Το φθινόπωρο του 1907 ο μεγάλος Ισπανός ζωγράφος Πάμπλο Πικάσο κάλεσε μερικούς στενούς φίλους καλλιτέχνες στο στούντιο του στη Μονμάρτη στο Παρίσι.
Ο Πικάσο είχε ήδη εγκατασταθεί στο Παρίσι από το 1904. Είχε ήδη αρχίσει να γίνεται ευρύτερα γνωστός για τους πίνακες που ανήκουν στην μπλε περίοδό του και οι οποίοι παρουσίαζαν εικόνες από τη φτώχια και την απελπισία που ο ζωγράφος είχε δει από κοντά στις φτωχογειτονιές της Βαρκελώνης και του Παρισιού.
Από το 1904 έως το 1907 είχε περάσει στη ροζ περίοδο, όπου τα θέματά του αποδίδονταν με πιο χαρούμενα χρώματα, ενώ κυριαρχούσαν ο αισθησιασμός και η σεξουαλικότητα. Του άρεσε να ζωγραφίζει ακροβάτες, σκηνές από το τσίρκο και θεατρικές φιγούρες.
Όμως τους πρώτους έξι μήνες του 1907 εργαζόταν πάνω σε ένα μεγάλο καμβά και αυτό το έργο είχε καλέσει τους φίλους του για να δουν. Ανάμεσα σε αυτούς ήταν ο Ζορζ Μπράκ και ο Ανρί Ματίς. Όταν ο Πικάσο αποκάλυψε στους καλεσμένους του τον πίνακα εκείνοι άρχισαν να κοιτάζονται μεταξύ τους με τρόμο.
Ο Μπράκ περιέγραψε αργότερα την εμπειρία του σαν να «είχε πιει πετρέλαιο». «Απαίσιο», αναφώνησε ο Ματίς.
Η αφετηρία της μοντέρνας τέχνης
Ο πίνακας τον οποίο ο Πικάσο αποκάλυψε στους φίλους του είναι «Οι δεσποινίδες της Αβινιόν», τον οποίο αρχικά ο καλλιτέχνης είχε ονομάσει «Ο οίκος ανοχής της οδού Αβινιόν». Οι διαστάσεις του είναι 2,4 Χ 2,3 μέτρα.
Ο πίνακας απεικονίζει πέντε γυμνές γυναίκες, ιερόδουλες σε ένα πορνείο στην οδό Αβινιόν στη Βαρκελώνη, όπου σύχναζε ο ζωγράφος όταν ήταν νεότερος.
Οι μορφές είναι γωνιώδεις, εξαρθρωμένες και επιθετικές με έντονη ματιά προς τον θεατή, ωσάν να τον προκαλούν. Δεν υπάρχει παραδοσιακή προοπτική ή ρεαλισμός. Αντίθετα επικρατούν επίπεδα, θραυσμένα σχήματα και πολλαπλές οπτικές γωνίες.
Οι δύο από τις γυναίκες έχουν πρόσωπα που θυμίζουν αφρικανικές μάσκες, ενώ οι άλλες έχουν «πρωτόγονα» χαρακτηριστικά που παραπέμπουν σε έργα της ιβηρικής γλυπτικής.
Εκείνη την εποχή ο Πικάσο ήταν 25 ετών και με τον πίνακα αυτόν έφερε μια επανάσταση στη ζωγραφική, αφήνοντας οριστικά στο παρελθόν την παραδοσιακή αναπαράσταση της ευρωπαϊκής ζωγραφικής.
Μετά τις αρνητικές αντιδράσεις των φίλων του ο Πικάσο κράτησε τον πίνακα κρυμμένο στο ατελιέ του και μόλις το 1916 αποφάσισε να τον παρουσιάσει δημόσια.
Σήμερα βρίσκεται στην μόνιμη συλλογή του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης (ΜοΜΑ) στη Νέα Υόρκη και θεωρείται το αριστούργημα που άλλαξε την πορεία της τέχνης του 20ου αιώνα.
Ο πίνακας αυτός θεωρείται σημαντικός καθώς:
Εισάγει την πολλαπλή οπτική γωνία και την αποδόμηση της μορφής.
Συνδέει την ευρωπαϊκή τέχνη με μη δυτικές επιρροές.
Μετατρέπει τον θεατή σε θαμώνα του πορνείου, δημιουργώντας ένταση και αμηχανία.
Ανοιξε τον δρόμο για τον Αναλυτικό Κυβισμό (μαζί με τον Μπράκ).
Πηγές έμπνευσης
Ο πίνακας αυτός καθιέρωσε τον Πικάσο σαν τον αδιαμφισβήτητο ηγέτη της μοντέρνας τέχνης. Τον τίτλο αυτόν κατείχε μέχρι εκείνη τη στιγμή ο Ματίς, αλλά «Οι δεσποινίδες της Αβινιόν» έφεραν στο προσκήνιο μια νέα πτυχή της ζωγραφικής, που σοκάρισε κοινό και κριτικούς με την τολμηρότητα όχι μόνο του θέματος, αλλά και της εκτέλεσης.
