Η διερεύνηση των ναυτικών ατυχημάτων οδηγεί συχνά σε ένα επαναλαμβανόμενο συμπέρασμα: την εμπλοκή του «ανθρώπινου σφάλματος» (Human Error). Διεθνείς μελέτες δείχνουν ότι ο ανθρώπινος παράγοντας συνδέεται με ποσοστά που σε ορισμένες περιπτώσεις υπερβαίνουν το 80% των ναυτικών συμβάντων. Ωστόσο, παρά τη συχνή χρήση του όρου, η έννοια του ανθρώπινου λάθους δεν εξηγεί πάντοτε επαρκώς τις πραγματικές συνθήκες που οδηγούν σε ένα ατύχημα.
Στην πράξη, το ανθρώπινο λάθος αποτελεί συνήθως το τελικό αποτέλεσμα μιας αλληλουχίας παραγόντων που επηρεάζουν τη λειτουργία του ανθρώπου. Η κόπωση, η ποιότητα επικοινωνίας, η πίεση χρόνου, η συνεργασία μεταξύ των μελών του πληρώματος, οι οργανωτικές πρακτικές της εταιρείας και το ευρύτερο εργασιακό περιβάλλον διαμορφώνουν το πλαίσιο μέσα στο οποίο λαμβάνονται κρίσιμες αποφάσεις. Για τον λόγο αυτόν, η σύγχρονη προσέγγιση της ναυτικής ασφάλειας μετατοπίζεται σταδιακά από την απλή αναφορά στο Human Error προς μια ευρύτερη κατανόηση του Human System.
Στον ναυτιλιακό χώρο, ο όρος «Human Factor» συχνά περιορίζεται αποκλειστικά στο πλήρωμα του πλοίου. Στην πραγματικότητα όμως αποτελεί ένα πολύ ευρύτερο ανθρώπινο οικοσύστημα. Περιλαμβάνει τον πλοίαρχο, τους αξιωματικούς και τους μηχανικούς που εργάζονται επί του πλοίου, αλλά επεκτείνεται ταυτόχρονα και στη στεριά: στα τεχνικά τμήματα των εταιρειών, στους marine superintendents, στα crewing departments, στα HSQE τμήματα και στη διοίκηση της εταιρείας. Σε ένα ακόμη ευρύτερο επίπεδο, μέρος αυτού του ανθρώπινου συστήματος αποτελούν και οι οικογένειες των ναυτικών, δεδομένου ότι οι προσωπικές και κοινωνικές συνθήκες επηρεάζουν άμεσα την ψυχική ισορροπία και την επιχειρησιακή συγκέντρωση του ανθρώπου που εργάζεται στη θάλασσα.
Η ναυτική ασφάλεια επομένως δεν αποτελεί μόνο αποτέλεσμα τεχνικών διαδικασιών ή κανονιστικών πλαισίων. Είναι αποτέλεσμα της λειτουργίας ενός σύνθετου ανθρώπινου συστήματος μέσα στο οποίο αλληλεπιδρούν συμπεριφορές, δεξιότητες και αποφάσεις.
Τα τελευταία χρόνια, η τεχνολογική εξέλιξη έχει βελτιώσει σημαντικά τα συστήματα πλοήγησης, τις μηχανικές εγκαταστάσεις και τις πλατφόρμες διαχείρισης στόλου. Παρά τη σημαντική αυτή πρόοδο, ο άνθρωπος παραμένει ο πιο σύνθετος και λιγότερο προβλέψιμος παράγοντας του συστήματος. Αυτό δημιουργεί την ανάγκη για ολοκληρωμένες προσεγγίσεις που επιτρέπουν τη βαθύτερη κατανόηση της ανθρώπινης λειτουργίας σε περιβάλλοντα υψηλής ευθύνης, όπως είναι η ναυτιλία.
Με αυτό το σκεπτικό αναπτύχθηκαν ο Universal Labor Soft Skills Index (ULSSI) και η ειδική κλαδική μελέτη που αφορούν τον ναυτικό. Πρόκειται για μια μεθοδική προσέγγιση που εξετάζει τον ανθρώπινο παράγοντα μέσα από τη λειτουργία 26 Κρίσιμων Δεξιοτήτων, όπως αυτές έχουν αναδειχθεί από τη διεθνή έρευνα του World Economic Forum, σε συνδυασμό με τις δεξιότητες που αναφέρονται στο πλαίσιο του International Labor Organization και του ΟΟΣΑ, καθώς επίσης με τις επαγγελματικές απαιτήσεις που προκύπτουν από τη Σύμβαση STCW του International Maritime Organization και συγκεκριμένα: για Operation (A-II/1 + A-III/1) A-V/2, για Management (A-II/2 + A-III/2), για Model Courses (MC 1.39 – MC/1.40 – A-I/6), για κόπωση (Fatigue: MSC.1/Circ.1598) και για Cyber: MSC.428(98); MSC-FAL.1/Circ.3/Rev.3.
