Τραχιά, σκληρή, σκοτεινή, καθηλωτική. Πολλοί είναι οι χαρακτηρισμοί που θα μπορούσε να αποδώσει κανείς στην κατά Κρίστοφερ Νόλαν «Οδύσσεια», η οποία από τις 16 Ιουλίου προβάλλεται στην Ελλάδα, ενώ από τις 17/07 διευρύνεται το πολυαναμενόμενο άνοιγμά της στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε άλλες χώρες του κόσμου.
Πρόκειται για ένα παθιασμένο αντιπολεμικό έπος, που αξιοποιεί τον οπτικό ρεαλισμό σύγχρονων τηλεοπτικών επικών περιπετειών, για να κινηθεί τελικά πολύ πέρα από αυτές. Έναν μεγαλοπρεπή καμβά οπτικοακουστικής σύλληψης και οξύτατης σκηνοθετικής αντίληψης, γυρισμένο στα χνάρια των τοποθεσιών των ομηρικών ραψωδιών και αφιερωμένο στην πολυετή επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη – με αρκετές, βεβαίως, δημιουργικές ελευθερίες.
Η Γενιά Ζ επιστρέφει στις αίθουσες;
Σπεύδοντας το βράδυ της Πέμπτης σε ένα multiplex, με ποπ κορν και αναψυκτικό, για μία από τις πρώτες προβολές της ταινίας, προτού τα σπόιλερ κατακλύσουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και το ατελείωτο scroll γίνει επίπονο, η πρώτη διαπίστωση αφορά το κοινό. Οι θεατές είναι κυρίως νέες και νέοι κάτω των 30 ετών.
Παρέες και ζευγάρια της Γενιάς Ζ έχουν γεμίσει την αίθουσα. Υπάρχουν και άνθρωποι μεγαλύτερων ηλικιών, όμως το κοινό είναι κατά βάση νεανικό. Με ολόκληρο το σετ του ποπ κορν και του αναψυκτικού ανά χείρας, παρακολουθεί την ταινία προσηλωμένο, αφήνοντας να ακουστούν ελάχιστοι ψίθυροι.
Είναι βέβαια τέτοια η ένταση του ήχου και τόσο ισχυρό το ψυχολογικό σφίξιμο που προκαλεί η αφήγηση, καθώς εξελίσσεται με ρυθμούς πολυβόλου, ώστε είναι δύσκολο ακόμη και να πιάσεις κουβέντα με τον διπλανό σου, πόσο μάλλον να ακουστείς αν επιχειρήσεις να αρθρώσεις λέξη. Το γενικότερο ερώτημα, πάντως, παραμένει: έχουν άραγε δίκιο όσοι διατείνονται ότι οι νεότερες γενιές επιστρέφουν στις κινηματογραφικές αίθουσες;
Ο Τράβις Σκοτ ως σύγχρονος βάρδος
«Ο καλύτερος απ’ όλους ήταν ο Τράβις Σκοτ», ακούμε να σχολιάζει μια παρέα όταν πέφτουν στην οθόνη οι τίτλοι τέλους. Η επιλογή τους δεν είναι εντελώς αναμενόμενη, έχει όμως τη λογική της: ο Αμερικανός ράπερ, σε μια σύντομη αλλά καίρια εμφάνιση, λειτουργεί σαν σύγχρονος βάρδος, δίνοντας από νωρίς τον ρυθμό στην αφήγηση καθώς απαγγέλλει την ιστορία στην πρώτη συγκέντρωση των μνηστήρων της Πηνελόπης.
Καθώς κατευθυνόμαστε προς την έξοδο, παραπατώντας ακόμη από τη ζάλη των ανεμοδαρμένων κυμάτων που κατάπιαν τους συντρόφους του Οδυσσέα, το σχόλιο της παρέας μοιάζει με μία από τις ελάχιστες ανάσες χιούμορ που επιτρέπει η βραδιά. Στην ίδια την ταινία, άλλωστε, το χιούμορ υπάρχει μόνο σε σταγόνες.
