Απολαβές

O λόγος για τις υπόλοιπες απολαβές που υποσχέθηκα τις προάλλες. Οχι βέβαια οικονομικής φύσεως. Από πού και ως πού άλλωστε, με μαδημένη την υποβαθμισμένη σύνταξη ομότιμου πανεπιστημιακού καθηγητή. Υπάρχουν όμως και χειρότερα, οπότε σταματώ την γκρίνια. Προσφεύγοντας σ΄ εκείνες τις άλλες, ανέξοδες απολαβές που προέκυψαν από τον κύκλο των είκοσι τεσσάρων σκηνικών αναγνώσεων με τις ισάριθμες ραψωδίες ολόκληρης της Ιλιάδας στο Εθνικό Θέατρο. Ευφρόσυνη εμπειρία που κράτησε περίπου ένα εξάμηνο (από τα μέσα του περασμένου Οκτωβρίου έως τις αρχές εφετινού Απριλίου), αφήνοντας πίσω της απρόβλεπτα κέρδη και χρέη, που και τα δυο μαζί συνιστούν γνήσιες απολαβές, που πάει να πει: απολαύσεις.

Η πρώτη απολαβή, απογραμμένη στο μονοτονικό της περασμένης Κυριακής, αφορούσε τον ακροαματικό ορισμό και προορισμό της επικής ποίησης (της ιλιαδικής ειδικότερα), που βγήκε ακέραιος στις σκηνικές αναγνώσεις του Εθνικού. Σήμερα έχουν σειρά άλλες τέσσερις, εξίσου σημαντικές, απολαβές. Προηγουμένως όμως δυο λόγια για τη μετάφραση (όχι τον μεταφραστή), στην ευρύτερη και στη βαθύτερή της έννοια. Οπως την εννοούσε ο προδρομικός άγγλος ποιητής Τζων Νταν (1572-1631) σε ένα δοκίμιό του, μεταφρασμένο άρτια από τον Μίλτο Φραγκόπουλο, από όπου έχει αποσπαστεί και η προμετωπίδα στον πρώτο τόμο της δικής μου ιλιαδικής μετάφρασης. Την αντιγράφω ως ευχετήριο πασχαλινό για τους άγνωστους φίλους, αφού οι γνωστοί, με τη θέλησή τους, μέρα με τη μέρα, λιγοστεύουν.

«Ολη η ανθρωπότητα είναι έργο ενός συγγραφέα και είναι όλη ένα βιβλίο. Οταν ένας άνθρωπος πεθαίνει, δεν σχίζεται κάποιο κεφάλαιο από το βιβλίο αυτό αλλά μεταφράζεται σε μια γλώσσα καλύτερη. Και κάθε κεφάλαιο έτσι πρέπει να μεταφραστεί. Ο Θεός χρησιμοποιεί πολλούς μεταφραστές: άλλα κείμενα μεταφράζονται από την ηλικία, άλλα από την αρρώστια, άλλα από τον πόλεμο, άλλα απ΄ τη δικαιοσύνη». Μ΄ αυτό το ουσιαστικό εφόδιο στο χέρι, προχωρώ στη δεύτερη απολαβή που προσφέρει η Ιλιάδα, πρωτότυπη και μεταφρασμένη, στους ακροατές της. Την ονόμασα την περασμένη Κυριακή αρχή της διαθεσιμότητας, και δοκιμάζω σήμερα να εξηγήσω κάπως το νόημα της αμοιβαίας αυτής διάθεσης, που αντιστοιχεί στην αμοιβαία ακρόαση. Υπονοείται ότι το ιλιαδικό έπος είναι εξαρχής ανοιχτό στις προδιαγραφές και στις προβλέψεις του, συνθεμένο με τέτοιον τρόπο ώστε να διατίθεται σε όσους είναι διαθέσιμοι να το ακούσουν και να το προσλάβουν. Βρίσκεται επομένως στους αντίποδες της αυτάρκειας και της αυταρέσκειας, που βαραίνουν ακόμη και σημαντικά κείμενα της δικής μας και ξένης λογοτεχνίας. Δείκτης της αυθεντικής και ανοικτής αυτής διαθεσιμότητας είναι τόσο η ευάλωτη αρχή του ιλιαδικού πολέμου όσο και το ασυντέλεστο τέλος του. Παρεπόμενό της, η μεταφραστική διαθεσιμότητα: άμεση και έμμεση. Οπως φάνηκε καθαρά στις σκηνικές αναγνώσεις του Εθνικού, όπου η καθεμιά ηθοποιός βρήκε τον δικό της τρόπο ανάγνωσης του μεταφρασμένου κειμένου.

Η τρίτη αρχή (και απολαβή) έχει να κάνει με τον ανταγωνισμό ανάμεσα στο διαθέσιμο απόθεμα του έπους (προτείνω να ονομαστεί: μεταφραστικό απόθεμα) και στο ενδιάθετο δυναμικό του (προτείνω να το ονομάσουμε: μεταφράσιμο δυναμικό). Το μεταφραστικό απόθεμα της Ιλιάδας αναγνωρίζεται εύκολα από τα κάθε λογής ίχνη του στην τελική σύνθεσή της, τα οποία προϋποθέτουν: τον παραδοσιακό τρωικό μύθο και πόλεμο, που καταλήγει στην άλωση και στην καταστροφή της Τροίας· τα βασικά, επώνυμα, πρόσωπα, την αμοιβαία τους σχέση, την αποφασισμένη μοίρα τους· ποιος επιζεί και ποιος χάνεται. Σ΄ αυτό το απόθεμα επεμβαίνει ο ποιητής και εκμαιεύει το μεταφράσιμο δυναμικό του, μετατρέποντας ή ανατρέποντας τις διαστάσεις του και την πλοκή του. Ετσι ο δεκάχρονος τρωικός πόλεμος τρέπεται σε τετραήμερο ιλιαδικό πόλεμο, δίχως μάλιστα νικητές και ηττημένους· ο παρατακτικός και επεισοδιακός τρόπος σύνταξης συσπειρώνεται σε δραματική έλικα, που περιστρέφεται στον άξονα της ουλομένης μήνιος του Αχιλλέα.

Από την άποψη αυτή η προηγούμενη επική παράδοση βάλλεται ή και διαβάλλεται σε καίρια σημεία ποιητικής τέχνης και τεχνικής, αλλά και ιδεολογίας. Τελικώς ο ιλιαδικός πόλεμος, με τις τροπές αυτές και τις μετατροπές του, σχηματίζει ένα τεντωμένο τόξο πολεμικής παθολογίας. Στη λαβή του αναγνωρίζονται τα πάθη και τα παθήματα του πολέμου· στην καμπύλη του η παρεπόμενη εμπάθεια των ηρώων του, η οποία, όταν προσκρούσει στο πένθος, παροξύνεται σε περιπάθεια, που καταλήγει κάποτε σε αμοιβαία συμπάθεια των αντιπάλων, υπό τον όρο ότι το πένθος είναι αμοιβαίο. Με άλλα λόγια: με το ενδιάθετο δυναμικό της η επική Ιλιάδα ανοίγεται στον δρόμο της τραγωδίας.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