Πολλοί ιστορικοί της τέχνης σημειώνουν ότι πηγή έμπνευσης για τον πίνακα αποτέλεσαν γλυπτά και μάσκες από φυλές της Αφρικής, αν και ο Πικάσο δήλωνε ότι κάτι τέτοιο δεν ήταν αλήθεια.
Ωστόσο το διάστημα πριν αρχίσει να δουλεύει πάνω στον πίνακα ο Πικάσο μελετούσε με προσοχή μια ξύλινη φιγούρα από το Κονγκό την οποία είχε στην κατοχή του ο Ματίς. Τα πρώτα σχέδια για τον πίνακα δείχνουν ξεκάθαρα την επιρροή αυτής της φιγούρας στο έργο του Πικάσο.
Μια άλλη πηγή έμπνευσης ήταν ο Ελ Γκρέκο, τον οποίο ο Πικάσο θαύμαζε και ο οποίος εκείνη την εποχή ήταν υποτιμημένος. Αξίζει να σημειωθεί ότι, όπως αναφέρουν πολλοί ιστορικοί της τέχνης, ο Πικάσο είχε γοητευτεί ιδιαίτερα από το αριστούργημα του Ελ Γκρέκο «Το άνοιγμα της Πέμπτης Σφραγίδας».
Το έργο του Ελ Γκρέκο ενέπνευσε το μέγεθος, τη φόρμα και τη σύνθεση στο έργο του Πικάσο, γεγονός που αργότερα παραδέχτηκε ο Πικάσο, ο οποίος, αναφερόμενος στον Ελ Γκρέκο, δήλωνε ότι «ο κυβισμός γεννήθηκε στην Ισπανία».
Εδώ θα πρέπει να σημειώσουμε ότι εκτός από την αφρικανική τέχνη και τον Γκρέκο, μια ακόμα πηγή έμπνευσης για τον Πικάσο αποτέλεσαν τα κυκλαδικά ειδώλια, αν και όχι τόσο άμεσα και πρωταρχικά.
Η επιρροή είναι περισσότερο έμμεση, μέσα από την ευρύτερη αγάπη του Πικάσο για την «πρωτόγονη» και αρχαία τέχνη, καθώς και την απλοποίηση των μορφών.
Τα Κυκλαδικά Ειδώλια χαρακτηρίζονται από γεωμετρική απλότητα, επίπεδες επιφάνειες, σχηματοποιημένα σώματα και μινιμαλιστική αισθητική. Αυτά τα χαρακτηριστικά ταίριαζαν απόλυτα με την αναζήτηση του Πικάσο για αποδόμηση της μορφής, γεωμετρία και απόρριψη του κλασσικού ρεαλισμού.
Ο Πικάσο δεν επισκέφθηκε ποτέ την Ελλάδα, αλλά είχε έρθει σε επαφή με την τέχνη της αρχαίας Ελλάδας μέσα από επισκέψεις στο Λούβρο, βιβλία και φίλους ελληνικής καταγωγής όπως ο Κριστιάν Ζερβός.
Τις επιρροές του Πικάσο από την αρχαιότητα είχε προβάλλει με μοναδικό τρόπο και η έκθεση που είχε παρουσιάσει το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης το 2019 με τίτλο «Πικάσο και Αρχαιότητα. Γραμμή και πηλός» («Picasso and Antiquity. Line and Clay»).
«Οι δεσποινίδες της Αβινιόν» συνεχίζουν ακόμα και σήμερα όχι μόνο να προκαλούν, αλλά και να αποτελούν σημείο αναφοράς στο έργο νέων καλλιτεχνών.
Αυτή την εποχή εκτίθεται στο Εθνικό Μουσείο Πικάσο στο Παρίσι ένας πίνακας του καλλιτέχνη Χένρι Τέιλορ με τίτλο «Από το Κονγκό στην Πρωτεύουσα», τον οποίο ο καλλιτέχνης είχε φιλοτεχνήσει το 2007, σαν εορτασμό για τα 100 χρόνια από τη δημιουργία του αριστουργήματος του Πικάσο και ο οποίος είναι σαφής αναφορά στις Δεσποινίδες του Πικάσο.
Με λίγα λόγια, περισσότερα από 100 χρόνια μετά τη «γέννησή» τους «Οι δεσποινίδες της Αβινιόν» καταφέρνουν να παραμένουν στις πρώτες γραμμές της πρωτοπορίας, εμπνέοντας τους σύγχρονους καλλιτέχνες με την τολμηρότητά τους.
