Περιβαλλόμαστε από ασχήμια. Και επειδή, ως γνωστόν, η αισθητική εμπεριέχει την ηθική, περιβαλλόμαστε και από ανηθικότητα. Που παρότι ηθικολογεί ασυστόλως, δεν δύναται να κρύψει την απουσία ομορφιάς στα έργα και τις ημέρες της. Πώς αλλιώς να αξιολογηθεί η εμμονή με την κούφια μνημειακότητα, η ασέβεια απέναντι στον δημόσιο χώρο, η κακογουστιά που υπακούει στο κυνικό σκεπτικό «ό,τι θέλουμε κάνουμε»; Οχι τυχαία, οι ασυγκράτητες επιθυμίες, είναι ά-σχημες και συμπλεγματικές.
Η δικαιοσύνη, η ισότητα, η ελευθερία έχουν «σχήμα» και δομή. Καταλήγουν σε αρμονία γιατί νοιάζονται για τον άλλον. Επειδή στη σύγχρονη Ελλάδα η κοινωνία πολιτών είναι αδύναμη, το κράτος δίνει εν πολλοίς το παράδειγμα για την ομορφιά ή την ασχήμια που παράγεται. Ενα κράτος που σέβεται τον άνθρωπο δημιουργεί χώρους ανθρώπινους, ανοιχτούς, φωτεινούς. Παράγει αυθεντική τέχνη, όχι μνημειώδη κατασκευάσματα της δεκάρας. Προωθεί την έρευνα, όχι το λιβάνισμα, από το οποίο κανείς δεν έμαθε ποτέ τίποτα. Είναι αισιόδοξο, αγαπά τα νιάτα, γιατί κρατάνε στα χέρια τους το μέλλον. Βοηθά τον πολίτη να λάβει αποφάσεις, δεν τον απαξιώνει συγκαταβατικά και δεν μεθερμηνεύει κάθε γεγονός σαν να υπάρχει μόνον η αναξιότητά του. Ιδιαίτερα η αρχιτεκτονική – όπως και η μόδα – αντανακλά αξίες: όταν αγαπά τον άνθρωπο, κατασκευάζει στα μέτρα του. Οταν αγαπά την ιστορία του, αποτίει φόρο τιμής. Το έκαναν στον αιώνιο Παρθενώνα οι μάστορες της Αθηναϊκής Δημοκρατίας.
Η σύγχρονη ελληνική κοινωνία δείχνει ότι ξέρει να επιστρέφει το ωραίο. Κλασικό παράδειγμα το ελληνικό μετρό. Εκεί δεν ρυπαίνουν οι Ελληνες, ενώ ρυπαίνουν τον ηλεκτρικό; Μάλλον το μετρό σέβεται τον πολίτη, ενώ δεν τον σέβονται άλλα μέσα μαζικής μεταφοράς, οι προχειροκατασκευές που παραλίγο να έκρυβαν εφέτος το Ζάππειο ή πέρυσι το Καλλιμάρμαρο, το μπλοκάρισμα των παραλιών, οι ρυπαρές γειτονιές με τους υποτυπώδεις δρόμους, οι πομπές πολιτικών εν είδει Ρωμαίων αυτοκρατόρων σε παρακμή, κ.λπ. Που θα προκαλούσαν τον γέλωτα αν δεν προκαλούσαν πρώτα απογοήτευση για το πώς κατάντησε η Ελλάδα: μια πολλαπλώς λεηλατημένη χώρα που γλείφει τις πληγές της απομονωμένη από τον υπόλοιπο κόσμο, ο οποίος προχωράει, ενώ η ίδια ζητιανεύει λίγα ψίχουλα προσοχής. Οχι για να αναπτυχθεί, αλλά για να συνεχίσει να λεηλατείται επιδιδόμενη σε φληναφήματα που θα ζήλευε κάθε στρουθοκάμηλος. Η νέα φιλόπονη γενιά, βέβαια, όπου φύγει-φύγει με τις ευλογίες της οπισθοφυλακής. Που έχει συνήθως γκρίζα μαλλιά και συντηρητικά μυαλά.
Διαφεύγει ίσως ότι η αισθητική φτώχεια αποτελεί πολιτική στρατηγική: η ομορφιά είναι ύποπτη, για τόλμη, αμφισβήτηση, φαντασία, έλλειψη υποταγής – στοιχεία επικίνδυνα για τους «μονιμάδες» της εξουσίας. Η καθημερινότητα σχεδιάζεται για να παράγει συμμόρφωση: στολές, τελετές, αφίσες, δημόσιες ομιλίες, στρατηγική χρήση του νόμου για τους ανυπάκουους (ή SLAPPs). Διατηρούνται οι παλιές λέξεις σαν κελύφη, αλλά δεν έχουν καμία σχέση με την πραγματικότητα. Η ενημέρωση μετατρέπεται σε προπαγάνδα, η εντιμότητα σε απειλή, η πολιτική ζωή σε κούφια σύμβολα. «Οποιο πρόβατο βγαίνει από το μαντρί, το τρώνε οι λύκοι» κατά το απόφθεγμα πολιτικού παλαιάς κοπής. Ετσι αντιλαμβάνονται την πολιτική: ως επαρχιώτικη άσκηση εξουσίας πάνω σε ανυποψίαστα αρνιά. Ξεχνώντας, βέβαια, ότι στα χωριά της «Ψωροκώσταινας» – όλοι από ένα χωριό καταγόμαστε – οι περισσότεροι άνθρωποι πίστευαν σε αστικές αξίες, ήθελαν να προκόψουν, να αγγίξουν την αισθητική.
Μάλλον τα λόγια του πρίγκιπα Μίσκιν στον Ηλίθιο του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι ίσχυαν και για την Ελλάδα: «Η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο». Φτάνει να αναλογιστούν οι Ελληνες από πού ξεκίνησαν και τι απόσταση διήνυσαν για να παραδεχθούν την έλλειψή της – παραδόξως από την ανάγκη να πιστέψουν σε κάτι.
Η κυρία Κωνσταντίνα Ε. Μπότσιου είναι καθηγήτρια Ιστορίας και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πειραιώς, Γενική Διευθύντρια του Συμβουλίου Διεθνών Σχέσεων.
