Η μεγάλη, κατηφορική κατασκευή, δομημένη σε κεκλιμένα επίπεδα, με μουσικά όργανα ενσωματωμένα πάνω της και κυκλικούς σχηματισμούς σαν καταπακτές, μας «υποδέχτηκε» στο κατάμεστο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου την περασμένη Παρασκευή. Ξαπλωμένος με τη μεταλλιζέ του ενδυμασία ως θεός Απόλλωνας πάνω στο σκηνικό, ο Κώστας Νικούλι.
Στην άκρη αυτής της κατηφόρας, και σε απόσταση από αυτή, είναι ο Θάνατος προσωποποιημένος στη γυναικεία μορφή της Θεοδώρας Τζήμου, που στέκεται μαυροντυμένη, παρατηρεί τον κόσμο καθώς γεμίζει το κοίλο του θεάτρου, υπερυψωμένη σε μια βάση – ολόγυρα καλυμμένη από ένα επιβλητικό μαύρο φόρεμα.
Σε αυτό το δυσοίωνο μοτίβο, διαμορφώνεται η πρώτη μας αίσθηση από την Άλκηστη του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά, καθώς βρίσκουμε τις θέσεις μας στις κερκίδες λίγο πριν από την έναρξη της παράστασης.
Στην καλυμμένη από το σκηνικό, ορχήστρα, περιλαμβάνονται βρύσες με μεταλλική όψη, που στάζουν ελάχιστο νερό (για τους αρχαίους Έλληνες το νερό ήταν κατεξοχήν μέσο καθαρμού, ενώ ο νεκρός εξαγνιζόταν μέσω αυτού για να αφιερωθεί στους νεκρούς του Κάτω Κόσμου). Σύνθετη η σκηνική πρόταση, δυσνόητη αλλά και προκλητική να την αποκρυπτογραφήσεις. Το ένα χέρι της Θεοδώρας Τζήμου είναι δεμένο με την κατασκευή – έχει σχέση με τα τεκταινόμενα.
Η Θεοδώρα Τζήμου ως Θάνατος στην «Άλκηστη» του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία του Δημήτρη Καραντζά. NPD Photo Agency. Photo: Thomas Daskalakis
Ασταθές τοπίο
Με το που αρχίζει η παράσταση, η κατασκευή «ζωντανεύει». Η παρουσία του Απόλλωνα ανοίγει τη σύγκρουση που βρίσκεται στον πυρήνα του έργου: ο βασιλιάς των Φερών, Άδμητος καταδικάστηκε σε θάνατο από τη θεά Άρτεμη αλλά εξασφάλισε την παράταση της δικής του ζωής, μέσω του Απόλλωνα, επειδή κάποιος συγγενής του δέχθηκε να πεθάνει στη θέση του. Η Άλκηστης, η σύζυγός του, έχει προσφέρει τον εαυτό της ως «αντάλλαγμα».
Ο Κώστας Νικούλι στην «Άλκηστη» σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά.
Τα όργανα αποκτούν δική τους διάσταση. Μια χορδή τεντώνεται. Η μουσική υπογραμμίζει τη δράση. Ο Χορός εξέρχεται από το εσωτερικό της κατασκευής. Παλεύει να σταθεί στα πόδια του. «Τι είναι αυτή η σιωπή; Αυτή είναι η ερώτηση του Χορού στην αρχή του έργου. Ησυχία στο παλάτι. Κανένα σημάδι πένθους, κανένας θρήνος. Η ζωή και ο θάνατος κρατούν για μια στιγμή την ανάσα τους. Ο Χορός προσπαθεί να καταλάβει αν το μοιραίο έχει ήδη συμβεί ή αν ακόμη εκκρεμεί», διαβάζουμε στο σημείωμα της Γκέλυς Καλαμπάκα, συμβούλου δραματουργίας στην απόδοση του Δημήτρη Καραντζά.
Αυτοθυσία και πολιτική πράξη
Εξαρχής δηλωμένη ως πολιτική προσέγγιση στη δισυπόστατη Άλκηστη του Ευριπίδη, που κινούμενη ανάμεσα στην τραγωδία και την κωμωδία, διαφεύγει ως προς το ολοκληρωμένο νόημα της, η παράσταση μας καλεί σε ένα ασταθές τοπίο – κάθε βήμα απαιτεί προσπάθεια, τα πρόσωπα να κατοικούν έναν κόσμο που μπορεί ανά πάσα στιγμή να υποχωρήσει κάτω από τα πόδια τους. Και ο Θάνατος παραμένει πάντα παρών.
Γράφει ο Δημήτρης Καραντζάς στο σημείωμα του: «Ποια είναι αυτή η κοινωνία, που με σιωπηλή συναίνεση, διαπράττει δολοφονίες; Ποιοι είναι εκείνοι που χορεύουν πάνω από ένα πτώμα; Τι είναι η γυναίκα στην εποχή του Ευριπίδη; Η μητέρα, η σύζυγος, η υπηρέτρια. Γιατί επαναφέρουν με τη βία το σώμα μιας γυναίκας, σκοτωμένης και απαξιωμένης, που θυσιάστηκε για να σωθεί μια κοινωνία, και το περιφέρουν σαν τρόπαιο ανάμεσα στους άντρες;
Πόσο κρύφτηκαν; Πόσο ανακουφίστηκαν όσοι έμειναν πίσω, συμπονώντας; Πόσο τους απενοχοποίησε η εθιμοτυπία του πένθους; Ποιος θάνατος είναι ο πραγματικός; Ο βιολογικός ή ο εν ζωή θάνατος; Η αποκοπή από τη νόηση, το συναίσθημα, τη μνήμη ότι κάποτε υπήρξαμε άνθρωποι;».
«Άλκηστις» του Ευριπίδη από το Εθνικό Θέατρο σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά.
Πάνω σε αυτά τα ερωτήματα που δημιουργούν συνειρμούς και σκέψεις με την πραγματικότητα των σύγχρονων γυναικοκτονιών, ο σκηνοθέτης επιχειρεί μια αποδόμηση της αυτοθυσίας της Άλκηστης του Ευριπίδη ως σύγχρονου αναγνώσματος σε ένα πεδίο-απειλή για αυτούς που «κατοικούν» πάνω του. Ένα δύσκολο και απαιτητικό στοίχημα – τόσο για τη βαριά εικαστική σύνθεση που καλούνται να νοηματοδοτήσουν οι θεατές όσο και για τους «επιβαίνοντες» σε αυτήν ερμηνευτές, οι οποίοι ερμηνεύουν, ισορροπούν, κουλουριάζονται, βυθίζονται και αναδύονται στο σκηνικό του Κωνσταντίνου Σκουρλέτη.
Παράλληλα, η ίδια η σκηνική εγκατάσταση παράγει ήχους. Τα σώματα, οι χορδές, τα αντικείμενα και οι μηχανισμοί της ενεργοποιούνται από τους ηθοποιούς, μετατρέποντας το σκηνικό σε ένα μεγάλο μουσικό όργανο.
Ο Χορός είναι οι κάτοικοι του τόπου, οι άνθρωποι που συμμετέχουν στο συλλογικό πένθος και ταυτόχρονα γίνονται μάρτυρες μιας βαθιά άνισης ανταλλαγής. Η δημόσια φύση του θανάτου της Άλκηστης αναδεικνύεται διαρκώς: η πράξη της δεν ανήκει μόνο στην ιδιωτική ιστορία ενός ζευγαριού, αλλά εκτίθεται μπροστά σε ολόκληρη την κοινότητα, η οποία καλείται να διαχειριστεί το τίμημά της. Οι Αντώνης Αντωνόπουλος, Ελισσαίος Βλάχος, Δημήτρης Καυκάς, Γιώτα Κουϊτζόγλου, Κατερίνα Λάττα, Ιωάννης Μπάστας, Μαρία Μοσχούρη, Άγγελος–Προκόπης Νεράντζη και Γιώργος Σκαρλάτος σηκώνουν το βάρος αυτής της ανισορροπίας.
Η Δήμητρα Βλαγκοπούλου ως Υπηρέτρια σχολιάζει βροντερά το επιμύθιο της αυτοθυσίας της Άλκηστης, την κοινωνική καταπίεση και τη θέση της γυναίκας.
Η Άλκηστη μπροστά στον θάνατο
Η Ηρώ Μπέζου είναι η Άλκηστη, πρότυπο συζυγικής αφοσίωσης. Φοβάται, πονά, αποχαιρετά τα παιδιά της και επιχειρεί να εξασφαλίσει ότι η θέση της στο σπίτι δεν θα καλυφθεί από κάποια άλλη γυναίκα.
Λίγο πριν πεθάνει, ζητά από τον Άδμητο να μη ξαναπαντρευτεί και να γίνει ο ίδιος μητέρα και πατέρας για τα παιδιά τους. Του ζητά να αναλάβει, μετά την απώλειά της, το βάρος που μέχρι τότε σήκωνε εκείνη. Η θυσία αποκτά μια σκληρή, πρακτική διάσταση και κόβει σαν μαχαίρι όταν η Άλκηστη φωνάζει αποχαιρετώντας τα παιδιά της.
Υπάρχει ρομαντισμός σε αυτή την πράξη αυτοθυσίας; Δύσκολο το συμπέρασμα, εξάλλου το ίδιο το έργο ακροβατεί πάνω στην αμφισημία, τις αντιφάσεις και τις διαφορετικές αποχρώσεις δράματος και κωμωδίας.
Ο Άδμητος και το βάρος της επιβίωσης
Ο Γιάννης Νιάρρος είναι ο βασιλιάς Άδμητος που έχει αποδεχτεί τη συνθηκολόγηση με τον Απόλλωνα προκειμένου να ζήσει. Αλαζόνας και νάρκισσος παγιδεύεται εν τέλει στην επιλογή του να ζήσει διαρκώς φοβούμενος την πτώση προς τον Θάνατο, διαρκώς αιωρούμενος ανάμεσα στην αλήθεια και το ψέμα, την αντίφαση της στυγνής απόφασής του, το ντροπιαστικό της τίμημα για τον ίδιο ως άντρα και τη θέση του ως άρχοντας. Ο θρήνος του είναι ατελείωτος αλλά και ένα πελώριο αίνιγμα που συγκρούεται με την αντιπαράθεσή του με τον πατέρα του Φέρρη, ο οποίος έχει αρνηθεί να πεθάνει για χάρη του.
Ο Γιάννης Νιάρρος ως Άδμητος στην «Άλκηστη» σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά.
Η σύγκρουσή του με τον πατέρα του, τον Φέρη, τον οποίο υποδύεται με παροιμιώδη επίδειξη αλαζονείας ο Κωνσταντίνος Αβαρικιώτης, απογυμνώνει αυτή την αντίφαση. Ο Άδμητος κατηγορεί τους γονείς του επειδή δεν δέχθηκαν να θυσιαστούν για χάρη του. Ο πατέρας του τού απαντά ότι ο καθένας δικαιούται να αγαπά τη δική του ζωή και ότι δεν είχε καμία υποχρέωση να πεθάνει για τον ενήλικο γιο του. Τον κατηγορεί επίσης ως φονιά της γυναίκας του και αυτή η κατηγορία αναδεικνύεται ιδιαίτερα βροντερή στη σκηνοθεσία του Δημήτρη Καραντζά.
