Στην ταινία του Γιάννη Σμαραγδή, την αφιερωμένη στον Καποδίστρια, αναφέρθηκα σε προηγούμενο άρθρο μου, επισημαίνοντας την πολύτιμη συμβολή της Ομογένειας της Νέας Υόρκης για την πραγμάτωση του οράματος του γνωστού σκηνοθέτη, σε αντίθεση με την πλήρη αδιαφορία του Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου.
Πρόσφατα, μάλιστα, πληροφορηθήκαμε ότι η Ελλάδα ετοιμάζεται να επιχορηγήσει την ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν «Οδύσσεια», μια παραγωγή του Χόλιγουντ, εμπνευσμένη από τη μυθολογία, με μια μαύρη ηθοποιό στον ρόλο της Ελένης της Τροίας! Η Ελλάδα, λοιπόν, συναρπάζεται από τη μυθολογία και μάλιστα παραμορφωμένη, ενώ αδιαφορεί προκλητικά για την ιστορία της Νεότερης Ελλάδας, αρνούμενη τη χρηματοδότηση στον έλληνα σκηνοθέτη Γ. Σμαραγδή.
Επανέρχομαι για να εκφράσω, ως Ελληνίδα, τα αισθήματά μου, βλέποντας αυτήν την ταινία, σε μια περίοδο μάλιστα που η Ελλάδα, λαβωμένη από κυβερνητικά σκάνδαλα, αναζητά έναν σωστό κυβερνήτη, έναν Καποδίστρια. Πιστεύω ότι η τιμή, ο σεβασμός και η αλήθεια που αποδίδονται στην προσωπικότητα του Καποδίστρια από τον Γ. Σμαραγδή, έπρεπε, ήδη, να είχαν αποδοθεί στον δολοφονηθέντα κυβερνήτη. «Veritas odit moras» (η αλήθεια απεχθάνεται την καθυστέρηση) είπε ο φιλόσοφος Σενέκας, και στην περίπτωση αυτή, η αλήθεια αφορά ένα ολόκληρο έθνος, του οποίου ο εθνικός ποιητής Διονύσιος Σολωμός δίδαξε «Εθνικό το αληθές».
«Όποιος λέει την αλήθεια έχει τον Θεό βοήθεια», λέει ο λαός μας, και πράγματι ο Θεός βοήθησε τον Γ. Σμαραγδή, παρά τις ποικίλες αντιδράσεις να φέρει σε πέρας την ταινία του. Ο «Καποδίστριας» συγκίνησε μια κοινωνία απελπισμένη από τους «κυβερνήτες» της, και ψυχογράφησε τη μοναδική και ανεπανάληπτη προσωπικότητα του κυβερνήτη, που έδωσε όλη την περιουσία του στον αγώνα του έθνους, που θυσίασε τη ζωή του, γνωρίζοντας απόλυτα τους κινδύνους γι’ αυτήν και συνειδητά ανέβηκε τον Γολγοθά του, προκειμένου να οργανώσει στην πατρίδα του ένα κράτος δικαίου.
Αν ανατρέξει κανείς στις θεσμικές πρωτοβουλίες του Καποδίστρια, επιλεκτικά για την παιδεία, θα διαπιστώσει την αξία τους τη διαχρονική, και πόσο διαφορετική θα ήταν η παιδεία μας, αν εφαρμοζόταν ο νόμος, που είχε ετοιμάσει. Ο ποιητής μας Ελύτης προέβλεψε: «μια ημέρα το παρελθόν θα μας αιφνιδιάσει με τη δύναμη της επικαιρότητάς του».
Ο Καποδίστριας, κορυφαίος διπλωμάτης, οραματίστηκε να φτιάξει στην Ελλάδα ένα κράτος, όπως ο ίδιος δημιούργησε στην Ελβετία, όπου ανακηρύχθηκε επίτιμος πολίτης, γιατί, όπως τονίζει ο ιστορικός Σπυρίδων Αργυρός, παρά τις αντιδράσεις συντηρητικών κύκλων και κυρίως του αυστριακού καγκελαρίου Κλέμενς φον Μέττερνιχ, ο Καποδίστριας λειτούργησε ως μεσολαβητής ανάμεσα στις αντιμαχόμενες κοινωνικές ομάδες, επέτυχε τη συγκρότηση Εθνικής Συνέλευσης, υποστήριξε τη διαμόρφωση ενός ισορροπημένου ομοσπονδιακού πολιτεύματος και έθεσε τα θεμέλια της μόνιμης ουδετερότητας της Ελβετίας, η οποία ισχύει μέχρι σήμερα. Εξάλλου, η σύγχρονη ιστορική έρευνα επιβεβαιώνει τη συμβολή αυτή του Καποδίστρια.
