Τι κάνει ένας έλληνας «θεράπων» των ανθρωπιστικών σπουδών τα τελευταία 13 χρόνια σε ένα από τα μεγαλύτερα τεχνολογικά ινστιτούτα του κόσμου, το πασίγνωστο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ); Μα ό,τι θα έπρεπε να κάνουν όλα τα ακαδημαϊκά ιδρύματα που διδάσκουν θετικές επιστήμες, που «εκκολάπτουν» τους νέους ερευνητές οι οποίοι θα πάνε τον κόσμο μπροστά αλλά και εκείνους που θα ηγηθούν μια ημέρα των Big Tech: μαθαίνει στους αυριανούς επιστήμονες να επικοινωνούν σωστά τις ιδέες τους, να κάνουν εύληπτα και κατανοητά τα επιστημονικά στοιχεία και να πείθουν με τον σωστό τρόπο για την αξία και τη χρησιμότητά τους.
Με άλλα λόγια ο δρ Ανδρέας Καρατσώλης, επίκουρος καθηγητής και διευθυντής του Τμήματος Γραφής, Ρητορικής και Επαγγελματικής Επικοινωνίας του ΜΙΤ, διδάσκει σε περισσότερους από 4.500 φοιτητές ετησίως πώς τα στείρα διαγράμματα και οι εξισώσεις θα αποκτήσουν «καρδιά» που θα πάλλεται ώστε να αγγίξουν τις καρδιές και τελικώς τη ζωή όσων μπορούν να ωφεληθούν από την πρόοδο της επιστήμης: κοινώς όλων μας.
Η ανάγκη για «πάντρεμα» ανθρωπιστικών και θετικών επιστημών
Για αυτό και η συζήτηση με αυτόν τον ουμανιστή του ΜΙΤ αποδεικνύεται διδακτική προς πάσα κατεύθυνση σε μια εποχή κατά την οποία οι κρίσεις δημόσιας υγείας, η συνωμοσιολογία αλλά και η επέλαση της Τεχνητής Νοημοσύνης θέτουν τεράστιες προκλήσεις για τα κράτη και τις κοινωνίες. Οπως προκύπτει λοιπόν από αυτή τη συζήτηση, η ανάγκη για χρήση των εργαλείων των ανθρωπιστικών σπουδών στις θετικές επιστήμες προέκυψε μέσα από τα «θέλω» των ίδιων των φοιτητών του ΜΙΤ.
«Οταν συστηματικά ερωτούνταν οι φοιτητές ποιες περαιτέρω δεξιότητες χρειάζονταν, προέτασσαν πάντα την ικανότητα επικοινωνίας της επιστήμης καθώς και την ομαδικότητα. Ετσι εντάξαμε πρόγραμμα γραφής, ρητορικής και επαγγελματικής επικοινωνίας, το οποίο είναι αλληλένδετο με τα τεχνικά μαθήματα. Διότι συχνά οι επιστήμονες των θετικών επιστημών θεωρούν ότι το να επικοινωνούν σωστά, το να γράφουν ελκυστικά είναι ταλέντο που δεν κατέχουν. Εμείς τους εξηγούμε ότι δεν πρόκειται για ταλέντο, αλλά για “μηχανική με λέξεις” (engineering with words). Με την κατάλληλη εκπαίδευση μπορούν όλοι να κατακτήσουν τη δεξιότητα της σωστής επικοινωνίας της επιστήμης».
Αυτό το «πάντρεμα» των ανθρωπιστικών σπουδών με τις θετικές επιστήμες έχει ήδη αποδώσει μετρήσιμους καρπούς. «Τώρα πλέον όχι μόνο οι αναδυόμενοι επιστήμονες παρουσιάζουν ελκυστικότερα τις ιδέες τους όταν περνούν από συνεντεύξεις για δουλειά σε μεγάλες εταιρείες, αλλά και οι ίδιες οι εταιρείες απευθύνονται στο ΜΙΤ και επιζητούν φοιτητές που έχουν παρακολουθήσει το συγκεκριμένο πρόγραμμα».
