Η ελιά είναι ένα δέντρο, το οποίο αναπτύσσεται σημαντικά στην Ελλάδα. Μάλιστα, το ελαιόλαδο ένα από τα βασικά του παράγωγα αποτελεί μεγάλο κομμάτι της διατροφής μας, όσο και του ΑΕΠ της χώρας μας. Αυτό προσπάθησε να αναδείξει και το διήμερο συνέδριο της 4Ε, όπου μεταξύ άλλων ειδικοί και πανεπιστημιακοί, μίλησαν για τους κινδύνους που αντιμετωπίζει ο καρπός στις ημέρες μας, αλλά και για τις ευεργετικές του ιδιότητες.
Η κλιματική αλλαγή, η προστασία της παραγωγής, οι νέες ασθένειες των ελαιώνων, η ανάγκη καλύτερου συντονισμού ολόκληρου του κλάδου καθώς και τα νέα επιστημονικά δεδομένα για τα οφέλη στην υγεία μας από την κατανάλωση ελαιολάδου ήταν μερικά από τα θέματα που βρέθηκαν στο επίκεντρο του διεθνούς συνεδρίου «Ελαιοκομικός Τομέας. Προβλήματα και Προοπτικές», το οποίο πραγματοποιήθηκε στις 11 και 12 Ιουνίου στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Η μεγάλη συμμετοχή αποτέλεσε από μόνη της ένα από τα βασικά μηνύματα του διημέρου, καθώς τις εργασίες του συνεδρίου παρακολούθησαν συνολικά 1.911 άτομα, εκ των οποίων 234 με φυσική παρουσία και 1.677 διαδικτυακά μέσω live streaming. Η αίθουσα εκδηλώσεων του κτιρίου της Βιβλιοθήκης παρέμεινε γεμάτη μέχρι το τέλος των εργασιών, ενώ αισθητή ήταν η έντονη παρουσία νέων ανθρώπων, κυρίως φοιτητών γεωπονικών και συναφών σχολών, γεγονός που επιβεβαίωσε ότι το ενδιαφέρον για το μέλλον της ελιάς και του ελαιολάδου παραμένει ισχυρό.
Στις πέντε θεματικές ενότητες, τα τέσσερα πάνελ και τις δεκάδες παρεμβάσεις που πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια του συνεδρίου, συμμετείχαν επιστήμονες, παραγωγοί, συνεταιριστές, εκπρόσωποι της αγοράς και θεσμικοί φορείς από την Ελλάδα και το εξωτερικό, συμβάλλοντας ο καθένας από την πλευρά του στην ανάπτυξη του διαλόγου.
Την έναρξη των εργασιών κήρυξε ο υφυπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων Ιωάννης Ανδριανός, ενώ χαιρετισμούς απηύθυναν, μεταξύ άλλων, ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος του ΠαΣοΚ Μανώλης Χνάρης, ο αντιπρύτανης του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών Μανώλης Φλεμετάκης, ο πρόεδρος του Αντώνης Ζαμπέλας, ο πρόεδρος του ΕΛΓΟ Δήμητρα Σπυρίδων Μάμαλης, ο πρόεδρος του ΓΕΩΤΕΕ Αναστάσιος Τσάκωνας, εκπρόσωποι του ΣΕΒΙΤΕΛ, της Τράπεζας Πειραιώς, καθώς και στελέχη διεθνών οργανισμών όπως το Διεθνές Συμβούλιο Ελαιοκομίας και η Copa Cogeca.
Οι εργασίες αναπτύχθηκαν σε πέντε θεματικές ενότητες, τέσσερα πάνελ και μία παράλληλη δράση, καλύπτοντας όλο το φάσμα της σύγχρονης ελαιοκομίας, από την παραγωγή και τη φυτοπροστασία έως την αγορά, τη βιωσιμότητα και τις νέες επιστημονικές εξελίξεις.
Το φάρμακο της φύσης
Το ελαιόλαδο αποτελεί ένα σημαντικό «φάρμακο» για πολλούς ανθρώπους, καθώς μπορεί να περιορίσει τις φλεγμονές, το οξειδωτικό στρες, αλλά και τις θρομβώσεις. Όπως σημείωσε η Δρ. Ευαγγελία Δαμίγου, Κλινική Διαιτολόγος – Διατροφολόγος και μέλος της ομάδας Βιοστατιστικής και Επιδημιολογίας της Διατροφής του Χαροκοπείου Πανεπιστημίου (υπό την καθοδήγηση του Καθηγητή και Προέδρου της Ελλ. Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης, Δ. Παναγιωτάκου), η μεσογειακή διατροφή, βάσει ερευνών που έχουν γίνει σε βάθος χρόνων, αποδεικνύεται ότι δρα προστατευτικά έναντι των καρδιολογικών νοσημάτων.
