Λίγες ώρες μετά το ξέσπασμα του πραξικοπήματος της χούντας των Αθηνών κατά του Μακαρίου, το πρωί της 15ης Ιουλίου 1974, ο τότε διοικητής της ΚΥΠ Λάμπρος Σταθόπουλος αναζήτησε τον ιθύνοντα νου του καθεστώτος, ταξίαρχο Δημήτριο Ιωαννίδη.
Οι δύο άνδρες συνδέονταν παλαιόθεν, έχοντας μάλιστα υπηρετήσει στα μέσα της δεκαετίας του 1960 στην Κύπρο. Ο πρώτος στην ΕΛΔΥΚ και ο δεύτερος ως επικεφαλής του 2ου Επιτελικού Γραφείου του Γενικού Επιτελείου Εθνικής Φρουράς (ΓΕΕΦ) στη Λευκωσία.
Ο Σταθόπουλος, μάλιστα, κατείχε το θλιβερό προνόμιο να είναι ο πρώτος ελλαδίτης αξιωματικός για τον οποίο η κυπριακή κυβέρνηση έστειλε στην Αθήνα, την άνοιξη του 1965, αίτημα αποπομπής από την Εθνική Φρουρά (ΕΦ), καθώς «δρούσε συστηματικά» κατά του νόμιμου καθεστώτος στην Κύπρο.
«Συγχαρητήρια Τάκη, έλυσες ένα πρόβλημα που ταλαιπωρεί εδώ και χρόνια τον ελληνισμό» ήταν τα λόγια του Σταθόπουλου προς τον Ιωαννίδη. Οι δύο άνδρες πίστευαν πράγματι εκείνες τις πρώτες ώρες ότι η ανατροπή του Μακαρίου θα έφερνε το επιθυμητό αποτέλεσμα.
Οχι την Ενωση, στο όνομα της οποίας όμνυαν μετά το δημοψήφισμα του 1950 Ελλάδα και Κύπρος. Αλλά την απαλλαγή από τον Μακάριο, ο οποίος ως «ανθενωτικός» και «φιλοκομμουνιστής» υπονόμευε, σύμφωνα με τη χούντα, τα ελλαδικά και τα δυτικά συμφέροντα, στρέφοντας την Κύπρο όλο και περισσότερο προς τη Μόσχα. Κι όλα αυτά, μάλιστα, χωρίς να επέμβει η Τουρκία.
Τα «συγχαρητήρια» του Σταθόπουλου στον Ιωαννίδη αποτύπωναν εναργώς τα αισθήματα όχι μόνο του στενού πυρήνα πέριξ του καθεστώτος, αλλά μιας ευρύτερης (σαφώς πλειοψηφικής) μερίδας των ελλήνων αξιωματικών έναντι του Μακαρίου.
Αλλωστε, το σενάριο της απάλειψης του τελευταίου δεν προέκυψε το καλοκαίρι του 1974. Απόπειρες δολοφονίας εναντίον του πραγματοποιήθηκαν τόσο το 1970 όσο και το 1973, ενώ τον Φεβρουάριο του 1972 απετράπη, την τελευταία στιγμή, πραξικόπημα το οποίο σχεδιάστηκε στην ελληνική πρεσβεία της Λευκωσίας σε συνεργασία με εξ Ελλάδος αξιωματικούς της ΕΦ.
Το ρήγμα, άλλωστε, μεταξύ Αθήνας και Λευκωσίας είχε ήδη ανοίξει διάπλατα την εποχή της στρατιωτικοποίησης της Κύπρου, μεταξύ 1964-65, όταν η Αθήνα διά του ελέγχου των όπλων θεωρούσε ότι μπορούσε να περιορίσει τον Μακάριο.
Ειδικά, όμως, μετά την άνοιξη του 1974 τα στοιχεία που υποδείκνυαν ότι ο Ιωαννίδης θα κινηθεί κατά του αρχιεπισκόπου πλήθαιναν. Παρ’ όλα αυτά, σε μια από τις τελευταίες ημερήσιες ενημερώσεις (The President’s Daily Brief) της CIA προς τον πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών Ρίτσαρντ Νίξον πριν από το πραξικόπημα, με ημερομηνία 11 Ιουλίου 1974, η κατά τα άλλα πανίσχυρη αμερικανική μυστική υπηρεσία φαίνεται ότι αδυνατεί να αξιολογήσει με ορθότητα τα πραγματικά δεδομένα που επικρατούσαν στο πεδίο.
