Πότε ήταν η τελευταία φορά που άκουσες συνειδητά μουσική;

Ένας φίλος, σε ανύποπτο χρόνο, μου έστειλε μήνυμα ρωτώντας με ποιο είναι το αγαπημένο μου άλμπουμ από τον Μάιλς Ντέιβις. Ανακαλύπτει την τζαζ και έτσι κάνει την πρώτη του μεγάλη βόλτα στους δίσκους του. Αν και οι ερωτήσεις αυτές είναι δύσκολες – τα γούστα αλλάζουν με τα χρόνια – απάντησα πως είναι το «In a Silent Way». Λίγο καιρό πριν, κρατούσε στα χέρια του – σε CD παρακαλώ! – το «Sketches of Spain». Έχει εντοπίσει ένα δισκάδικο που τα «σκοτώνει», όπως λέει, και έτσι «δεν γινόταν να μην το πάρω».

Ο φίλος αυτός έχει πάρει την απόφαση να ακούει πιο συνειδητά μουσική. Αυτό σημαίνει πως σταμάτησε να ακούει από streaming πλατφόρμες, επενδύοντας – ξανά – σε CD και βινύλια. Ψάχνει, ρωτάει, αγοράζει και ακούει. Και η αλήθεια είναι πως τον ζηλεύω. Το streaming έχει κάνει τη μουσική πιο προσιτή από ποτέ, αλλά αυτή η αφθονία μπορεί επίσης να μετατρέψει την ακρόαση σε μια παθητική διαδικασία, υποβιβάζοντας ένα άλμπουμ σε θόρυβο που απλώς καλύπτει άλλους θορύβους στη δουλειά ή στα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς.

⋅ Γιατί η γενιά του TikTok επιστρέφει στα βιντεοκλάμπ, τις κασέτες και τους δίσκους βινυλίου

Επί του παρόντος, το streaming είναι ο πιο κοινός τρόπος πρόσβασης στη μουσική. Με την ανάπτυξή του, βέβαια, άλλαξε ριζικά και ο τρόπος που την καταναλώνουμε. Οι ψηφιακές υπηρεσίες και το διαδίκτυο έδωσαν στην τεράστια βάση χρηστών τους ένα προνόμιο που καμία γενιά πριν από εμάς δεν είχε: τη δυνατότητα να ακούς σχεδόν οποιοδήποτε ηχογραφημένο τραγούδι υπήρξε ποτέ, με το πάτημα ενός κουμπιού. Τι πραγματικά μένει στο τέλος, όμως; Ακούμε μουσική χωρίς να ακούμε.

Και το ερώτημα είναι: Πότε ήταν η τελευταία φορά που καθίσατε και ακούσατε ένα άλμπουμ από την αρχή μέχρι το τέλος; Πότε ήταν η τελευταία φορά που βάλατε μουσική και την ακούσατε χωρίς να διαβάζετε, να γυμνάζεστε ή να εργάζεστε; Το πιο πιθανό είναι να μη θυμάστε καν πότε συνέβη αυτό. Ίσως δεν είχατε συνειδητοποιήσει ότι είναι κάτι που δεν κάνετε πια.

Το πιο κοντινό που πιθανώς φτάσατε σε αυτού του είδους την εμπειρία ήταν η τελευταία συναυλία στην οποία πήγατε – αλήθεια, ποια ήταν αυτή; Nick Cave, Gorillaz ή Moby; Εκεί, βέβαια, ουσιαστικά δεν είχατε άλλη επιλογή από το να εστιάσετε στη μουσική. Σήμερα, η ενασχόληση αυτή, το να ακούς δηλαδή ένα άλμπουμ από επιλογή και όχι για να καλύψεις τις συζητήσεις των διπλανών σου, έχει γίνει εξαιρετικά σπάνια. Ο ρόλος της μουσικής έχει μετατραπεί σε μια παθητική δραστηριότητα.

Για την καλύτερη κατανόηση αυτού του ισχυρισμού, ένας σαφής διαχωρισμός μεταξύ ενεργητικής και παθητικής ακρόασης είναι θεμελιώδους σημασίας. Ενεργητική ακρόαση σημαίνει να κατευθύνεις την πλήρη προσοχή σου στη μουσική που αναπαράγεται. Αντίστοιχα, παθητική ακρόαση ορίζεται όταν η μουσική ακούγεται στο παρασκήνιο με ελάχιστη προσοχή στα ίδια τα στοιχεία της, συχνά κατά τη διάρκεια παράλληλων δραστηριοτήτων.

Το γεγονός ότι δεν εστιάζουμε πλήρως στη μουσική, μας οδηγεί στο να αναζητούμε κομμάτια που είναι είτε άμεσα ικανοποιητικά είτε εύκολα αγνοήσιμα. Τραγούδια με πιασάρικα ρεφρέν, κολλητικές μελωδίες και ρυθμούς είναι πιο πιθανό να ελκύουν όσους κάνουν πολλά πράγματα ταυτόχρονα, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τα οργανικά κομμάτια που δεν απαιτούν την προσοχή μας. Αυτό συμβαίνει επειδή προσφέρουν μια φθηνότερη, ευκολότερη και ταχύτερη αίσθηση ικανοποίησης, ή επειδή μπορούν να χρησιμεύσουν ως μια ατμοσφαιρική «ταπετσαρία» για να γεμίσουν τη σιωπή.

Η σιωπή, πάντως, μπορεί να γεμίσει και με το «In a Silent Way». Συνειδητά, ένα απόγευμα μετά τη δουλειά.