Ο Πιετράντζελο Μπουταφουόκο είναι ένας ιδιότυπος δεξιός διανοούμενος. Σικελός την καταγωγή, έχει συνεργαστεί στο παρελθόν με τις μεγαλύτερες ιταλικές εφημερίδες ενώ έχει αξιόλογη λογοτεχνική παραγωγή, με ένα στυλ ταυτόχρονα λόγιο και εκκεντρικό.
Ο Μπουταφουόκο έχει και μια άλλη «ιδιαιτερότητα»: το 2015 προσχώρησε στο Ισλάμ και έγραψε μάλιστα βιβλία γι’ αυτό, στοχεύοντας στην απάλειψη των κυρίαρχων ιδεολογικών στεγανών και σε μια νέα αλληλοκατανόηση ανάμεσα σε διαφορετικές πνευματικές παραδόσεις. Μετά τις εκλογές του 2022, τοποθετήθηκε από την κυβέρνηση Μελόνι πρόεδρος του Ιδρύματος Μπιενάλε Βενετίας. Η επιλογή αυτή θεωρήθηκε ως μια ακόμη προσπάθεια της ιταλικής Δεξιάς να ελέγξει έναν θεσμό υψηλής προβολής, με στόχο την κατάκτηση της πολυπόθητης «πολιτιστικής ηγεμονίας» ως αντίδοτο στην παραδοσιακή της Αριστεράς. Ο Μπουταφουόκο όμως στα χρόνια που ακολούθησαν κινήθηκε με τρόπο «ανορθόδοξο» και αντισυμβατικό, διαψεύδοντας κάθε πρόβλεψη και προκαλώντας την καχυποψία όλου του ιταλικού πολιτικού φάσματος.
Τα γεγονότα μιλούν από μόνα τους. Ο Μπουταφουόκο αποφασίζει πριν δύο μήνες να περιλάβει τη Ρωσία και το Ισραήλ ως συμμετέχουσες χώρες στη φετινή Μπιενάλε τέχνης, χάριν «του ανοιχτού πνεύματος, του διαλόγου, της απόρριψης κάθε μορφής αποκλεισμού και λογοκρισίας». Βέβαια, πέρσι στη Μόστρα του σινεμά, πλειάδα εμβληματικών ιταλών καλλιτεχνών είχε ζητήσει από την Μπιενάλε να πάρει σαφή θέση για τη γενοκτονία στη Γάζα. Ας σημειωθεί επίσης ότι το 2022 το εθνικό περίπτερο της Ρωσίας είχε παραμείνει κλειστό εξαιτίας της διαμαρτυρίας, των ίδιων των καλλιτεχνών που συμμετείχαν, ενάντια στη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία· το 2024 η Ρωσία υποχρεώθηκε σε αποχή.
Η απόφαση του Μπουταφουόκο προκαλεί διεθνή σάλο και οι Βρυξέλλες απειλούν με περικοπή της χρηματοδότησης της Μπιενάλε, διότι o σεβασμός των κυρώσεων της Ευρωπαϊκής Ενωσης κατά της Ρωσίας είναι υποχρεωτικός ακόμη και για ανεξάρτητους πολιτιστικούς φορείς και ιδρύματα. Η Μελόνι επίσης διαφωνεί χωρίς να παρεμβαίνει, επικαλούμενη την ανεξαρτησία της Μπιενάλε. Αλλωστε η ιταλική κυβέρνηση βρίσκεται σήμερα αποδυναμωμένη εξαιτίας του ισχυρού σοκ που υπέστη από την ήττα στο δημοψήφισμα του περασμένου Μαρτίου για τη συνταγματική αναθεώρηση σχετική με τη δικαστική εξουσία.
Η πενταμελής διεθνής επιτροπή βραβείων για την Μπιενάλε αποφασίζει να μην περιλάβει στην αξιολόγησή της τη συμμετοχή της Ρωσίας και του Ισραήλ εξαιτίας των «εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας». Ο ιταλός υπουργός Πολιτισμού, διαφωνώντας επίσης με τον Μπουταφουόκο, δηλώνει ότι δεν πρόκειται να παραστεί στα εγκαίνια της έκθεσης και στέλνει στη Βενετία υπηρεσιακούς επόπτες για διοικητικό έλεγχο. Ομως τα μέλη της κριτικής επιτροπής καταθέτουν αμέσως μετά (30/4) τις παραιτήσεις τους. Ο λόγος;
Μετά τις δηλώσεις του ισραηλινού καλλιτέχνη Σιμιόν Φαϊνάρου για «ρατσιστικές διακρίσεις» και για προσφυγή στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων η Μπιενάλε εκτίμησε ότι ενδεχόμενη οικονομική αποζημίωσή του θα πρέπει να καλυφθεί από τα ίδια τα μέλη της επιτροπής που αποφάσισαν τον αποκλεισμό του! Στο σημείο αυτό ο οικουμενικός Μπουταφουόκο κάνει μια κίνηση ματ: δηλώνει ότι η τελετή των εγκαινίων ματαιώνεται, ενώ τα βραβεία, της Ρωσίας και του Ισραήλ περιλαμβανομένων, θα δοθούν στο τέλος της έκθεσης με βάση τις επιλογές του κοινού. Ο πρόωρος θάνατος, πέρσι, της διευθύντριας της Μπιενάλε τέχνης Κόγιο Κούο αποτελεί συμβολική και θεσμική κορύφωση αυτής της πρωτοφανούς κρίσης.
Μετά τα παραπάνω το ερώτημα σχετικά με τη συμπερίληψη και την ελευθερία της έκφρασης είναι το εξής: αν οι ρώσοι ή οι ισραηλινοί καλλιτέχνες στην Μπιενάλε επέλεγαν να ασκήσουν κριτική στην πολιτική των κυβερνήσεών τους, θα μπορούσαν να το κάνουν; Η απάντηση βρίσκεται στο ότι φετινή επίτροπος του ρωσικού περιπτέρου είναι η Αναστασία Καρνέεβα, κόρη του γενικού διευθυντή του ομίλου πολεμικών επιχειρήσεων της Ρωσικής Ομοσπονδίας, με συνεργάτη την Εκατερίνα Βινοκούροβα, κόρη του υπουργού Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ: υπέροχη «ειδική επιχείρηση», μέσω της τέχνης.
Ο κύριος Ανδρέας Γιακουμακάτος είναι ομότιμος καθηγητής Αρχιτεκτονικής στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, μέλος της Accademia delle Arti del Disegno της Φλωρεντίας