Τέσσερις ημέρες μετά ξέσπασε το πραξικόπημα, ενώ στις 20 Ιουλίου ακολούθησε η τουρκική εισβολή στην Κύπρο. «Το Βήμα» φέρνει στο φως της δημοσιότητας τα βασικά σημεία της εν λόγω έκθεσης.
Η άκρως απόρρητη ημερήσια αναφορά της CIA προς {τον αμερικανό πρόεδρο Ρίτσαρντ Νίξον με ημερομηνία 11 Ιουλίου 1974. Στη σελίδα η οποία τιτλοφορείται «Κύπρος – Ελλάδα», υπάρχουν ακόμα στοιχεία (στο λευκό πλαίσιο) τα οποία δεν έχουν αποχαρακτηριστεί και δεν είναι προσβάσιμα στο κοινό και τους ερευνητές
Ο παράγοντας της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης στο Αιγαίο
Σύμφωνα με την ενημέρωση της CIA προς τον αμερικανό πρόεδρο, η επιμονή του Μακαρίου την άνοιξη του 1974 να κλιμακώσει την αντιπαράθεση με το καθεστώς του Ιωαννίδη οφειλόταν στο γεγονός ότι Ελλάδα και Τουρκία είχαν στραμμένη την προσοχή τους στο Αιγαίο.
Πράγματι, η ανακοίνωση της δοτής κυβέρνησης Ανδρουτσόπουλου για την εύρεση πετρελαίου πέριξ της Θάσου προκάλεσε την αντίδραση της Αγκυρας, η οποία έθεσε τότε για πρώτη φορά ζήτημα υφαλοκρηπίδας. «Ο Μακάριος μπορεί να πιστεύει ότι είναι ασφαλής και να πιέζει προς υλοποίηση των απαιτήσεών του, χωρίς να ρισκάρει κάποια παρέμβαση της Αθήνας» σημειώνεται στην αναφορά της CIA. Το Αιγαίο, όμως, δεν απασχολούσε τον πρόεδρο της Κύπρου.
Στην πραγματικότητα, αφενός αισθανόταν ισχυρός στο εσωτερικό, καθώς το Εφεδρικό Σώμα είχε πετύχει να αφοπλίσει τους βασικούς πυρήνες της φιλοχουντικής ΕΟΚΑ Β’, αφετέρου ήταν βέβαιος ότι όσο κι αν τραβήξει το σκοινί, ο Ιωαννίδης δεν θα τολμούσε να κινηθεί εναντίον του. Κι αυτό διότι ένα πραξικόπημα θα έδινε στην Τουρκία την καλύτερη αφορμή να εισβάλει.
Ο Μακάριος, μάλιστα, εξέφραζε ανοικτά την εν λόγω άποψη. Αυτό μαρτυρούν, για παράδειγμα, ο πρέσβης της Κύπρου στην Ελλάδα, Νίκος Κρανιδιώτης, όπως και ο διευθυντής του Γραφείου του, Χάρης Βωβίδης.
Εξ ου και ο αρχιεπίσκοπος προέβη σε μια κίνηση – όπως αποδείχθηκε – χωρίς επιστροφή: στις 2 Ιουλίου έστειλε επιστολή στον «Πρόεδρο της Δημοκρατίας» στρατηγό Γκιζίκη απαιτώντας την απόσυρση όλων των ελλαδιτών αξιωματικών από την Κύπρο. Η πρωτοβουλία του Μακαρίου δημοσιοποιήθηκε λίγες ημέρες μετά στον ελληνοκυπριακό Τύπο, προκαλώντας πάταγο σε Αθήνα και Λευκωσία.
«Η πλειοψηφία των αξιωματικών θέλει να αποχωρήσει»
Οι χουντικοί επικαλέστηκαν, τότε και αργότερα, το αίτημα του Μακαρίου προκειμένου να αιτιολογήσουν το πραξικόπημα. Βεβαίως, οι αποφάσεις του Ιωαννίδη είχαν ληφθεί πολύ νωρίτερα, ενώ όπως αποδείχθηκε η CIA αγνοούσε τις τάσεις που επικρατούσαν εντός του σώματος των ελλαδιτών αξιωματικών.
Σύμφωνα με την έκθεση, «η μεγάλη πλειοψηφία (σ.σ.: των αξιωματικών) προτιμά οριστική απόσυρση από το νησί, ενώ οι υπόλοιποι θεωρούν ότι το αίτημα του Μακαρίου πρέπει να απορριφθεί με παρρησία».