Εν αρχή ην το ήθος
Αν φύγουμε από τη «μικρή εικόνα» των εταιρειών και δούμε τη «μεγάλη εικόνα», αυτή που μας κλείνει όλους μέσα της, τις ίδιες ανάγκες φαίνεται ότι έχει και ο πληθυσμός: επιθυμεί να του μεταφέρονται τα επιστημονικά στοιχεία χωρίς την αλαζονεία της αυθεντίας αλλά με τρόπο κατανοητό και προπάντων με ήθος. Αυτό έδειξε μελέτη που διεξήγαγε ο δρ Καρατσώλης και οι συνεργάτες του μετά την πανδημία της COVID-19.
«Αναλύσαμε τον πολιτικό και επιστημονικό λόγο που χρησιμοποιήθηκε σε διαφορετικές χώρες προκειμένου να πειστεί ο πληθυσμός να υποβληθεί στο εμβόλιο ενάντια στον πανδημικό κορωνοϊό SARS-CoV-2. Και είδαμε ότι από τα τρία βασικά μέσα πειθούς που ορίζονται στη “Ρητορική” του Αριστοτέλη – λόγος, πάθος, ήθος, κοινώς λογικά επιχειρήματα, συναισθηματική φόρτιση και αξιοπιστία – η ρητορική που αφορούσε το ήθος ήταν αυτή που κέρδιζε περισσότερο από όλες τον πληθυσμό. Δεν ήθελε το κοινό μόνο στεγνά λογικά επιχειρήματα, δεν ήθελε μόνο επίκληση στο συναίσθημα, ήθελε να αισθανθεί ότι αξιόπιστοι άνθρωποι χρησιμοποιούν αξιόπιστο λόγο με στόχο το καλό του, την προστασία του».
Για αυτό και ο δρ Καρατσώλης προτείνει στην επόμενη κρίση δημόσιας υγείας, που είναι αναπόφευκτο να έρθει κάποια στιγμή, «οι ιθύνοντες να εμβαθύνουν στον Αριστοτέλη αν θέλουν να έχουν καλή επικοινωνία με τον πληθυσμό, η οποία είναι υψίστης σημασίας για τη σωτηρία ζωών».
Μήπως αυτά είναι ψιλά… ρητορικά γράμματα σε μια εποχή στην οποία ολοένα και περισσότεροι ούτε καν γράφουν ή διαβάζουν, αφού το αναλαμβάνει για εκείνους η Τεχνητή Νοημοσύνη; Εχουν τελικώς βάση οι φόβοι ότι η ΑΙ θα μας «αφανίσει» επειδή εμείς της δίνουμε τόση δύναμη;
Ο έλληνας ειδήμονας ξορκίζει τους φόβους. «Κατ’ αρχάς εγώ ο ίδιος χρησιμοποιώ τα εργαλεία ΑΙ για να γράψω καθώς με βοηθούν στη συλλογή πληροφοριών – πάντα με τον δικό μου έλεγχο. Κάποτε φοβόμασταν το Ιντερνετ και τις πληροφορίες που μας παρείχε, τώρα η συζήτηση έχει μεταφερθεί στην Τεχνητή Νοημοσύνη. Επειδή η ΑΙ δεν θα εκλείψει, το ζήτημα είναι πώς θα τη χρησιμοποιήσουμε προς όφελός μας φορτώνοντάς της τις “αγγαρείες” ώστε να έχουμε εμείς τον χρόνο να είμαστε πιο παραγωγικοί και δημιουργικοί. Πρέπει να εκπαιδευθεί το κοινό ώστε να μπορεί να χρησιμοποιεί αποτελεσματικά την ΑΙ έχοντας τις κατάλληλες κριτικές δεξιότητες. Και αυτό πρέπει να ξεκινά από το σχολείο».