Μάλιστα, η κατανάλωση μόλις 20 γραμμαρίων ελαιολάδου την ημέρα φαίνεται να μειώνει τον κίνδυνο εμφάνισης εμφράγματος και εγκεφαλικών επεισοδίων. Την ίδια ώρα, η Ελλάδα παραμένει η νούμερο ένα χώρα στην παγκόσμια κατανάλωσή του, η οποία ξεπερνά τα 11 λίτρα ετησίως ανά άτομο.
Παράλληλα, η Ευαγγελία Δαμίγου υπογράμμισε ότι αντίστοιχες μελέτες έχουν αποδείξει ότι το λάδι ελιάς συμβάλλει στη μείωση του λίπους στο ανθρώπινο σώμα και καταπολεμά την παχυσαρκία.
Τέλος, έχει αποδειχθεί πως ακόμη και 7 γραμμάρια ελαιολάδου την ημέρα μπορούν να λειτουργήσουν αποτρεπτικά για τον οργανισμό ενάντια στην εκδήλωση νευροεκφυλιστικών ασθενειών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ότι η ποσότητα αυτή μειώνει κατά 28% τον κίνδυνο εμφάνισης άνοιας.
Ελαιόλαδο, λίπη και Μεσογειακή Διατροφή
Το ελαιόλαδο είναι η κύρια πηγή λιπαρών στη Μεσογειακή διατροφή. Ωστόσο, δεν αποτελεί «θερμιδοδιαλυτικό», καθώς αποδίδει θερμίδες όπως κάθε λίπος.
Σύμφωνα με μελέτες, όπως ανέφερε η Σμαραγδή Αντωνοπούλου, Καθηγήτρια Βιοχημείας στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, η κατανάλωση περίπου 40 γραμμαρίων ελαιολάδου ημερησίως (δηλαδή περίπου 2,5 κουταλιές της σούπας, με 1 κουταλιά να αντιστοιχεί σε ~15 γραμμάρια) μπορεί να ενταχθεί σε ένα ισορροπημένο διατροφικό πρόγραμμα και να συμβάλει στη ρύθμιση του μεταβολισμού.
Το ελαιόλαδο αποτελεί σημαντική πηγή βιταμίνης Ε και μονοακόρεστων λιπαρών οξέων και έχει συσχετιστεί με οφέλη για την υγεία, συμπεριλαμβανομένης της καλύτερης διαχείρισης του σωματικού βάρους, όταν αντικαθιστά άλλα λιπαρά υψηλής επεξεργασίας.
Η συστηματική κατανάλωση ελαιολάδου έχει συσχετιστεί με:
- αυξημένο αίσθημα κορεσμού και μείωση της πείνας, μέσω ρύθμισης ορμονών που σχετίζονται με τον κορεσμό,
- βελτίωση της οξείδωσης των λιπαρών οξέων,
- καλύτερη ευαισθησία στην ινσουλίνη και ρύθμιση της γλυκόζης,
- θετική επίδραση στη σύνθεση του μικροβιώματος του εντέρου.
Επιπλέον, η αντικατάσταση του βουτύρου ή άλλων επεξεργασμένων λιπαρών με ελαιόλαδο έχει συσχετιστεί με καλύτερο μεταβολικό προφίλ και πιθανή συμβολή στη ρύθμιση του σωματικού βάρους.
Η ελιά ως εμπόδιο σε PAF και άνοια
Ο Παράγοντας Ενεργοποίησης των Αιμοπεταλίων (PAF) είναι ένας από τους ισχυρότερους μοριακούς παράγοντες φλεγμονής και θρόμβωσης στον ανθρώπινο οργανισμό. Ελληνικές επιστημονικές έρευνες έχουν αποδείξει ότι το έξτρα παρθένο ελαιόλαδο και τα πολικά λιπίδια που περιέχει δρουν ως φυσικοί αναστολείς του PAF, προσφέροντας σημαντική καρδιαγγειακή προστασία, όπως τόνισε η Παρασκευή Ντετοπούλου, Επίκουρη Καθηγήτρια Κλινικής Διατροφής και Λιποειδικών Μεσολαβητών στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.
