Χαμηλή πτήση από τα σπήλαια στα μουσεία

Ρενέ Μαγκρίτ «Να μην αναπαραχθεί» (1937)

O Τζούλιαν Μπελ έθεσε έναν πολύ φιλόδοξο στόχο: να πραγματοποιήσει μια συνολική «χαμηλή πτήση» πάνω από ολόκληρη την ιστορία της τέχνης. Να την κατοπτεύσει στο σύνολό της. Να την καταλάβει και να την εξηγήσει με τρόπο ολιστικό και νέο. Για να αποτυπωθεί το μεγαλόπνοο σχέδιό του χρειάστηκαν σχεδόν 500 σελίδες και 372 εικόνες. Το αποτέλεσμα όμως είναι εντυπωσιακό.

Αν και οι πρώτες αναφορές έχουν να κάνουν με αντικείμενα που η ηλικία τους αγγίζει τα 200.000 χρόνια, η ουσιαστική αρχή αυτής της περιπλάνησης γίνεται περίπου το 31.000

π.Χ., όταν ο homo sapiens έχει πλέον εξαπλωθεί στην Ευρώπη και στην Ασία, στην Αυστραλία, κατ΄ άλλους και στην Αμερική. Τότε, λοιπόν, σε ένα σπήλαιο στη Γερμανία ένα λάξευμα «θηριανθρώπου», μιας μορφής μεταξύ ανθρώπου και ζώου σκαλισμένης σε ελεφαντοστό, κάνει την εμφάνισή του. Για τον Μπελ εκεί ίσως να ξεκινά η ιστορία της τέχνης. Και ως πού φτάνει; Στη Διασποράτης Τζούλι Μεχρέτου του 2002 ή στουςΤρεις άντρες με κίτρινη μπάλατου Χουάν Μουνιόθ του 2001.

Το ταξίδι από τον «θηριάνθρωπο» ως τηΔιασποράείναι συναρπαστικό. Διαπερνά κάθετα και οριζόντια τόπους και πολιτισμούς. Διασχίζει αιώνες και ανιχνεύει εκλεκτικές συγγένειες έργων, τάσεων και αναζητήσεων που ίσως οι φορείς τους δεν συναντήθηκαν ποτέ ούτε έμαθαν ποτέ ο ένας για τον άλλον. Και ακολουθεί μια μέθοδο που εισφέρει μια κοινή νοηματοδότηση σε όλα αυτά μαζί, πολλές φορές υπερβαίνοντας την «τυπική» χρονολόγηση του κόσμου, όπως, λ.χ., όταν αναζητεί τον πραγματικό Μεσαίωνα κάθε πολιτισμού σε άλλη εποχή ή όταν επιχειρεί να συνδέσει την εξέλιξη της τέχνης με την εξέλιξη της κοινωνίας και της οικονομίας κάθε τόπου που έδωσε κάτι στην παγκόσμια κληρονομιά της τέχνης. Για να πετύχει μάλιστα τον στόχο του δεν φοβάται να προχωρήσει σε κάποιες τολμηρές συγκρίσεις και ομαδοποιήσεις. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, ο Μπελ είναι τίμιος. Δίνει τελικά στον αναγνώστη του ό,τι (μεγάλο) του υποσχέθηκε. Και ίσως ακόμη περισσότερα.