Μια «Οδύσσεια» στα όρια του τρόμου
Η ένταση της δράσης είναι διαρκής και κάθε σεκάνς δοκιμασίας που περνούν ο βασιλιάς της Ιθάκης Οδυσσέας, τον οποίο υποδύεται ο Ματ Ντέιμον, και οι σύντροφοί του έχει σκηνοθετηθεί με τέτοια επιδεξιότητα, ώστε τελικά ολόκληρη η κινηματογραφική «Οδύσσεια» μετατρέπεται σε δοκιμασία και για τον ίδιο τον θεατή.
Νέες ταινίες – «Οδύσσεια» δίχως ήρωες: Γιατί δεν χρειάζεται άλλη διασκευή
Οι πολεμιστές επιστρέφουν προς την Ελλάδα μετά τη νίκη τους στην Τροία και τον απόλυτο όλεθρο που έχουν επιφέρει. Ως εμπειρία, η ταινία μοιάζει με εμπύρετο εφιάλτη που φλερτάρει διαρκώς με τον τρόμο.
Από το κλειστοφοβικό στρίμωγμα των Ελλήνων πολεμιστών στην κοιλιά του θανατηφόρου Δούρειου Ίππου και τις πρώτες σκηνές της άλωσης της Τροίας, μέχρι τα ακατάπαυστα τσιμπούσια των μνηστήρων της Πηνελόπης στο παλάτι του Οδυσσέα, το φιλμ δεν επιτρέπει σχεδόν καμία ανάπαυλα.
«Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν.
Η φρίκη επανέρχεται ξανά και ξανά: στη σπηλιά του Πολύφημου, στην αδηφαγία που τιμωρείται στο σπιτικό της Κίρκης, στις σταχτόμαυρες ακτές του Άδη, στο βάσανο των Σειρήνων. Επανέρχεται ακόμη και στο φωτεινό, αλλά έρημο, επταετές απάγκιο που προσφέρουν η καλλονή Καλυψώ και το νησί της στον Οδυσσέα, ο οποίος έχει πλέον ξεστρατίσει από τον δρόμο της επιστροφής. Εκεί, η απώλεια της μνήμης γίνεται μία ακόμη μορφή βασανιστηρίου.
Η «Οδύσσεια» του Νόλαν, ως συνολικό κινηματογραφικό αρχιτεκτόνημα, συνιστά μια νίκη της ικανότητας του σινεμά να αναδημιουργεί την πραγματικότητα και να την αναπαράγει με κάθε εντυπωσιακό αφηγηματικό μέσο. Η διαχρονική επιρροή του ομηρικού έπους στον δυτικό κόσμο συμπλέκεται τελετουργικά με το σήμερα.
Ολόκληρη η ταινία δονείται στον ρυθμό της προφορικής αφήγησης που εγκαινιάζει ο Τράβις Σκοτ ως σύγχρονος βάρδος. Η παρουσία του είναι η φυσική γέφυρα ανάμεσα στην αρχαία παράδοση της απαγγελίας και στη σύγχρονη ποπ κουλτούρα.
Ο Δούρειος Ίππος και η ανθρώπινη ύβρις
Ο Δούρειος Ίππος, ευφυές τέχνασμα του Οδυσσέα για την άλωση της Τροίας, αλλά και υπέρτατη ανθρώπινη ύβρις ως παραβίαση της αξίας της φιλοξενίας, λειτουργεί ως το κεντρικό αφηγηματικό τόξο του φιλμ. Αποτελεί μια διαρκή υπενθύμιση της ροπής της ανθρωπότητας να λησμονεί τα καταστροφικά λάθη της και, μέσα στον επαναλαμβανόμενο κύκλο της Ιστορίας, να τα διαπράττει ξανά.