Στην πραγματικότητα, όμως, η επιστολή του αρχιεπισκόπου προκάλεσε περαιτέρω ριζοσπαστικοποίηση των υπηρετούντων στην Κύπρο Ελλαδιτών. Ακόμα κι αν επί του επιτελικού σχεδίου του πραξικοπήματος καταγράφηκαν δεύτερες σκέψεις, η άποψη που αναπτύχθηκε εκείνες τις ημέρες στην Αθήνα και το ΓΕΕΦ ήταν ότι ο Μακάριος οδηγούσε την ΕΦ σε πλήρη αποδυνάμωση, γεγονός που καθιστούσε την άμυνα του νησιού ευάλωτη έναντι μιας πιθανής τουρκικής απειλής.
Πέραν αυτού, οι αξιωματικοί μιλούσαν ανοικτά για ολοκληρωτική απαξίωση των ίδιων και του έργου τους. «Αν έφευγαν 600 αξιωματικοί υπό μορφή πογκρόμ θα ήταν ατίμωση, η οποία θα είχε επίδραση σε ολόκληρο το σώμα των ελλήνων αξιωματικών, αλλά και της Ελλάδας» κατέθεσε χαρακτηριστικά ο τότε αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων Γρηγόριος Μπονάνος στον «Φάκελο της Κύπρου», αντανακλώντας τη θέση που κυριαρχούσε εντός του στρατεύματος.
«Η Αθήνα δεν διαθέτει τα μέσα για να ανατρέψει τον Μακάριο»
Η CIA αποδίδει στον Ιωαννίδη αναποφασιστικότητα, ειδικά ως προς τον τρόπο δράσης που θα έπρεπε να ακολουθήσει για να επιβληθεί στην Κύπρο. Ενα κίνημα δεν αποκλείεται, σημειώνεται χαρακτηριστικά, αλλά «η Αθήνα δεν φαίνεται να διαθέτει τα μέσα για να ανατρέψει τον Μακάριο».
Ο αόρατος δικτάτορας, όμως, ήταν αποφασισμένος ήδη από τον χειμώνα του 1974, ενώ μαρτυρίες, όπως αυτή του Μπονάνου, υποδεικνύουν ότι σκέψεις ανατροπής του αρχιεπισκόπου υπήρχαν στο μυαλό του Ιωαννίδη πριν ακόμα αναλάβει την εξουσία. Επιπλέον, σε αντίθεση με τις προβλέψεις των Αμερικανών, ο στενός οργανωτικός πυρήνας του πραξικοπήματος διέθετε, όπως αποδείχθηκε, τις απαραίτητες δυνάμεις.
Ο Μπονάνος κάλεσε στην Αθήνα (επικαλούμενος τη διεξαγωγή συσκέψεων με αντικείμενο το μέλλον της ΕΦ) αυτούς που ενδεχομένως να έφερναν αντιρρήσεις, όπως ο αρχηγός του ΓΕΕΦ στρατηγός Ντενίσης, ενώ ο Ιωαννίδης φρόντισε να μην είναι στη Λευκωσία ούτε ο ευπατρίδης πρέσβης της Ελλάδας στην Κύπρο Ευστάθιος Λαγάκος.
Ορισε, δε, ως εκτελούντα χρέη επικεφαλής της ΕΦ τον Γεωργίτση, με εκτελεστικό βραχίονα του κινήματος τον διοικητή των Καταδρομών της ΕΦ Κωνσταντίνο Κομπόκη, με υφιστάμενους τους διοικητές της 31 και 33 Μοίρας Καταδρομών ταγματάρχες Ραφτόπουλο και Δαμασκηνό. Με τη συνδρομή των αρμάτων και παρά τη σκληρή αντίσταση του Εφεδρικού Σώματος οι πραξικοπηματίες επικράτησαν σε μια σύγκρουση που έλαβε τάχιστα εμφυλιοπολεμικό χαρακτήρα.
Περιέργως, η CIA μεταδίδει στο ενημερωτικό σημείωμα προς τον πρόεδρο Νίξον μια «χαλαρή θέαση» (relaxed view) των εξελίξεων στην Κύπρο από την πλευρά του τουρκικού υπουργείου Εξωτερικών.
Η Αγκυρα φέρεται να πιστεύει ότι τα συμφέροντά της δεν απειλούνται σε περίπτωση σύγκρουσης της Αθήνας με τον Μακάριο, ανησυχώντας όμως ότι σε περίπτωση επικράτησης των «ενωτικών» ενδεχομένως να κινδύνευε η τουρκοκυπριακή κοινότητα.
Τελικά, αποδείχθηκαν ακριβώς τα αντίθετα. Η Τουρκία δεν θα άφηνε μια τρίτη ευκαιρία εισβολής στην Κύπρο ανεκμετάλλευτη. Κι αυτή ήταν το προδοτικό πραξικόπημα κατά του Μακαρίου.
