Η σπουδαιότητα στην αξία και τις ικανότητες/δεξιότητες του ανθρώπινου παράγοντα είναι εμφανής στη ναυτιλία αφού έχει αποδειχθεί ως ο σημαντικότερος και πιο κρίσιμος παράγοντας στην ασφαλή και αποτελεσματική λειτουργία των ναυτιλιακών επιχειρήσεων και των πλοίων (IMO, 2003). Και ενώ μέχρι πολύ πρόσφατα η έμφαση δινόταν κυρίως στις τεχνικές/επαγγελματικές δεξιότητες, τα τελευταία χρόνια η Κοινή Πρωτοβουλία για την Ασφάλεια (Joint Safety Initiative) από την INTERTANKO και τον OCIMF προβλέπει την εισαγωγή, αποτύπωση και αξιολόγηση και των ήπιων δεξιοτήτων και ικανοτήτων σε ολόκληρο τον ναυτιλιακό κλάδο με στόχο την ασφαλή διεξαγωγή των εργασιών (OCIMF & INTERTANKO, 2018). Με αυτόν τον τρόπο οι ήπιες δεξιότητες εντάχθηκαν ως ένας ξεχωριστός τομέας, ισότιμος με τα υπόλοιπα στοιχεία στο TMSA, στο SIRE 2.0 αλλά και πρόσφατα στο DBMS.
Τι είναι όμως οι «ήπιες δεξιότητες»;
Οι ήπιες δεξιότητες συχνά αναφέρονται ως μη τεχνικές δεξιότητες και καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα χαρακτηριστικών. Βιβλιογραφικά/θεωρητικά ορίζονται οι μη τεχνικές/ήπιες δεξιότητες ως «οι γνωστικές, κοινωνικές, προσωπικές δεξιότητες που συμπληρώνουν τις τεχνικές δεξιότητες και συμβάλλουν στην ασφαλή και αποδοτική εκτέλεση εργασιών». Ο ILO (International Labor Organisation) τις ορίζει ως «ήπιες δεξιότητες, ή δεξιότητες ανθρώπινων σχέσεων, είναι οι δεξιότητες που χρησιμοποιούμε καθημερινά για να αλληλοεπιδρούμε με τους ανθρώπους. Είναι χαρακτηριστικά, προσωπικές ιδιότητες και κοινωνικές δεξιότητες που όλοι κατέχουμε κατά κάποιον βαθμό».
Ο OCIMF & η INTERTANKO ορίζουν τις ήπιες δεξιότητες ως «ικανότητα ώστε να αλληλοεπιδρούν επιτυχώς με άλλους ανθρώπους, συστήματα και εξοπλισμό, διαδικασίες και το περιβάλλον τους», ενώ ανέπτυξαν ένα πλαίσιο για την αναφορά αυτών των ικανοτήτων διακρίνοντάς τις σε 6 πεδία: ομαδική εργασία, επικοινωνία και επίδραση, επίγνωση της κατάστασης, λήψη αποφάσεων, εστίαση στα αποτελέσματα, ηγεσία και δεξιότητες διοίκησης.
Ποιες όμως είναι – ή θα έπρεπε να είναι – και πώς ορίζονται – θεωρητικά και εμπειρικά – οι ικανότητες αυτές στη ναυτιλία και πώς οι αναζητούμενες έννοιες της «επιτυχίας», του «αποτελεσματικού» και του «αποδοτικού» τείνουν να καταστήσουν ασαφή τόσο τον ορισμό των ήπιων δεξιοτήτων όσο και το πλαίσιο μιας ατεκμηρίωτα καθορισμένης αλλά και μίας υποκειμενικής μέτρησης και αξιολόγησής τους από τους επιθεωρητές και τους «ειδικούς» επιτρέποντας έτσι αυθαίρετες κρίσεις, αναιτιολόγητες βαθμολογήσεις/αξιολογήσεις και σημαντικές παρενέργειες ή πολιτικές ερμηνείες.
Τα προβλήματα…
- Οι αξιολογούμενες σήμερα 6 ήπιες δεξιότητες στη ναυτιλία έχουν εισαχθεί εμπειρικά από τους φορείς χωρίς καμία θεωρητική υποστήριξη, χωρίς πραγματιστικό ισοδύναμο σε άλλους τομείς και χωρίς αναφορά σε αντίστοιχα καλά θεμελιωμένα πρότυπα. Για παράδειγμα, δεν έχει τεκμηριωθεί ο λόγος για τον οποίο έχουν επιλεγεί και εισαχθεί συγκεκριμένες μεταβλητές συμπεριφοράς αντί άλλων (π.χ., γιατί αξιολογείται η Ηγεσία αντί π.χ. της Πολιτισμικής Νοημοσύνης ή γιατί η Ομαδική εργασία αντί π.χ. της Οργανωσιακής Κουλτούρας και γιατί ή Λήψη αποφάσεων αντί της Ανθεκτικότητας (resilience) κ.λπ.).
