Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης έχει αντιμετωπίσει πολλαπλές έντονες προκλήσεις εθνικής ασφάλειας κατά τη διάρκεια των έξι και πλέον ετών θητείας του – με πιο αξιοσημείωτη μια μεγάλη επιχείρηση για την αποτροπή μιας τεράστιας ροής μεταναστών, όταν, σε μια υβριδική επίθεση, η Τουρκία άνοιξε την πλευρά της στα ελληνοτουρκικά σύνορα στον Έβρο τον Φεβρουάριο του 2020, καθώς και τη ναυτική κρίση στη Μεσόγειο τον Αύγουστο του ίδιου έτους, όταν η Άγκυρα έστειλε το σεισμικό ερευνητικό πλοίο Oruc Reis στην ελληνική ΑΟΖ, γεγονός που οδήγησε σε σχεδόν σύγκρουση ελληνικών και τουρκικών φρεγατών, η οποία, εάν δεν εκτονωνόταν, θα μπορούσε να είχε οδηγήσει σε τρομερές, απρόβλεπτες συνέπειες.
Αυτές ήταν δύο σημαντικές επιτυχίες στη διαχείριση κρίσεων που απέδειξαν ότι η Ελλάδα βρίσκεται έτη φωτός μακριά από την κρίση των Ίμιων , η οποία συνέβη ακριβώς πριν από 30 χρόνια, τον Ιανουάριο του 1996, και έφερε την Ελλάδα και την Τουρκία στο χείλος του πολέμου.
Η εξαιρετικά επικίνδυνη έλλειψη συντονισμού και επικοινωνίας μεταξύ του γραφείου του Πρωθυπουργού, των υπουργείων Άμυνας και Εξωτερικών, και του Αρχηγού του Γενικού Επιτελείου Στρατού, θα παραμείνει στα ελληνικά στρατιωτικά χρονικά ως μια εξέχουσα περίπτωση μελέτης για το πώς η έλλειψη σχεδιασμού και συντονισμού μπορεί να έχει καταστροφικές συνέπειες. Τότε, ένας πιθανός πόλεμος μεταξύ δύο συμμάχων του ΝΑΤΟ αποτράπηκε χάρη στην παρέμβαση του τότε προέδρου των ΗΠΑ Μπιλ Κλίντον και την αριστοτεχνική διπλωματία του απεσταλμένου του, του αείμνηστου Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ.
Τα μαθήματα αντλήθηκαν.
Σήμερα, τα νερά που χωρίζουν την Ελλάδα και την Τουρκία είναι ήρεμα, παρά τις επίμονες διαφορές, τις οποίες οι δύο χώρες – όπως δήλωσαν ο Μητσοτάκης και ο Τούρκος Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στις 11 Φεβρουαρίου στην Άγκυρα – είναι αποφασισμένες και έχουν συμφωνήσει να επιλύσουν μόνες τους, μέσω ειρηνικού διαλόγου βασισμένου στο διεθνές δίκαιο.
Δεκαετίες αργότερα, και σε ένα πολύ πιο περίπλοκο γεωπολιτικό περιβάλλον, η δική του εμπειρία δίδαξε στον Έλληνα πρωθυπουργό ότι η άμυνα της χώρας απαιτεί μια σύνθετη, άκρως συντονισμένη, πολυεπίπεδη δομή που μπορεί να παρακολουθεί τις αναδυόμενες προκλήσεις σε τακτική βάση.
Το Κυβερνητικό Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας (ΚΥΣΕΑ) ήταν και παραμένει εδώ και δεκαετίες το ανώτατο όργανο εθνικής άμυνας και ασφάλειας της χώρας, αλλά σε γενικές γραμμές συνεδριάζει ad hoc , σε μη τακτά χρονικά διαστήματα, για να λάβει σημαντικές αποφάσεις, όπως οι προαγωγές ανώτερων στρατιωτικών στελεχών.
Όταν τον Απρίλιο του 2025, ο Μητσοτάκης αποφάσισε να ιδρύσει τη Γενική Γραμματεία Εθνικής Ασφάλειας (οι στόχοι της οποίας έχουν ορισμένες ομοιότητες με εκείνους του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας των ΗΠΑ), κάλεσε τον Δρ. Θάνο Ντόκο, τον επί χρόνια γενικό διευθυντή του κορυφαίου think tank διεθνών υποθέσεων της Ελλάδας, ΕΛΙΑΜΕΠ (Ελληνικό Ίδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής), για να ηγηθεί της.
Σε μια εκτενή αποκλειστική συνέντευξη με την TO BHMA International Edition , ο Γενικός Γραμματέας Ντόκος παρουσιάζει τους στόχους, τον ισχυρό συντονιστικό ρόλο και τον τρόπο λειτουργίας του θεσμού που ηγείται, ώστε να διασφαλίζεται η αποτελεσματική διαχείριση, σε καθημερινή βάση, μιας σειράς παλαιών και νέων προκλήσεων για την εθνική ασφάλεια της Ελλάδας.
Όταν ο Πρωθυπουργός Μητσοτάκης σας ζήτησε να ηγηθείτε της νέας Γενικής Γραμματείας Εθνικής Ασφάλειας, ποιο ήταν το όραμα και ο στόχος αυτού του θεσμού που σας εξέφρασε – και σε ποιους τομείς συγκεκριμένα έχουν εξελιχθεί και υλοποιηθεί αυτοί οι στόχοι κατά τη διάρκεια της θητείας σας;
Ο Πρωθυπουργός πιστεύει ακράδαντα σε μια ολιστική και ολοκληρωμένη προσέγγιση της ασφάλειας (ολόκληρη η κυβέρνηση/ολόκληρη η κοινωνία) σύμφωνα με την οποία η εθνική ασφάλεια είναι μια πολυεπίπεδη και πολυδιάστατη έννοια, που περιλαμβάνει διάφορες απειλές και προκλήσεις (διακρατικές συγκρούσεις, υβριδικές απειλές, προκλήσεις εσωτερικής ασφάλειας, κυβερνοασφάλεια, φυσικές και ανθρωπογενείς καταστροφές κ.λπ.).
Η διαχείριση ενός τόσο ευρέος φάσματος απειλών και προκλήσεων απαιτεί κοινό σχεδιασμό και συντονισμό μεταξύ πολλαπλών υπουργείων και υπηρεσιών.
Η προώθηση αυτής της διατμηματικής συνεργασίας και συντονισμού και η λειτουργία του ως «έντιμου διαμεσολαβητή» είναι ένα από τα βασικά καθήκοντα και αρμοδιότητες που έχουν ανατεθεί στη νεοσύστατη Γραμματεία Εθνικής Ασφάλειας. Η κρίση του Έβρου τον Φεβρουάριο-Μάρτιο 2020, όταν δεκάδες χιλιάδες παράνομοι μετανάστες προσπάθησαν να περάσουν από την Τουρκία στην Ελλάδα μέσω των χερσαίων συνόρων στη Θράκη, είναι μια περίπτωση όπου ο διατμηματικής συνεργασίας και συντονισμού ήταν απολύτως κρίσιμοι για την επιτυχή διαχείριση της κρίσης.
Άλλες σημαντικές προτεραιότητες για τη Γραμματεία περιλαμβάνουν τη σύνταξη της Εθνικής Στρατηγικής Ασφάλειας, η οποία στη συνέχεια θα εγκριθεί από το Κυβερνητικό Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας (ΚΥΣΕΑ), την παροχή υποστήριξης σε καθημερινή βάση στον Πρωθυπουργό και το ΚΥΣΕΑ, την εκπόνηση εθνικών στρατηγικών για τη διαχείριση υβριδικών απειλών και την αύξηση της ανθεκτικότητας σε εθνικό επίπεδο και, τέλος, την εκπαίδευση στελεχών από ολόκληρο τον δημόσιο τομέα, την περιφερειακή και τοπική αυτοδιοίκηση, αλλά και τον ιδιωτικό τομέα στον τομέα των κρίσιμων οντοτήτων, σε μια προσπάθεια ανάπτυξης μιας κοινής κουλτούρας ασφάλειας.
