Η συνάντηση της 1ης Ιουλίου μεταξύ του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας Δημήτρη Χριστόφια και του τουρκοκύπριου ηγέτη Μεχμέτ Αλί Ταλάτ θα καθορίσει το μέλλον της νέας διαδικασίας που ξεκίνησε για συνολική επίλυση του Κυπριακού. Στόχος της ελληνοκυπριακής πλευράς στη συνάντηση αυτή είναι να επιβεβαιωθεί η βάση των διαπραγματεύσεων, όπως περιγράφεται στο Κοινό Ανακοινωθέν της 23ης Μαΐου, καθώς και στο τελευταίο ψήφισμα του ΟΗΕ για την Κύπρο. Δηλαδή, η μετεξέλιξη της Κυπριακής Δημοκρατίας σε διζωνική- δικοινοτική ομοσπονδία με πολιτική ισότητα και με μια διεθνή κυριαρχία, προσωπικότητα και ιθαγένεια. Παράλληλα, στη συνάντηση αυτή αναμένεται ότι, εκτός απροόπτου, θα αποφασιστεί η ημερομηνία έναρξης των απευθείας διαπραγματεύσεων εντός του Σεπτεμβρίου.
Η πρώτη- προπαρασκευαστικήφάση της διαδικασίας φθάνει σύντομα στο τέλος της. Οι δύο ηγέτες αναμένεται ότι θα πάρουν τη μεγάλη απόφαση και θα μπουν στον δρόμο των μεταξύ τους εντατικών συνομιλιών για συνολική λύση. Τόσο ο Χριστόφιας όσο και ο Ταλάτ αντιλαμβάνονται ότι ο δρόμος αυτός θα είναι χωρίς επιστροφή. Οτι, δηλαδή, θα καταλήξει είτε σε συνολική λύση είτε σε ένα αδιέξοδο το οποίο όμως θα έχει σοβαρές συνέπειες και για τις δύο κοινότητες. Ακριβώς γι΄ αυτό ο Πρόεδρος Χριστόφιας έχει ορθά τονίσει την ανάγκη δημιουργίας προϋποθέσεων για επιτυχία. Το μεγάλο ερώτημα στο παζλ του Κυπριακού παραμένει η Τουρκία, καθώς και η δυνατότητα των Τουρκοκυπρίων να διαπραγματευθούν χωρίς ουσιαστικά εμπόδια από την Αγκυρα. Η Τουρκία βρίσκεται και πάλι σε ένα σταυροδρόμι και σε μια δύσκολη στιγμή για το πολιτικό της σύστημα. Η πόλωση μεταξύ των κεμαλιστών και των υποστηρικτών της κυβέρνησης του Ταγίπ Ερντογάν έχει ενταθεί και όλα τα ενδεχόμενα για το μέλλον παραμένουν ανοικτά. Η πρόσφατη απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου της Τουρκίας να ακυρώσει την προ μηνών συνταγματική αναθεώρηση, με την οποία επιτρέπεται η χρήση της μαντίλας στα πανεπιστήμια, θεωρείται προάγγελος της απόφασης που θα ληφθεί μέσα στους επόμενους μήνες σε σχέση με το «κλείσιμο» του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης. Πιθανό «κλείσιμό» του θα δημιουργήσει νέα δεδομένα και θα επιτείνει την πολιτική αβεβαιότητα. Η πολιτική κρίση στην Τουρκία προκαλεί, δικαίως, ανησυχία και προβληματισμό τόσο στην ελληνοκυπριακή πλευρά όσο και στους διεθνείς «παίκτες» του Κυπριακού. Τα ερωτήματα που τίθενται είναι: Πώς επηρεάζουν το Κυπριακό οι εξελίξεις αυτές; Θα υποστηρίξει ενεργά η Τουρκία μια νέα προσπάθεια επίλυσης του Κυπριακού και θα επιδείξει πνεύμα συνδιαλλαγής, έτσι ώστε να επιτρέψει στον τουρκοκύπριο ηγέτη να διαπραγματευθεί με σχετική άνεση; Θα μπορέσει να συμφωνήσει και να δεσμευτεί σε μια συμβιβαστική λύση;
Είναι δύσκολο αυτή τη στιγμή να δοθεί μια καθαρή απάντηση στα σημαντικά αυτά ερωτήματα. Με βάση τις μέχρι σήμερα ενδείξεις φαίνεται ότι, βραχυπρόθεσμα τουλάχιστον, η διαδικασία δεν επηρεάζεται σοβαρά. Τόσο ο Ταγίπ Ερντογάν όσο και ο Αμπντουλάχ Γκιουλ έχουν δώσει στον Ταλάτ το «πράσινο φως» να συμμετάσχει παραγωγικά και στηρίζουν τους χειρισμούς του. Από την άλλη, το κατεστημένο και ο στρατός, παρά τις πιθανές επιφυλάξεις και ανησυχίες τους, δεν έχουν προσπαθήσει να «μπλοκάρουν» τη διαδικασία. Το θέμα λοιπόν παραμένει τι θα κάνει η Τουρκία όταν, στο τέλος της ημέρας, θα πρέπει να λάβει αποφάσεις για τα καυτά θέματα του Κυπριακού, όπως είναι η ασφάλεια. Ο προβληματισμός για τις εξελίξεις στην Τουρκία οδηγεί σε δύο διαφορετικές προσεγγίσεις. Η πρώτη προσέγγιση είναι να καθυστερήσουν όσο το δυνατόν περισσότερο οι ουσιαστικές συνομιλίες, με την ελπίδα ότι τα πράγματα στην Τουρκία θα ξεκαθαρίσουν. Η δεύτερη προσέγγιση θεωρεί ότι η κατάσταση στην Τουρκία πιθανόν να μην ξεκαθαρίσει τόσο γρήγορα (ενδεχομένως και να επιδεινωθεί). Επομένως, θα ήταν καλύτερο να αρχίσει η ουσιαστική διαπραγμάτευση το συντομότερο δυνατόν, έτσι ώστε η Αγκυρα να δεσμευτεί νωρίς σε μια διαδικασία λύσης.
Οποια και να είναι η απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου της Τουρκίας, η πολιτική κατάσταση στη χώρα θα παραμείνει, για ένα μεγάλο διάστημα, ρευστή. Αρα, δεν αναμένεται άμεσα ξεκαθάρισμα του σκηνικού. Πιθανή καθυστέρηση των ουσιαστικών συνομιλιών ενέχει τους εξής κινδύνους: (α) Το ανανεωμένο ενδιαφέρον της διεθνούς κοινότητας για λύση του Κυπριακού σταδιακά να χαθεί. (β) Η κοινή γνώμη στην Κύπρο να απογοητευτεί, με αποτέλεσμα να επιστρέψουμε σε ένα κλίμα πλήρους απαισιοδοξίας και καχυποψίας. (γ) Οι ευρωτουρκικές σχέσεις να περιπλακούν περαιτέρω, με αποτέλεσμα η Τουρκία να χάσει κάθε κίνητρο συνεργασίας για λύση. Συνεπώς, όσο πιο σύντομα ξεκινήσουν οι απευθείας διαπραγματεύσεις και δημιουργηθεί δυναμική λύσης τόσο πιο δύσκολο θα είναι για την Τουρκία να απεγκλωβιστεί από τη διαδικασία.
Κλειδί λοιπόν για την επιτυχία της νέας προσπάθειας, καθώς και για να ξεπεραστούν τα τουρκικά εμπόδια, είναι η δυνατότητα των δύο ηγετών να διαπραγματευτούν και να δημιουργήσουν το «μομέντουμ» για λύση. Μια τέτοια δυναμική θα δημιουργήσει τις προϋποθέσεις έτσι ώστε το κόστος για την Αγκυρα να είναι πολύ υψηλό αν αποφασίσει να οδηγήσει τη διαδικασία σε αδιέξοδο.
Είναι προφανές ότι στο αμέσως επόμενο διάστημα χρειάζονται προσεκτικοί και ψύχραιμοι χειρισμοί. Το βάρος βρίσκεται στους ώμους των δύο ηγετών, Χριστόφια και Ταλάτ, έτσι ώστε να μη διαψευστούν, για ακόμη μία φορά, οι προσδοκίες για συνολική λύση το συντομότερο δυνατόν.
Ο κ. Φ. Σαββίδης είναι πολιτικός επιστήμονας – διεθνολόγος.