Βασικές αξίες του ανθρωπισμού κατασπαράσσονται από την ανθρώπινη ματαιοδοξία, σχολιάζει άλλοτε βαρύγδουπα και άλλοτε περισσότερο υπαινικτικά το «νολανικό» σενάριο. Στον πυρήνα του βρίσκονται γνώριμες και αγαπημένες έννοιες του δημιουργού του: ο χρόνος, η μνήμη, η αναμέτρηση με τη συνείδηση, η περιπλάνηση, η επιστροφή στις ρίζες, η ανάγκη να κινηθεί ο ίδιος ο άνθρωπος για τη σωτηρία του, η αγάπη και η πίστη προς την πατρίδα, την οικογένεια και τον σύντροφο.
Η φιλοσοφία του διαφορετικού
Η έννοια της φιλοξενίας που παραβιάζεται, όπως και η θέση του ξένου και του διαφορετικού απέναντι σε πολιτισμούς που συγκρούονται, τοποθετούνται σε νευραλγικά σημεία της ταινίας. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται, κατά τη δική μας ανάγνωση, και η επιλογή της Λουπίτα Νιόνγκο στον ρόλο της Ωραίας Ελένης, συζύγου του Μενέλαου, τον οποίο υποδύεται ο Τζον Μπέρνταλ.
Η μαύρη Ωραία Ελένη αυτής της «Οδύσσειας» εντυπώνεται στη μνήμη ως ένα πολυδιάστατο αίνιγμα που επιδέχεται πολλαπλές ερμηνείες. Είναι σημαδεμένη στο πρόσωπο, αλλά όχι τσακισμένη. Η παρουσία της υπονομεύει συνειδητά την εικόνα πάνω στην οποία οικοδομήθηκε η επίσημη αφήγηση του πολέμου: ότι τα καράβια των Ελλήνων, υπό τον Αγαμέμνονα, κινήθηκαν προς την Τροία για να την πάρουν πίσω.
Αντίστοιχα, η επιλογή του τρανς άνδρα Έλιοτ Πέιτζ στον ρόλο του Σίνωνα αποδεικνύεται σοφή και καλά ζυγισμένη. Βαθαίνει το νόημα της συντροφικότητας και της προδοσίας σε σκηνές που αγγίζουν ευαίσθητες χορδές γύρω από την ηθική, την ταυτότητα και την ευθύνη.
Ο Ματ Ντέιμον και η Ζεντέγια στην «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν.
Η Ζεντέγια στον ρόλο της θεάς Αθηνάς, με το καθαρό, επίμονο βλέμμα της οραματικής παρουσίας – προστάτιδας του Οδυσσέα στον δρόμο της επιστροφής, δυστυχώς για εκείνον, είναι η φωνή της συνείδησης, της ενοχής και της αναμέτρησης με τις επιλογές του: το τίμημα της επιστροφής.
Τα πρόσωπα του μύθου
Ο Αγαμέμνονας του Μπεν Σάφντι, πάνοπλος από την κορυφή μέχρι τα νύχια, συμβολίζει το κακό που εμπεριέχεται στον ηγεμονικό επεκτατισμό των κρατών. Ο Αντίνοος του Ρόμπερτ Πάτινσον είναι ένας διαφορετικός, αλλά εξίσου αποτελεσματικός «κακός»: αδυσώπητος, κυνικός και βαθιά συμφεροντολόγος, μέσα από μια προσεγμένη ερμηνεία.
Ο Ρόμπερτ Πάτινσον ως Αντίνοος στην «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν.
Κανένας ηθοποιός και καμία ηθοποιός δεν φαλτσάρουν στην «Οδύσσεια» του Νόλαν.