Σε αυτό το στάδιο, η Γραμματεία μπορεί καλύτερα να περιγραφεί ως έργο σε εξέλιξη και ως ένας θεσμός που εξελίσσεται, καθώς ενσωματώνει συνεχώς τα διδάγματα που αντλήθηκαν και τις βέλτιστες πρακτικές, καθώς και τεχνολογικά εργαλεία όπως η Τεχνητή Νοημοσύνη για ανάλυση και λήψη αποφάσεων.
Ποιες είναι οι σημαντικότερες προκλήσεις και απειλές ασφαλείας που αντιμετωπίζει η Ελλάδα σήμερα και ποιος είναι ο ρόλος του Συμβουλίου στον εντοπισμό και την αντιμετώπισή τους; Υπάρχει κάποια ομάδα εντός του Συμβουλίου που λειτουργεί ως ένα είδος δεξαμενής σκέψης πολιτικής;
Οι κύριες προκλήσεις ασφαλείας για την Ελλάδα περιλαμβάνουν τον τουρκικό αναθεωρητισμό, την κυβερνοασφάλεια, τις υβριδικές απειλές, τις δημογραφικές προκλήσεις, την κλιματική αλλαγή, τις μεταναστευτικές ροές και την ασφάλεια των αλυσίδων εφοδιασμού. Η Γραμματεία συνεργάζεται στενά με τις Γραμματείες Μακροπρόθεσμου Σχεδιασμού/Προβλέψεις και Επικοινωνίας και Πληροφόρησης της Προεδρίας της Κυβέρνησης, καθώς και με όλα τα αρμόδια υπουργεία και φορείς για τον εντοπισμό και την αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων, τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα.
Προκειμένου να παρακολουθεί τις παγκόσμιες και περιφερειακές τάσεις και τις εξελίξεις στον τομέα της ασφάλειας που ενδέχεται να επηρεάσουν την ελληνική ασφάλεια, η Γραμματεία συμβουλεύεται τακτικά ομάδες προβληματισμού και την ακαδημαϊκή κοινότητα στην Ελλάδα και το εξωτερικό, καθώς και πρώην ανώτερους διπλωμάτες και στρατιωτικούς αξιωματικούς. Υπάρχουν επίσης τακτικές επαφές και συνεργασία με αντίστοιχους φορείς σε διάφορες χώρες.
Η συλλογή και επεξεργασία πληροφοριών σε τομείς προτεραιότητας αποτελούν μέρος των καθημερινών δραστηριοτήτων της Γραμματείας, αλλά το μικρό της μέγεθος δεν επιτρέπει την πλήρη κάλυψη και την εις βάθος ανάλυση. Για να αντισταθμιστεί το μέγεθος, η Τεχνητή Νοημοσύνη χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο για σκοπούς επεξεργασίας και ανάλυσης πληροφοριών.
Ποια δομικά στοιχεία θα πρέπει να περιλαμβάνει η μακροπρόθεσμη Πολιτική Εθνικής Ασφάλειας της Ελλάδας και ποια θα πρέπει να είναι η στρατηγική της Αθήνας έναντι του τουρκικού αναθεωρητισμού ;
Τα βασικά δομικά στοιχεία της Πολιτικής Εθνικής Ασφάλειας της Ελλάδας περιλαμβάνουν την προνοητικότητα και τη σάρωση του ορίζοντα, τον αποτελεσματικό στρατηγικό σχεδιασμό, ισχυρές στρατιωτικές δυνατότητες (με ισχυρή έμφαση στις νέες τεχνολογίες) για την αποτροπή των αντιπάλων, την αυξημένη επίγνωση της κατάστασης και τους αποτελεσματικούς μηχανισμούς διαχείρισης κρίσεων, τις στρατηγικές επικοινωνίες, την αυξημένη ανθεκτικότητα (συμπεριλαμβανομένου του κυβερνοχώρου) και ισχυρές συμμαχίες και συνεργασίες.
Στο εξαιρετικά σημαντικό ζήτημα των ελληνοτουρκικών σχέσεων, τα κύρια στοιχεία της στρατηγικής της Ελλάδας περιλαμβάνουν μια ενεργή διπλωματία, η οποία συνδέεται στενά με μια αξιόπιστη ικανότητα αποτροπής, και επιδιώκει την ενίσχυση συμμαχιών και συνεργασιών και την αύξηση της ελληνικής επιρροής σε περιοχές ενδιαφέροντος.
Η διπλωματική μας στρατηγική δίνει έμφαση στην επίλυση συγκρούσεων βάσει του διεθνούς δικαίου και πιο συγκεκριμένα της Σύμβασης για το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας, και περιλαμβάνει ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας με την Τουρκία και μια θετική ατζέντα.
Το Συμβούλιο έχει ως έργο τον συντονισμό των βασικών υπουργείων και οργάνων που είναι υπεύθυνα για την προστασία της εθνικής ασφάλειας – του υπουργείου Εξωτερικών, του υπουργείου Άμυνας, του υπουργείου Προστασίας του Πολίτη και πιθανώς της εθνικής υπηρεσίας πληροφοριών. Ποια είναι η διαδικαστική διαδικασία με την οποία επιτυγχάνεται αυτό; Υπάρχουν τακτικές διυπουργικές συναντήσεις με τη συμμετοχή σας και ποιος καθορίζει την ατζέντα μεσοπρόθεσμου έως μακροπρόθεσμου σχεδιασμού και πώς;
Η Γραμματεία στελεχώνεται από προσωπικό από όλα τα παραπάνω υπουργεία και οργανισμούς, γεγονός που διευκολύνει σημαντικά την καθημερινή συνεργασία και τον συντονισμό.
Υπάρχουν τακτικές και έκτακτες συναντήσεις και ομάδες εργασίας σε επίπεδο γενικών γραμματέων και ισοδύναμων, αλλά και σε διάφορα άλλα επίπεδα. Επιπλέον, καθώς ο επικεφαλής της Γραμματείας έχει τριπλή ιδιότητα, όντας ταυτόχρονα Σύμβουλος Εθνικής Ασφάλειας του Πρωθυπουργού και Γραμματέας του ΚΥΣΕΑ, συμμετέχει συχνά σε διυπουργικές συναντήσεις σε ανώτερο επίπεδο.
Υπάρχουν επίσης μόνιμες επιτροπές, όπως η Συντονιστική Επιτροπή για την Κυβερνοασφάλεια, που συγκεντρώνουν τακτικά όλους τους κύριους παράγοντες στον τομέα αυτό. Επιπλέον, εκπαιδευτικά σεμινάρια και ασκήσεις επί τόπου διευκολύνουν τις επαφές και τη συνεργασία με όλα τα υπουργεία και τους φορείς που εμπλέκονται σε θέματα εθνικής ασφάλειας.
Σε περίπτωση σοβαρής γεωπολιτικής κρίσης – είτε διμερούς, περιφερειακού είτε διεθνούς που επηρεάζει άμεσα την Ελλάδα – πώς συνδυάζεται ο ρόλος της Γραμματείας Εθνικής Ασφάλειας με αυτόν του ΚΥΣΕΑ (Κυβερνητικού Συμβουλίου Εξωτερικών και Άμυνας); Δεδομένου ότι οι αρμοδιότητες καθεμίας αλληλεπικαλύπτονται, πώς ορίζονται τα σαφή όρια των ευθυνών;
Το ΚΥΣΕΑ και η Γραμματεία Εθνικής Ασφάλειας είναι στενά συνδεδεμένα, καθώς το ΚΥΣΕΑ είναι το κορυφαίο όργανο στρατηγικού σχεδιασμού, λήψης αποφάσεων και διαχείρισης κρίσεων της χώρας και η Γραμματεία αποτελεί τον κύριο υποστηρικτικό του μηχανισμό.
Ο Γενικός Γραμματέας Εθνικής Ασφάλειας ενεργεί ως Γραμματέας του ΚΥΣΕΑ και η Γραμματεία ενημερώνει και υποστηρίζει το ΚΥΣΕΑ σε όλες τις λειτουργίες του. Επίσης, παρακολουθεί την εφαρμογή των αποφάσεων του ΚΥΣΕΑ. Συνεπώς, δεν υπάρχουν επικαλυπτόμενες αρμοδιότητες, καθώς το ΚΥΣΕΑ χαράσσει πολιτική και η Γραμματεία διευκολύνει την εφαρμογή της.
Ο υπουργός Άμυνας, Νίκος Δένδιας, φτάνει στο Μέγαρο Μαξίμου στην Αθήνα για τη συνεδρίαση του Κυβερνητικού Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας υπό τον πρωθυπουργό Μητσοτάκη.
Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές – ως προς τους στόχους, τη λειτουργία και τις αρμοδιότητες – μεταξύ των ελληνικών και των αμερικανικών συμβουλίων εθνικής ασφάλειας;
Υπάρχουν προφανείς ομοιότητες, καθώς και οι δύο θεσμοί σχεδιάστηκαν για να διευκολύνουν τη συνεργασία και τον συντονισμό μεταξύ των υπηρεσιών, αλλά υπάρχουν και σημαντικές διαφορές λόγω του μεγέθους, των αρμοδιοτήτων και της θεσμικής κουλτούρας και νοοτροπίας, καθώς και του γεωγραφικού πεδίου εφαρμογής της εξωτερικής πολιτικής και της πολιτικής ασφαλείας των δύο χωρών.
Από τα πολλά μοντέλα που μελετήθηκαν πριν από την ίδρυση της Γραμματείας Εθνικής Ασφάλειας της Ελλάδας, αυτό του Ηνωμένου Βασιλείου, παρά τις όχι ασήμαντες διαφορές, είναι ίσως πιο ενδιαφέρον για την Ελλάδα.
Θα πρέπει, ωστόσο, να σημειωθεί ότι η μαζική αντιγραφή του μοντέλου μιας άλλης χώρας δεν θα είχε νόημα, καθώς οι προκλήσεις, οι δυνατότητες και τα θεσμικά πλαίσια ποικίλλουν σημαντικά μεταξύ των χωρών.
Η προσπάθειά μας ήταν να δανειζόμαστε βέλτιστες πρακτικές, όποτε είναι δυνατόν, και να τις ενσωματώνουμε σε ένα μοντέλο που έχει σχεδιαστεί για να εξυπηρετεί τις εθνικές ανάγκες.
Ποιες συγκεκριμένες μορφές Τεχνητής Νοημοσύνης και σε ποιους τομείς θα μπορούσαν να είναι χρήσιμες για την αποτελεσματικότερη διαχείριση της εθνικής ασφάλειας;
Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) μπορεί να αποτελέσει ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο, υπό την προϋπόθεση ότι χρησιμοποιείται σε συνδυασμό με πιο παραδοσιακές μεθόδους επεξεργασίας και ανάλυσης πληροφοριών και λήψης αποφάσεων.
Είναι πολύ σημαντικό να διατηρηθεί ο ανθρώπινος παράγοντας στον κύκλο λήψης αποφάσεων, καθώς η διαχείριση κρίσεων είναι περισσότερο τέχνη παρά επιστήμη και η ανθρώπινη συμβολή παραμένει αναπόσπαστο μέρος της διαδικασίας.