Απαιτείται αλλαγή του μοντέλου εκπαίδευσης
Ο καθηγητής του ΜΙΤ πιστεύει ακράδαντα ότι το «κλειδί» για να… ξεκλειδώσουμε τις σωστές δυνατότητες της ΑΙ κρύβεται σε αλλαγή του μοντέλου εκπαίδευσης. «Το μεγάλο στοίχημα δεν είναι αν θα μπει λίγο ή πολύ η ΑΙ στα σχολεία. Το μεγάλο στοίχημα είναι να έχουμε δασκάλους που θα μπορούν να χρησιμοποιούν την ΑΙ ως εργαλείο που θα βοηθά τους μαθητές να σκέφτονται αντί να σπαταλούν χρόνο προσπαθώντας να συλλέγουν πληροφορίες ή να απομνημονεύουν γεγονότα και χρονολογίες που πιθανότατα δεν θα θυμούνται ούτε καν την επόμενη ημέρα».
Από το σχολείο πρέπει να ξεκινά να χτίζεται και ο εποικοδομητικός διάλογος αλλά και η μεταγνώση, υπογραμμίζει ο ειδικός. «Εποικοδομητικός διάλογος σημαίνει το να χτίζεται εμπιστοσύνη μεταξύ των διαλεγομένων μέσω στρατηγικών όπως η ενεργητική ακρόαση – να επικεντρωνόμαστε σε όσα λέει ο συνομιλητής μας, να τον ακούμε πραγματικά. Διάλογος δεν σημαίνει να συμφωνούμε σε όλα, σημαίνει όμως ότι μπορούμε μέσα από τις διαφορετικές απόψεις να προχωράμε τη συζήτηση έτσι που τελικά να ανακαλύπτουμε τις καλύτερες πιθανές λύσεις για το οποιοδήποτε project μάς ανατίθεται, είτε πρόκειται για μια σχολική εργασία είτε για ένα μεγάλο επαγγελματικό έργο». Μάλλον ένα τέτοιο μάθημα χρειάζεται παντού, από τα πολιτικά πάνελ ως τις ανθρώπινες σχέσεις…
Ο ρόλος της μεταγνώσης
Σε ό,τι αφορά τη μεταγνώση, είναι άλλος ένας σημαντικός πυλώνας ώστε ο καθένας μας να εξελίξει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο το δυναμικό του. «Μεταγνώση σημαίνει να μαθαίνουμε το πώς μαθαίνουμε. Σημαίνει να μη μας νοιάζει αν θα μάθουμε μαθηματικά ή ιστορία ή φυσική αλλά να κοιτάμε κάτω από την επιφάνεια του κάθε γνωστικού αντικειμένου ώστε να αναγνωρίζουμε τα διαφορετικά μοτίβα τους και να είμαστε σε θέση να λύνουμε, για παράδειγμα, οποιοδήποτε πρόβλημα φυσικής επειδή έχουμε μάθει το μοτίβο, την προσέγγιση με την οποία λειτουργεί το συγκεκριμένο πεδίο».
Ολα αυτά τα εργαλεία, κατά τον δρα Καρατσώλη, δεν αποτελούν μόνο ατομικά εφόδια αλλά συλλογική παρακαταθήκη. «Αν ο καθένας κατακτήσει την τέχνη της ρητορικής, διότι πρόκειται για τέχνη, τότε η επικοινωνία θα καταστεί αποτελεσματικότερη σε όλα τα επίπεδα. Και τελικά θα φτιάξουμε όλοι μαζί κάτι καλύτερο από αυτό που βρήκαμε σε τούτο τον κόσμο. Δεν είναι άλλωστε αυτό το νόημα της ύπαρξής μας;». Ο καθένας ας δώσει την απάντησή του όχι απλώς μετά γνώσεως αλλά κατόπιν μεταγνώσεως!