Όμως, οι συνθήκες που είχαν δημιουργηθεί στην Ελλάδα με τον οθωμανικό ζυγό, την επικρατούσα εξουσία των κοτζαμπάσηδων, το ελληνικό κατόρθωμα της αποτίναξης του ζυγού με τη θαυμαστή Επανάσταση και τις θυσίες των αγωνιστών, δεν προσφέρονταν για τη σύνθεση ενός παρόμοιου κράτους. Το μίσος, εξάλλου, που έτρεφαν Άγγλοι, Γάλλοι και Μέτερνιχ εναντίον του αναδυόμενου σωτήρα της Ελλάδας, που θα την ανέβαζε ψηλά, αλλά και «η διχόνοια η δολερή» και η αδυναμία του Έλληνα να αντιληφθεί ότι ο καλύτερος ηγέτης είναι αυτός που δε φοβάται να κονταροχτυπηθεί με ντόπια και ξένα συμφέροντα, αδιαφορώντας και για την ίδια του τη ζωή, όλα αυτά προμήνυαν το άδοξο τέλος του αγνού πατριώτη. Ο κυβερνήτης, εξάλλου, υπάρχει, όχι για να διαιωνίζει την εξουσία του, αλλά για να διαμορφώνει μια καλύτερη κοινωνία.
Σύμφωνα με τον ιστορικό Θάνο Βερέμη, κύριος στόχος του Κυβερνήτη υπήρξε η μεταμόρφωση της Ελλάδας σε μια νεωτερική χώρα από την κατακερματισμένη της μορφή, η συγκέντρωση της εξουσίας μέσα σε ένα ενιαίο κράτος, αλλά και μια συγκεντρωτική κυβέρνηση. Στην επιδίωξη του αυτή συνάντησε τη μεγαλύτερη αντίδραση από παραδοσιακές δυνάμεις της χώρας.
Με τον Καποδίστρια του Σμαραγδή, εξάλλου, συμπίπτουν οι απόψεις της αλησμόνητης ιστορικού καθηγήτριας Ελένης Κούκκου, η οποία αφιέρωσε τη ζωή της στην έρευνα του αρχειακού υλικού για τη ζωή και το έργο του Καποδίστρια.
Η κοινωνία, ιδιαίτερα σήμερα, που οι αρχές, οι αξίες και τα ιδεώδη βρίσκονται σε κατάρρευση και το ήθος και ο αγνός πατριωτισμός έχουν εκλείψει, αποζητά έναν Καποδίστρια και ο σκηνοθέτης έκανε αυτή την ταινία για να δείξει – όπως είπε – το χρώμα της ψυχής του Καποδίστρια, που το έχει ανάγκη η ψυχή των ανθρώπων. Η κοινωνία έχει ανάγκη από πρότυπα, και οι μαθητές, που τόσο λίγα γνωρίζουν για την ιστορία της πατρίδας τους, αλλά και συγκεκριμένα για τον Καποδίστρια, αξίζει να δουν τη διδακτική αυτή ταινία, για να καλλιεργήσουν την εθνική τους σκέψη και συνείδηση. Να αναλογιστούν ποιοι είναι οι Έλληνες, ποια είναι η ιστορία τους, πώς είναι σήμερα, αλλά και πώς θα μπορούσαν να είναι, αν είχαν καταφέρει να διορθώσουν ορισμένα ελαττώματα, που πλήρωσαν και πληρώνουν ακριβά.
Οι κριτικοί επεσήμαναν ποικίλες αδυναμίες της ταινίας, τις οποίες δεν είμαι σε θέση να τις κρίνω. Το μήνυμά της, όμως, πιστεύω ότι παραμένει αδιαμφισβήτητο και ακτύπητο. Ο Σμαραγδής κατάφερε να αναδείξει την πολιτική του Καποδίστρια, που δεν έγινε πραγματικότητα, εξαιτίας της νοοτροπίας που επικρατούσε την περίοδο της Επανάστασης και που εξακολουθεί να μας ταλανίζει, ακόμη και σήμερα.
Όταν κλείνει η οθόνη, ο θεατής αισθάνεται βαθύ σεβασμό για τον σπάνιο αυτόν κυβερνήτη, τον εμβληματικό για τη χώρα μας ηγέτη, που οι συμπατριώτες του δολοφόνησαν. Ο θεατής φεύγει βέβαιος ότι ο Καποδίστριας υπήρξε «ο άτρωτος άγιος της Ρωμιοσύνης», όπως τον χαρακτήρισε στο «Βήμα» ο Γ. Σμαραγδής, ο άξιος σεναριογράφος και σκηνοθέτης της σημαντικής αυτής ταινίας, για την ιστορία του τόπου μας. Και αναρωτιέται συγχρόνως ο θεατής, αν υπάρχει ελπίδα να ξαναγεννηθεί ένας Καποδίστριας για την Ελλάδα!
*Η κυρία Στέλλα Πριόβολου είναι ομότιμη καθηγήτρια, πρόεδρος Σώματος Ομοτίμων Καθηγητών ΕΚΠΑ, έφορος Σχολών Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός
