροι διανέμονται με δημοκρατική ισότητα. Περπατώντας ανάμεσα στο Εκκλησιαστήριο, το επιβλητικό στάδιο και το θέατρο, αντιλαμβάνεται κανείς ότι η αρχιτεκτονική εδώ δεν εξυπηρετούσε την επίδειξη ισχύος αλλά την αρμονική διαβίωση των πολιτών.
Χάρη στο επίμονο ανασκαφικό και αναστηλωτικό έργο του αρχαιολόγου Πέτρου Θέμελη (εκεί βρίσκεται και ο τάφος του) από το 1986, η Μεσσήνη αναστήθηκε με τρόπο που επιτρέπει στον περιηγητή να αντιληφθεί τη λειτουργία των αρχαίων αγορών και των ιερών χωρίς τη βοήθεια της φαντασίας. Η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στο φως μια πολιτεία που μοιάζει να αναπνέει ακόμα, με την Αρκαδική Πύλη και τα τείχη των 9 χιλιομέτρων να αντικατοπτρίζουν το μέγεθος του οράματος των αρχαίων Μεσσηνίων για μια ελεύθερη και οχυρωμένη πατρίδα. Αξίζει και μια επίσκεψη στο μικρό μουσείο όπου εκτίθενται τα ευρήματα των ανασκαφών.
Η γαλλική κομψότητα της Πύλου
Η διαδρομή συνεχίζεται δυτικά και ο δρόμος μάς βγάζει στην Πύλο, έναν παραθαλάσσιο οικισμό με γαλλική φινέτσα. Η ρυμοτομία της, έργο του γαλλικού εκστρατευτικού σώματος του στρατηγού Νικολά-Ζοζέφ Μεζόν κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης, με τις καμάρες και την κεντρική πλατεία των Τριών Ναυάρχων, προσδίδει έναν αέρα που δύσκολα συναντά κανείς αλλού στον ελλαδικό χώρο.
Πάνω από την πόλη δεσπόζει το Νιόκαστρο, το φρούριο που έχτισαν οι Οθωμανοί το 1573 για να ελέγχουν τη νότια είσοδο του λιμανιού. Εδώ η Ιστορία γράφτηκε με αίμα και μπαρούτι, με αποκορύφωμα τη Ναυμαχία του Ναυαρίνου το 1827, όπου ο συμμαχικός στόλος έθεσε τις βάσεις για την ελληνική ανεξαρτησία, βυθίζοντας τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο.
Στον λόφο του Ανω Εγκλιανού, το ανάκτορο του Νέστορα προσφέρει μια σπουδαία ματιά στον μυκηναϊκό κόσμο. Είναι το καλύτερα διατηρημένο ανάκτορο αυτής της περιόδου, με την κεντρική αίθουσα του θρόνου και την πήλινη μπανιέρα να επιβεβαιώνουν τις ομηρικές περιγραφές για την «αμμώδη Πύλο» και τη φιλοξενία του σοφού βασιλιά που υποδέχθηκε τον Τηλέμαχο.
Λίγα χιλιόμετρα βορειότερα, η Ιστορία δίνει τη θέση της σε ένα σπάνιο φυσικό ανάγλυφο. Η λιμνοθάλασσα της Γιάλοβας, ένας από τους σημαντικότερους υδροβιοτόπους της Ευρώπης και καταφύγιο του αφρικανικού χαμαιλέοντα, λειτουργεί ως προθάλαμος για τη Βοϊδοκοιλιά. Το πολυφωτογραφημένο απόλυτο ημικύκλιο της άμμου με τα τιρκουάζ νερά, κάτω από τη σκιά του Παλαιόκαστρου, συνθέτει ένα διεθνές τοπόσημο όπου η γεωλογική ιδιαιτερότητα συναντά τον μύθο, μετατρέποντας την περιοχή σε έναν αυτόνομο τουριστικό πυρήνα υψηλής αισθητικής.
Οι ακοίμητοι φρουροί του Ιονίου
Αυτή η σύνδεση του τόπου με την ομηρική αφήγηση μεταφέρθηκε και στη μεγάλη οθόνη μέσα από την πολυσυζητημένη «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν. Ο καταξιωμένος σκηνοθέτης επέλεξε το κάστρο της Μεθώνης για να αναπαραστήσει το ανάκτορο της Ιθάκης, ενώ η Βοϊδοκοιλιά χρησιμοποιήθηκε για ορισμένες από τις πιο εμβληματικές σκηνές της ταινίας.
Η Μεθώνη, όμως, δεν χρειαζόταν το Χόλιγουντ για να επιβληθεί. Καταγεγραμμένη ως ένα από τα μεγαλύτερα οχυρωματικά έργα της Μεσογείου, υπήρξε κατά τον Μεσαίωνα υποχρεωτικός σταθμός για κάθε πλοίο που κατευθυνόταν προς τους Αγίους Τόπους. Το 93 στρεμμάτων κάστρο χτίστηκε από τους Βενετούς, όταν έγιναν κύριοι της πόλης το 1209, σε στρατηγική θέση, σε έναν βράχο που εισχωρεί στη θάλασσα και χωρίζεται από την ξηρά με τεχνητή τάφρο. Η εικόνα από το Μπούρτζι, την ώρα που το κύμα σπάει πάνω στους οκταγωνικούς τοίχους του, παραμένει η πιο υποβλητική της περιοχής.