Ο Τομ Χόλαντ αφήνει πίσω του την αγορίστικη ελαφρότητα του «Spider-Man» και ενσαρκώνει τον Τηλέμαχο με την αγωνία ενός εφήβου που οδεύει προς την ενηλικίωση. Ο Τζον Λεγκουιζάμο, ως Εύμαιος, είναι μαγνητικός μέσα στη δική του σκοτεινή συνθήκη. Η Σαρλίζ Θερόν μοιάζει να έχει έρθει από μια άλλη διάσταση, ενώ η Σαμάνθα Μόρτον ως Κίρκη σε ωθεί να κλείσεις τα μάτια από αποστροφή.
Ο Τζον Λεγκουιζάμο ως Εύμαιος στην «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν.
Το ίδιο εύκολα, η Πηνελόπη της Αν Χάθαγουεϊ σε αναγκάζει να τα κρατήσεις ανοιχτά. Στέκεται ευαίσθητη και ταυτόχρονα στιβαρή, με ένα άρωμα διακριτικής διεκδίκησης, στο πλευρό ενός Οδυσσέα που είναι απέναντί της μαχητικός αλλά και τρυφερός.
Ο Ματ Ντέιμον ως βετεράνος του Τρωικού Πολέμου
Ο Ματ Ντέιμον κάνει ένα τεράστιο βήμα στην καριέρα του, φορώντας τη σάρκα ενός σταδιακά τσακισμένου ψυχολογικά βετεράνου του Τρωικού Πολέμου. Θα μπορούσε κάλλιστα να είναι ένας καραβοτσακισμένος στρατιώτης οποιουδήποτε σημερινού πολέμου.
Μάχιμος αλλά ξεστρατισμένος, κυρτός από το βάρος όσων έχει ζήσει, αλλά ταυτόχρονα πλασμένος για αρχηγός, μοιάζει ιδανικός Οδυσσέας της εποχής μας – και οποιασδήποτε άλλης εποχής κατά την οποία ο άνθρωπος αναζητεί τον δρόμο του έπειτα από μια πολεμική, πολιτισμική, οικονομική ή ηθική καταστροφή.
Ο Ματ Ντέιμον είναι ο Οδυσσέας της «Οδύσσειας» του Κρίστοφερ Νόλαν.
Ο Νόλαν αγγίζει επιτέλους το συναίσθημα
Στο πρόσωπο του Οδυσσέα του Ντέιμον, ο Κρίστοφερ Νόλαν εστιάζει στον ψυχισμό του ήρωα – ή, ακριβέστερα, του αντιήρωα – ο οποίος κάπως του διέφευγε στις προηγούμενες δώδεκα ταινίες του.
Αρχιτέκτονας μεγάλων κινηματογραφικών επιπέδων και εγκεφαλικών κατασκευών, ο Βρετανοαμερικανός δημιουργός αγγίζει επιτέλους βαθύτερους συναισθηματικούς πυρήνες. Παραδίδει ένα σχεδόν κινηματογραφικό αριστούργημα, πραγματοποιώντας παράλληλα το εφηβικό του όραμα για μια ταινία γυρισμένη εξ ολοκλήρου σε φιλμ IMAX 70 χιλιοστών, με όχημα το έπος του Ομήρου που τραγουδιέται εδώ και αιώνες.
Αν δεν υπήρχαν οι ελαφρώς χαοτικές σκηνές της αρχής, άτακτα σκορπισμένες σαν ξέφρενη διαδρομή από το ένα set piece στο επόμενο, θα μπορούσαμε να μιλάμε για την καλύτερη ταινία της καριέρας του.
Με το χέρι στην καρδιά, όμως, ο στοχαστικός κύκλος που ολοκληρώνει η ταινία πάνω στη ματαιότητα του πολέμου, κορυφούμενος στο κρεσέντο του τελευταίου εικοσαλέπτου υπό την επιβλητική μουσική του Λούντβιχ Γιόρανσον, οδηγεί σε ένα από τα πιο εντυπωσιακά, συγκινητικά και απογειωτικά φινάλε που έχουμε δει τα τελευταία χρόνια στο σινεμά.
Αξίζει να το ανακαλύψετε.
Κρίστοφερ Νόλαν μαζί σου.