Ο ULSSI για ναυτικούς βασίζεται στην ενοποίηση όλων αυτών των διεθνών προσεγγίσεων σε ένα framework 26 Οριζόντιων Δεξιοτήτων (Soft Skills) που επηρεάζουν σε διαφορετικό βαθμό την ποιότητα της συνεργασίας, της επικοινωνίας, της λήψης αποφάσεων, της προσαρμοστικότητας και της διαχείρισης πίεσης μέσα σε σύνθετα επιχειρησιακά περιβάλλοντα, όπως είναι το περιβάλλον εργασίας του ναυτικού.
Δεξιότητες όπως η επίλυση προβλημάτων και η αναλυτική σκέψη (Problem Solving & Analysis), η οργανωτική ικανότητα (Organization), η αποτελεσματική επικοινωνία (Communication Skills), η προσαρμοστικότητα (Adaptability & Flexibility), η κριτική σκέψη (Critical Thinking), η διαχείριση χρόνου (Time Management), η ηγετική ικανότητα (Leadership Abilities), η ανθεκτικότητα (Resilience), η συνεργασία (Collaboration) και η ακεραιότητα (Integrity) αναδεικνύονται ως οι δέκα σημαντικότερες δεξιότητες στον δείκτη για τους ναυτικούς. Οι δεξιότητες αυτές αποτελούν κρίσιμες μεταβλητές για την αποτελεσματική λειτουργία ενός πληρώματος και επηρεάζουν άμεσα την ποιότητα των αποφάσεων, τον συντονισμό των ενεργειών και τη διαχείριση των επιχειρησιακών κινδύνων.
Η ανάλυση αυτών των παραγόντων δεν αποσκοπεί στην απόδοση ευθυνών αλλά στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί το ανθρώπινο σύστημα μέσα στον οργανισμό. Η ασφάλεια ενός πλοίου δεν εξαρτάται μόνο από την τεχνική επάρκεια των συστημάτων του αλλά και από την ποιότητα της ανθρώπινης συνεργασίας που υποστηρίζει τη λειτουργία τους.
Πλέον, η εξέλιξη της τεχνολογίας επιτρέπει την ανάπτυξη μεθόδων που μπορούν να προσεγγίσουν με πιο μεθοδικό τρόπο ακόμη και τα «άυλα» χαρακτηριστικά της ανθρώπινης λειτουργίας. Παράγοντες όπως η ποιότητα της συνεργασίας, η επικοινωνία, η ανθεκτικότητα στην πίεση, η συμπεριφορική σταθερότητα και η ικανότητα λήψης αποφάσεων αναλύονται και ποσοτικοποιούνται μέσα από σύγχρονες επιστημονικές προσεγγίσεις.
Η δυνατότητα αυτή συμβάλλει στη μετατροπή στοιχείων που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν αφηρημένα σε πιο απτά και μετρήσιμα δεδομένα, εντοπίζοντας αδύναμες δεξιότητες και ανάγκη ανάπτυξης όχι μόνο στα πληρώματα των πλοίων αλλά και στα στελέχη των ναυτιλιακών οργανισμών σε θέσεις ευθύνης. Η εστιασμένη αυτή προσέγγιση υποστηρίζει διαδικασίες αναβάθμισης δεξιοτήτων και οργανωτικής προσαρμογής, συμβάλλοντας στη μείωση των επιχειρησιακών κινδύνων, στην προστασία της ανθρώπινης ζωής στη θάλασσα και στη διασφάλιση της βιωσιμότητας των ναυτιλιακών δραστηριοτήτων.
Σε μια εποχή όπου η ναυτιλία γίνεται ολοένα και πιο τεχνολογικά προηγμένη, ο άνθρωπος παραμένει το κεντρικό στοιχείο της ασφάλειας. Η πραγματική πρόκληση για το μέλλον της ναυτικής ασφάλειας δεν είναι μόνο η ανάπτυξη καλύτερων τεχνολογιών, αλλά η βαθύτερη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί το άτομο εντός των συστημάτων. Η ουσιαστική αναγνώριση του ανθρώπινου παράγοντα ως Human Capital, και όχι απλώς ως ένα σημαντικό μέρος των λειτουργικών δαπανών (OpEx), μπορεί να αποτελέσει καθοριστικό παράγοντα για τη μείωση των ναυτικών ατυχημάτων σε παγκόσμιο επίπεδο, την προστασία της ανθρώπινης ζωής στη θάλασσα και την αποφυγή περιστατικών που οδηγούν σε περιβαλλοντική ρύπανση. Η ασφάλεια στη θάλασσα είναι τελικά θέμα ανθρώπων, ποιότητας σχέσεων και αποφάσεων που διαμορφώνουν το ναυτιλιακό και ανθρώπινο σύστημα, και όχι μόνο θέμα τεχνολογίας με τη στενή της έννοια.
Ο δρ Ιωάννης Πατινιώτης είναι Human Capital Economist.