- Η ίδια η μέτρηση και αξιολόγηση των δεξιοτήτων/ικανοτήτων αυτών γίνεται επίσης εμπειρικά και περιπτωσιολογικά μέσω της χρήσης ερευνητών/επιθεωρητών οι οποίοι, αν και εκπαιδευμένοι, δεν είναι σε θέση – ή καλύτερα – δεν διατηρούν τα εχέγγυα πλήρως απρόσωπης και αμερόληπτης αντιμετώπισης των αξιολογούμενων ανεξάρτητα από την εποχή (καλή ή κακή αγορά), την αξιολογούμενη εταιρεία (μεγάλη ή μικρή), τα προσωπικά χαρακτηριστικά του αξιολογητή (εθνικότητα, κουλτούρα ή εμπειρία κ.λπ.). Με άλλα λόγια, η κρίση που εκφράζεται είναι απόλυτα υποκειμενική χωρίς ικανότητα γενικευμένων (generic) και αμερόληπτων (invariant) κρίσεων και μετρήσεων, έχοντας παρατηρηθεί διακύμανση αξιολογήσεων των αξιολογητών για το ίδιο αντικείμενο ανάλογα με τα παραπάνω.
- Δεν υπάρχει και δεν λαμβάνεται υπόψη η διαφορετικότητα των εθνικοτήτων των αξιολογητών και αξιολογούμενων, η οποία έχει παρατηρηθεί ότι από μόνη της γεννά προβλήματα μέτρησης και ισοδυναμίας αποτύπωσης και δεν φαίνεται να υπάρχει ένα «σοβαρά» θεωρητικά υποστηριγμένο και πραγματικά εμπειρικά επιβεβαιωμένο εργαλείο (valid and reliable instrument) γενικής χρήσης (generic use) για τη μέτρηση των ήπιων δεξιοτήτων/ικανοτήτων ειδικά στον χώρο της ναυτιλίας και των μεταφορών.
- Δεν αντιμετωπίζεται έως σήμερα η συσχέτιση/σχέση και οι παρενέργειες των κύριων ήπιων ικανοτήτων μεταξύ τους αφού αντιμετωπίζονται από τους αξιολογητές ανεξάρτητα η μία από την άλλη ενώ είναι – καταρχήν αλλά και θεωρητικά – εμφανής η αλληλοσυσχέτισή τους. Ετσι είναι δυνατόν να επιδιώκεται η αύξηση μιας τιμής κάποιας των ικανοτήτων χωρίς να είναι γνωστές οι συνέπειες/παρενέργειές της σε άλλη μεταβλητή (π.χ., επιδιωκόμενη αύξηση των δεξιοτήτων «ηγεσίας» είναι δυνατόν να προκαλεί απομείωση της δεξιότητας «ικανότητα επικοινωνίας» ή η άκριτη βελτίωση της «ομαδικής εργασίας» μπορεί να επηρεάζει αρνητικά την ικανότητα «λήψης αποφάσεων»).
- Δεν έχει υπάρξει μέχρι σήμερα ένα σοβαρό και τεκμηριωμένο μαθηματικό-οικονομετρικό προσομοιωτικό μοντέλο (simulation model) παρεμβάσεων που να επιτρέπει την αξιολόγηση και την προτεραιοποίηση (ranking) των σημαντικών παρεμβάσεων ώστε να τις καθιστά οικονομικά αποδοτικές αλλά και πραγματικής σημασίας και αναφοράς για τις εταιρείες (π.χ. αν μεταξύ της επιλεχθείσας ομάδας ήπιων δεξιοτήτων ποια θα πρέπει να αντιμετωπίζεται με εκπαίδευση, ποια με mentoring και ποια με άλλου είδους αντιμετώπιση αλλά και ποια θα αναμένουμε να είναι τα αποτελέσματα.
- Τέλος, δεν υπάρχει μέχρι σήμερα αναπτυγμένος ένας έξυπνος αλγόριθμος (ΑΙ) που να μπορεί να προσαρμόζει τη σειρά αλλά και τη βαρύτητα των ερωτήσεων του εργαλείου μέτρησης ανάλογα τόσο με την εθνικότητα, τον βαθμό, τα χαρακτηριστικά του πλοίου ή της εταιρείας όσο και με τα ψυχογραφικά χαρακτηριστικά των ερωτωμένων όπως αντλούνται από τις εταιρείες ώστε να είναι σε θέση να παράγει την καλύτερα συνθετικά λύση στη βάση στοχαστικών πιθανοτικών μεθόδων.