Το ελαιόλαδο δρα ουσιαστικά σαν «φυσική ασπιρίνη» στον οργανισμό, καθώς εξουδετερώνει τις φλεγμονές. Πιο συγκεκριμένα, τα συστατικά του εμποδίζουν τη δράση του PAF, ο οποίος ευθύνεται άμεσα για τη δημιουργία θρόμβων, ενώ παράλληλα συμβάλλει στην προστασία των αγγείων. Με αυτόν τον τρόπο, βελτιώνεται η ενδοθηλιακή λειτουργία (σ.σ. η υγεία του εσωτερικού τοιχώματος των αγγείων) και θωρακίζεται ο οργανισμός απέναντι σε χρόνιες παθήσεις.
Σημαντικό κίνητρο για την ένταξη του ελαιολάδου στην καθημερινή μας διατροφή αποτελούν και τα οφέλη που προσφέρει αυτό το «φάρμακο της φύσης» στις γνωσιακές λειτουργίες –δηλαδή στη μνήμη, την προσοχή, τον λόγο και την ταχύτητα επεξεργασίας– όπως υπογράμμισε η Δώρα Μπρίκου, Δρ. Διαιτολόγος – Διατροφολόγος. Η κυρία Μπρίκου είναι μέλος της ερευνητικής ομάδας της Καθηγήτριας Διατροφής και Διαιτητικής Συμπεριφοράς του Χαροκοπείου Πανεπιστημίου, Μαίρης Γιαννακούλια, και του Καθηγητή Νευρολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Νικολάου Σκαρμέα.
Τα τελευταία χρόνια καταγράφεται παγκοσμίως αύξηση των νευρογνωστικών διαταραχών, όπως η άνοια, εξέλιξη που συνδέεται στενά με τη γήρανση του πληθυσμού. Πρόκειται για διαταραχές που επηρεάζονται τόσο από μη τροποποιήσιμους παράγοντες (όπως η ηλικία, το φύλο και το DNA), όσο και από τροποποιήσιμους παράγοντες που σχετίζονται άμεσα με τον τρόπο ζωής και τη διατροφή μας.
Πώς το ελαιόλαδο «έσωσε» τους καρχαρίες
Οι φαινολικές ενώσεις (polyphenols) είναι μια μεγάλη κατηγορία φυσικών αντιοξειδωτικών που βρίσκονται στα φυτά. Στο ελαιόλαδο, ιδίως στο έξτρα παρθένο, περιλαμβάνουν ουσίες όπως η ελαιοκανθάλη και η ελαιασίνη. Αυτές έχουν αντιοξειδωτική δράση (μείωση του οξειδωτικού στρες), παρουσιάζουν ήπια αντιφλεγμονώδη δράση και σχετίζονται με καρδιοπροστατευτικά οφέλη στο πλαίσιο της Μεσογειακής Διατροφής. Οι φαινόλες αποτελούν βιοδραστικά συστατικά τροφίμων με πιθανές ευεργετικές επιδράσεις όταν καταναλώνονται ως μέρος μιας συνολικής, ισορροπημένης διατροφής.
Το «λάδι από συκώτι καρχαρία» (shark liver oil) είναι ζωικό έλαιο που περιέχει κυρίως σκουαλένιο (squalene), αλκυλογλυκερόλες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, βιταμίνες Α και D. Έχει χρησιμοποιηθεί εμπορικά ως συμπλήρωμα, με ισχυρισμούς για «ενίσχυση του ανοσοποιητικού», αντικαρκινική δράση και αντιφλεγμονώδη οφέλη. Όμως, τα επιστημονικά στοιχεία σε ανθρώπους είναι περιορισμένα ή ασαφή, σε μεγάλες δόσεις η βιταμίνη Α μπορεί να γίνει τοξική, και πολλά από αυτά τα συμπλήρωματα δεν έχουν ισχυρή κλινική τεκμηρίωση.
Το ελαιόλαδο έχει πολύ ισχυρότερο επιστημονικό υπόβαθρο (μελέτες με δεδομένα δεκαετιών) και αποτελεί βασικό στοιχείο της μεσογειακής διατροφής, το οποίο έχει συνδεθεί με μειωμένο καρδιαγγειακό κίνδυνο, σύμφωνα με τον Αλέξιο Λέανδρο Σκαλτσούνη, Καθηγητή Φαρμακογνωσίας και Χημείας Φυσικών Προϊόντων στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Το συκώτι καρχαρία είναι περισσότερο ένα συμπλήρωμα με αβέβαια αποτελέσματα, χωρίς αντίστοιχο επίπεδο τεκμηρίωσης σε μεγάλες κλινικές μελέτες.