Στην αντίπερα όχθη της χερσονήσου, η Κορώνη διατηρεί μια πιο εσωτερική, σχεδόν μυστικιστική γοητεία. Είναι ένας από τους ελάχιστους οχυρωμένους οικισμούς που παραμένουν ζωντανοί και κατοικήσιμοι, με τις αυλές των σπιτιών να ενσωματώνονται στα βυζαντινά ερείπια και τις μονές, διατηρώντας μια αίσθηση συνέχειας που σπάνια συναντάται πλέον στον τουριστικό χάρτη.
Η γοητεία της Καρδαμύλης
Αφήνουμε πίσω μας τα κάστρα των δυτικών ακτών του Μεσσηνιακού Κόλπου και περνάμε απέναντι, εκεί όπου οι πλαγιές του Ταΰγετου βουτούν στη θάλασσα. Εκεί όπου η Μεσσηνία συναντά την πέτρα της Μάνης βρίσκεται η Καρδαμύλη. Είναι ένας οικισμός που διατηρεί μια αριστοκρατική ηρεμία, με τα πέτρινα πυργόσπιτα και τις αυλές που μυρίζουν αγριολούλουδα. Η Καρδαμύλη υπήρξε το καταφύγιο του σπουδαίου περιηγητή και συγγραφέα Πάτρικ Λι Φέρμορ, ο οποίος έχτισε εδώ το σπίτι του – ένα υπόδειγμα αρχιτεκτονικής ενσωμάτωσης στο τοπίο –,
το οποίο σήμερα λειτουργεί ως παράρτημα του Μουσείου Μπενάκη.
Περπατώντας στην Παλαιά Καρδαμύλη και τον Πύργο του Μούρτζινου, διακρίνει κανείς πως η Μεσσηνία έχει πολλά πρόσωπα. Από τους εύφορους κάμπους περνάς σε αυτή την αυστηρή γοητεία της πέτρας που χαρακτηρίζει τη Μάνη. Και αν κάποιος ζητεί μια πιο άγρια ομορφιά, μια παράκαμψη προς το Πολυλίμνιο, κοντά στο χωριό Χαραυγή, αποκαλύπτει έναν κρυμμένο παράδεισο. Εκεί, ανάμεσα στα δέντρα, οι λίμνες και οι καταρράκτες δημιουργούν ένα σκηνικό που δεν περιμένεις να βρεις στην καρδιά της Πελοποννήσου, μια πραγματική όαση δροσιάς και οργιώδους βλάστησης.
Μια τελευταία στάση
Πριν το οδοιπορικό μας κλείσει, η επιστροφή στην Καλαμάτα λειτουργεί σαν την ιδανική τελευταία στάση. Η πόλη που μας καλημέρισε με τη φασαρία της Αγοράς μεταμορφώνεται το βράδυ το βράδυ μεταμορφώνεται σε ένα κοσμοπολίτικο κέντρο. Ο παραλιακός πεζόδρομος σφύζει από ζωή, τα ποδήλατα πάνε κι έρχονται και το ιστορικό κέντρο κάτω από το κάστρο γίνεται το σημείο συνάντησης για όλες τις ηλικίες.
Πρόκειται για μια πόλη με διπλή προσωπικότητα που λειτουργεί σε απόλυτη αρμονία. Το ιστορικό κέντρο γύρω από τον βυζαντινό ναό των Αγίων Αποστόλων – εκεί όπου τον Μάρτιο του 1821 κηρύχθηκε η Επανάσταση – και το κάστρο των Βιλλεαρδουίνων αποπνέουν μια αίσθηση παλιάς αρχοντιάς. Στον αντίποδα, η απέραντη παραλία των 4 χιλιομέτρων με τους φοίνικες και τα σύγχρονα στέκια προσδίδει έναν αέρα εξωστρέφειας που σπάνια συναντά κανείς σε επαρχιακό κέντρο.
Η Καλαμάτα κατάφερε να μετατρέψει το τραύμα του σεισμού του 1986 σε ευκαιρία επανασχεδιασμού. Σήμερα, είναι μια ζωντανή πόλη με διεθνή ακτινοβολία χάρη σε θεσμούς όπως το Διεθνές Φεστιβάλ Χορού και μια γαστρονομική σκηνή που πατάει γερά στα τοπικά προϊόντα. Το ελαιόλαδο, οι ελιές Καλαμών, τα σύκα και το παστό αποτελούν την ίδια την ταυτότητά της. Μια στάση στη Συλλογή «Βικτωρία Γ. Καρέλια» με τις σπάνιες παραδοσιακές ενδυμασίες υπενθυμίζει στον επισκέπτη ότι αυτή η πόλη ξέρει να τιμά το παρελθόν της, ενώ ταυτόχρονα κοιτάζει με αυτοπεποίθηση το μέλλον.
Αποχαιρετώντας τη Μεσσηνία, δεν κρατάς μόνο φωτογραφίες. Κρατάς την αίσθηση ότι εδώ ο χρόνος κυλάει ακόμα με ανθρώπινους ρυθμούς. Από τη σοφή γεωμετρία της Αρχαίας Μεσσήνης μέχρι το κινηματογραφικό ηλιοβασίλεμα στη Μεθώνη, ο νομός υπενθυμίζει διαρκώς ότι η πραγματική πολυτέλεια παραμένει η αυθεντικότητα.