Η απάντηση
Τέσσερις φορείς, το Εργαστήριο Θαλάσσιας Αποτελεσματικότητας και Εξυπνων Τεχνολογιών (MASTILab) του Τμήματος Ναυτιλιακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς, η Εταιρεία Συμβούλων Deloitte, Η Σχολή Ναυπηγών του ΕΜΠ και η Εταιρεία Μηχανικών Hydrus, χρηματοδοτήθηκαν και καινοτόμησαν ερευνητικά ενώνοντας τις δυνάμεις τους για την – για πρώτη φορά – σοβαρή θεωρητική τεκμηρίωση, την ανάπτυξη αλλά και την εφαρμογή σε πλήρη λειτουργία ενός πρότυπου εργαλείου μέτρησης ήπιων ικανοτήτων για τη ναυτιλιακή κοινότητα, του εργαλείου PERMISS.
To PERMISS συζητήθηκε με τους ειδικούς, παρουσιάστηκε και σχολιάστηκε εκτενώς στους διευθύνοντες τις ναυτιλιακές εταιρείες, αναζήτησε τις εμπειρίες άλλων χώρων και βιομηχανιών, δοκιμάστηκε σε μεγάλες ναυτιλιακές εταιρείες, επιβεβαιώθηκε σε δείγμα χιλιάδων ναυτικών και ανέπτυξε τη δική του καινοτόμα αλλά απόλυτα επιστημονικά επιβεβαιωμένη θεωρία και πρακτική για τον τρόπο μέτρησης και αξιολόγησης των ήπιων δεξιοτήτων των ναυτικών, ανάλογα με τα χαρακτηριστικά τους.
Μέσω του εργαλείου αυτού, που πλέον έχει περάσει στην εμπορική αξιοποίησή του, οι ναυτιλιακές εταιρείες μπορούν να αξιολογούν αμερόληπτα και πιο αντικειμενικά και να παρακολουθούν σε έναν πίνακα ελέγχου (Dashboard) τις απαιτούμενες ήπιες δεξιότητες των εργαζομένων τους.
Επιπλέον θα μπορούν να προσδιορίζουν τις βέλτιστες περιοχές παρέμβασης ώστε να κατευθύνουν κατάλληλα την επιχειρηματική πρωτοβουλία σε θέματα εκπαίδευσης και αναδιάταξης πόρων, καθώς θα είναι βασική λειτουργία του εργαλείου αυτού να μπορεί να αξιολογεί τις σχέσεις μεταξύ των ήπιων δεξιοτήτων μέσω μαθηματικών αλγορίθμων. Με αυτόν τον τρόπο οι ναυτιλιακές εταιρείες θα μπορούν να εστιάζουν κάθε φορά σε συγκεκριμένα σημεία που υπάρχει αδυναμία και να προχωρούν σε διορθωτικές ενέργειες.
Τέλος, το εργαλείο αυτό, με τη βοήθεια ενός προγράμματος αλγορίθμων τεχνητής νοημοσύνης για την επιλογή ερωτήσεων προσαρμοσμένων στα χαρακτηριστικά και τους ρόλους των ατόμων, στοχεύει στη βελτίωση της ακρίβειας και της αποδοτικότητας της αξιολόγησης των ήπιων δεξιοτήτων στον ναυτιλιακό κλάδο ανάλογα με τις απαιτήσεις και ιδιαιτερότητες κάθε ναυτιλιακής εταιρείας και τα χαρακτηριστικά των ναυτικών, με το οποίο οι εταιρείες θα προάγουν την ασφάλεια και την αριστεία σε όλες τις λειτουργίες τους.
Ο κύριος Αγγελος Παντουβάκης είναι καθηγητής και κοσμήτορας στη Σχολή Ναυτιλίας και Βιομηχανίας Πανεπιστημίου Πειραιώς.
ΥΓ.1: Το PERMISS (permiss.net) και τα αποτελέσματα της σχετικής έρευνας/μεθοδολογίας/αποτελεσμάτων θα παρουσιαστεί για πρώτη φορά επίσημα την Τρίτη 2 Ιουνίου στα POSIDONIA.
ΥΓ.2: Η εταιρεία (spin off) MINTELSOFT του Πανεπιστημίου Πειραιώς έχει αναλάβει την εμπορική διαχείριση του προγράμματος @PERMISS.
ΥΓ.3: Οι συμμετέχοντες φορείς ήσαν το Πανεπιστήμιο Πειραιώς/Σχολή Ναυτιλίας και Βιομηχανίας, η Deloitte Σύμβουλοι Επιχειρήσεων, το ΕΜΠ/Σχολή Ναυπηγών Μηχανολόγων Μηχανικών και η εταιρεία Hydrus Σύμβουλοι Μηχανικοί.
ΥΓ.4: Η ανάπτυξη της μεθοδολογίας και η πιλοτική εφαρμογή της στις ναυτιλιακές επιχειρήσεις έχουν χρηματοδοτηθεί από τις «Συμπράξεις Ερευνητικής Αριστείας» του ΥΠΑΙΘ και του Ταμείου Ανάκαμψης.