Η άφιξη του Ηρακλή
Μέσα στο πένθος εισβάλλει ο Ηρακλής (Γιώργος Ζυγούρης), απρόσμενος και πληθωρικός. Η παρουσία του με ένα ακορντέον στην πλάτη μεταβάλλει τον τόνο της παράστασης και το κωμικό στοιχείο ανεβάζει τόνους. Η συναναστροφή του με τον Υπηρέτη που υποδύεται ο Αινείας Τσαμάτης, αναδεικνύει την παραδοξότητα της ύπαρξής του σε αυτό το ακατάτακτο έργο, ενώ ο Άδμητος, πιστός στις υποχρεώσεις της φιλοξενίας, τολμά και αποκρύπτει από τον φίλο του τον θάνατο της Άλκηστης και τον υποδέχεται στο σπίτι, ενώ οι προετοιμασίες για την κηδεία είναι σε εξέλιξη.
Οι Γιώργος Ζυγούρης (Ηρακλής) και Αινείας Τσαμάτης (Υπηρέτης) στην «Άλκηστη» σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά.
Η συμπεριφορά αυτή μπορεί να διαβαστεί ως απόδειξη της γενναιοδωρίας του, αλλά ταυτόχρονα αποκαλύπτει τη βαθιά προσήλωσή του στην κοινωνική του εικόνα. Όταν ο Ηρακλής αντιλαμβάνεται τι έχει συμβεί, αποφασίζει να αναμετρηθεί με τον Θάνατο και να επιστρέψει την Άλκηστη στον κόσμο των ζωντανών. Η σωτηρία της έρχεται επομένως και πάλι μέσα από την πράξη ενός άλλου. Η ίδια δεν συμμετέχει στη συμφωνία της επιστροφής της, όπως δεν είχε τη δυνατότητα να αλλάξει τους όρους του κόσμου στον οποίο ζούσε. Η επαναφορά της από τον Κάτω Κόσμο έχει ένα τεράστιο κόστος για τον Άδμητο που δεν ξέρει τι να κάνει με μια αμίλητη γυναίκα. Χωρίς φωνή, η Άλκηστη είναι μια διαφορετική γυναίκα. Σιωπηλή και απόμακρη μοιάζει με ζωντανό φάντασμα.
Μια επιστροφή που δεν σβήνει όσα συνέβησαν
«Τα πάντα είναι βία» υπογραμμίζεται με έμφαση στο τέλος. Απαντήσεις δεν δόθηκαν, κάθαρση δεν επήλθε όπως συμβαίνει ούτως ή άλλως σε αυτό το έργο του Ευριπίδη.
Η παράσταση του Εθνικού Θεάτρου, που παρουσιάστηκε στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου στις 17 και 18 Ιουλίου και ετοιμάζεται τώρα για την περιοδεία της σε επιλεγμένους σταθμούς ανά την Ελλάδα και την Κύπρο, αντιμετωπίζει την «Άλκηστη» με τους όρους ενός απαιτητικού θεάτρου που στηρίζεται στη σωματικότητα των ηθοποιών, την κινησιολογία, την διττή εκφορά του λόγου λόγω των διττών αποχρώσεων του έργου, αλλά και τον εντυπωσιασμό του απαιτητικού, φιλόδοξου εικαστικά σκηνικού. Σε έναν ανισόρροπο κόσμο, αδικιών και μετεωρισμού όπως ο σύγχρονος δικός μας, το στοίχημα αυτό του Δημήτρη Καραντζά ανοίγει πολλές συζητήσεις.
Δείτε το τρέιλερ εδώ
INFO Μετά την πρεμιέρα της στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου, η πολυαναμενόμενη παραγωγή του Εθνικού Θεάτρου ταξιδεύει σε επιλεγμένους σταθμούς στην Ελλάδα και την Κύπρο: 23/7 Θέατρο Βράχων Μελίνα Μερκούρη – Βύρωνας, 29/7 Αρχαίο Θέατρο Δωδώνης | 1/8 Αρχαίο Θέατρο Φιλίππων – Καβάλα | 7 & 8/8 Αρχαίο Θέατρο Κουρίου – Κύπρος | 22/8 Αρχαίο Θέατρο Δίου – Κατερίνη