Οι φαινολικές ενώσεις του ελαιολάδου είναι μέρος ενός καλά μελετημένου διατροφικού προτύπου με σταθερά οφέλη για την υγεία. Αντίθετα, τα παράγωγα από συκώτι καρχαρία δεν έχουν την ίδια επιστημονική στήριξη και δεν μπορούν να θεωρηθούν ισοδύναμα, ούτε ως προς τη δράση ούτε ως προς την ασφάλεια. Για τον λόγο αυτό, οι επιστήμονες τείνουν να ενισχύουν ως επιλογή το λάδι ελιάς έναντι αυτού που παράγεται από το συκώτι του καρχαρία, όπως ανέφερε χαρακτηριστικά ο Αλέξιος Λέανδρος Σκαλτσούνης.
Δηλαδή, αν το συκώτι του καρχαρία έγινε διάσημο στην επιστήμη επειδή μας γνώρισε το θαυματουργό σκουαλένιο, το ελαιόλαδο είναι ο τρόπος μας να πάρουμε αυτή την πολύτιμη ουσία από τη φύση με βιώσιμο τρόπο. Παράλληλα, οι φαινολικές ενώσεις του ελαιολάδου διασφαλίζουν ότι αυτή η ουσία θα φτάσει στον οργανισμό μας ζωντανή και πλήρως αποτελεσματική.
Η κλιματική αλλαγή στο επίκεντρο
Εκτός από τα οφέλη που έχει η κατανάλωση του ελαιολάδου στον ανθρώπινο οργανισμό, τους συμμετέχοντες στο συνέδριο απασχόλησαν την πρώτη μέρα οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην ελαιοκαλλιέργεια, αναλύοντας τα μέτρα αντιμετώπισής τους. Ο συντονιστής του πάνελ που ασχολήθηκε επισταμένως με το θέμα, ο καθηγητής Δενδροκομίας και Ελαιοκομίας του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών Πέτρος Ρούσσος, παρουσίασε τα νεότερα επιστημονικά δεδομένα για την επίδραση των μεταβαλλόμενων κλιματικών συνθηκών στην ελιά.
Οι ολοένα συχνότεροι ήπιοι χειμώνες, η μείωση των βροχοπτώσεων σε πολλές περιοχές της χώρας, τα παρατεταμένα κύματα ζέστης και η αυξανόμενη συχνότητα ακραίων καιρικών φαινομένων είναι μερικές από τις νέες κλιματικές συνθήκες τις οποίες καλείται να αντιμετωπίσει η κοινότητα. Όπως επισημάνθηκε, οι μεταβολές αυτές επηρεάζουν διαφορετικά στάδια του βιολογικού κύκλου του δέντρου, από την ανθοφορία και την καρπόδεση μέχρι την ανάπτυξη του καρπού και την παραγωγή ελαιολάδου.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε η συζήτηση για το πώς συμπεριφέρονται οι διαφορετικές ποικιλίες ελιάς (όπως η Κορωνέικη, η Μεγαρίτικη ή η Χαλκιδικής) απέναντι στο θερμικό στρες, και πώς πρέπει πλέον να αντιλαμβανόμαστε ή να φυτεύουμε ανάλογα με το μικροκλίμα κάθε περιοχής. Μια γενική διαπίστωση είναι ότι όσο ανεβαίνουν οι θερμοκρασίες η ζώνη της ελαιοκαλλιέργειας θα μετατοπίζεται προς το Βορρά, ένα φαινόμενο που έχει ήδη ξεκινήσει γι’ αυτό και βλέπουμε τα πρώτα δειλά βήματα καλλιέργειας ελιάς και παραγωγής ελαιολάδου σε βαλκανικές χώρες όπως η Βουλγαρία. Η ανάγκη προσαρμογής των καλλιεργητικών επιλογών ανάλογα με τα χαρακτηριστικά κάθε περιοχής αποτέλεσε ένα από τα θέματα που συζητήθηκαν, καθώς επιστήμονες και παραγωγοί αναζητούν τρόπους διατήρησης της παραγωγικότητας σε ένα περιβάλλον που αλλάζει.
Οι συμμετέχοντες παρουσίασαν εμπειρίες και πρακτικές από διαφορετικές ελαιοπαραγωγικές περιοχές της Μεσογείου, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι η προσαρμογή της ελαιοκαλλιέργειας απαιτεί συνδυασμό έρευνας, τεχνολογίας και εφαρμοσμένης γνώσης.
Η ελιά και η γεωργία άνθρακα
Ακολούθησε η ενότητα για τη γεωργία άνθρακα (carbon farming), μια πρακτική που αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία στην ευρωπαϊκή αγροτική πολιτική. Η γεωργία άνθρακα μετατρέπει τους ελαιώνες σε «αποθήκες» CO2, επιτρέποντας στους ελαιοπαραγωγούς να μειώσουν το περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα. Τα ελαιόδεντρα είναι εξαιρετικά στην απορρόφηση άνθρακα, ενώ για την πιστοποίηση αυτής της διαδικασίας εφαρμόζονται αειφόρες μέθοδοι, όπως η διατήρηση χλωρής πανίδας χωρίς όργωμα, η χρήση κομπόστ και η επιστροφή των κλαδεμάτων στο έδαφος.
Ο καθηγητής Κώστας Μπίθας συντόνισε το πάνελ όπου αναλύθηκαν οι οικονομικές και περιβαλλοντικές προοπτικές της συγκεκριμένης προσέγγισης, ενώ οι εισηγητές από την Ιταλία και την Ισπανία παρουσίασαν παραδείγματα εφαρμογών που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη. Σημαντικό μέρος της συζήτησης αφιερώθηκε στο πρωτόκολλο OLIVER και στα συστήματα πιστοποίησης που αναπτύσσονται γύρω από τη δέσμευση άνθρακα στις ελαιοκαλλιέργειες.
Οι εισηγητές υπογράμμισαν ότι η γεωργία άνθρακα μπορεί να λειτουργήσει ταυτόχρονα ως περιβαλλοντικό εργαλείο και ως πιθανή συμπληρωματική πηγή εισοδήματος για τους παραγωγούς, εφόσον δημιουργηθεί το κατάλληλο θεσμικό και πιστοποιητικό πλαίσιο.
Οι σύγχρονες καλλιεργητικές πρακτικές που μπορούν να συμβάλουν στη βελτίωση της παραγωγικότητας και της ανθεκτικότητας των ελαιώνων, όπως είναι η θρέψη των δέντρων, η διαχείριση του εδάφους, η χρήση κατάλληλου πολλαπλασιαστικού υλικού και η ανάγκη αξιοποίησης των νέων τεχνολογιών επίσης απασχόλησε τους συνέδρους.
Οι συμμετέχοντες συμφώνησαν ότι η αύξηση της ανταγωνιστικότητας της ελληνικής ελαιοκαλλιέργειας περνά μέσα από τη συνεχή εκπαίδευση των παραγωγών και τη στενότερη σύνδεση της επιστημονικής γνώσης με την καθημερινή παραγωγική διαδικασία.
Οι σύγχρονες προκλήσεις στη φυτοπροστασία
Η ενότητα για τη φυτοπροστασία της ελιάς συντονίστηκε από τον καθηγητή Διονύσιο Περδίκη και συζητήθηκαν οι νέες προσεγγίσεις στη δακοκτονία, ένα ζήτημα ιδιαίτερα κρίσιμο για την ελληνική παραγωγή. Παρουσιάστηκαν τα νεότερα ερευνητικά δεδομένα σχετικά με τη συμπεριφορά του δάκου σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον, καθώς και νέες μέθοδοι παρακολούθησης και αντιμετώπισής του.
Εκτενής ήταν επίσης η αναφορά στις ασθένειες της ελιάς και στις προκλήσεις που δημιουργεί η κλιματική μεταβολή. Το γλοιοσπόριο για παράδειγμα, μια ασθένεια που στην Ελλάδα δε δημιουργούσε πρόβλημα, τα τελευταία 6 χρόνια καταστρέφει τους καρπούς. Οι εισηγητές ανέλυσαν τις νέες συνθήκες που ευνοούν την εξάπλωση ανάλογων παθογόνων οργανισμών, καθώς και τις δυνατότητες πρόληψης και περιορισμού των προσβολών μέσα από ολοκληρωμένα συστήματα διαχείρισης.
Σημαντικό μέρος της συζήτησης αφιερώθηκε ακόμη στη διαχείριση των ζιζανίων και στις αγροοικολογικές προσεγγίσεις που μπορούν να μειώσουν την εξάρτηση από χημικές παρεμβάσεις. Η αξιοποίηση της τεχνολογίας, η καλύτερη παρακολούθηση των πληθυσμών των εχθρών της καλλιέργειας και η εφαρμογή ολοκληρωμένων πρακτικών φυτοπροστασίας αναδείχθηκαν ως βασικές προτεραιότητες για τα επόμενα χρόνια.
