Ως χθες «θάλαμοι αερίων» στην υδροκέφαλη Αθήνα θεωρούνταν κάποιες κεντρικές πυκνοδομημένες σε σημείο ασφυξίας γειτονιές, όπως η Κυψέλη. Τα πράγματα έχουν αλλάξει πια δραματικά στην πρωτεύουσα και τα θερμοκήπια των ρύπων έχουν εξαπλωθεί παντού, καλύπτουν γειτονιές που άλλοτε θεωρούνταν απομακρυσμένες, κατεβαίνουν στον Πειραιά, ανεβαίνουν στο Μαρούσι και φθάνουν ως την εξοχική κάποτε Λυκόβρυση. Νέα μελέτη που θα δημοσιευθεί στο επόμενο τεύχος του επιστημονικού εντύπου «Science of the Total Environment» καταγράφει τους νέους «θαλάμους αερίων» της μεγάλης μας πόλης. Το κέντρο της Αθήνας, ο Πειραιάς, η Λυκόβρυση και το Μαρούσι συγκεντρώνουν τις υψηλότερες τιμές αιωρούμενων σωματιδίων (ΡΜ10) στο λεκανοπέδιο της Αττικής. Οι συγκεκριμένοι ρύποι – από τους πιο επικίνδυνους για τη δημόσια υγεία, καθώς συσσωρεύουν, μεταξύ άλλων, μεγάλο αριθμό τοξικών και καρκινογόνων οργανικών και ανόργανων ουσιών – παρουσιάζονται και σε άλλες περιοχές του Λεκανοπεδίου, όπως στην Αγία Παρασκευή, στους Θρακομακεδόνες και στου Ζωγράφου, με μεγαλύτερη ένταση τους θερμούς μήνες του έτους. Στις περισσότερες περιοχές που εξετάστηκαν οι μέσες συγκεντρώσεις τους βρέθηκαν υψηλότερες από τις τιμές που έχουν αναφερθεί σε μελέτες που πραγματοποιήθηκαν σε άλλες ευρωπαϊκές μητροπόλεις.
Το «νέφος» των αιωρούμενων σωματιδίων, όπως δείχνουν οι μετρήσεις τα τελευταία χρόνια, έχει εγκατασταθεί μόνιμα στον αττικό ουρανό και παραμένει απειλητικό για τους κατοίκους του Λεκανοπεδίου. Μόλις την προηγούμενη εβδομάδα οι συγκεντρώσεις τους έφθασαν στα 145 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο αέρα στο Μαρούσι – μία από τις υψηλότερες τιμές που έχουν καταγραφεί τα τελευταία έτη. Σε υψηλά επίπεδα κυμάνθηκαν οι μετρήσεις και στον Πειραιά (86 μικρογραμμάρια) και στη Λυκόβρυση (108 μικρογραμμάρια).Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι δεν θα εξαφανιστούν ως διά μαγείας. Απαιτείται μια γενναία μακροπρόθεσμη στρατηγική περιορισμού τους και όχι… κατασβεστικά μέτρα όποτε η κατάσταση δυσκολεύει και τα μηχανάκια των μετρήσεων «χτυπούν κόκκινο».
* Σκόνη από την έρημο
Η χαρτογράφηση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης από τους επιστήμονες που πραγματοποίησαν τη μελέτη έδειξε ότι ένα μέρος των ρύπων θα μπορούσε να αποδοθεί σε διασυνοριακή μεταφορά σκόνης από την έρημο της Σαχάρας και τη Δυτική Μεσόγειο. Ωστόσο η μεταφορά αυτή δεν μπορεί να αποτελεί άλλοθι για την αδράνεια των υπευθύνων. Ο υφυπουργός ΠΕΧΩΔΕ κ. Στ. Καλογιάννης σε συνεδρίαση της Βουλής στις 21.3.2006 είχε ρίξει το φταίξιμο για τα μικροσωματίδια, όχι στις συνθήκες που επικρατούν στην πρωτεύουσα, αλλά στη Σαχάρα. Συγκεκριμένα ανέφερε ότι «όσον αφορά τα αιωρούμενα σωματίδια, θα πρέπει να πω ότι οι υπερβάσεις οφείλονται κυρίως σε δύο παράγοντες. Ο πρώτος είναι η μεταφερόμενη ρύπανση από τη Σαχάρα, υπό συγκεκριμένες μετεωρολογικές συνθήκες. Η δεύτερη παράμετρος είναι το φυσικό υπόβαθρο γεώδους προέλευσης που εκτιμάται για τη χώρα μας στα 17 mgr ανά κυβικό μέτρο ως μέση ετήσια τιμή».
Από τη μελέτη ωστόσο φαίνεται ότι για τα επίπεδα των συγκεντρώσεων μικροσωματιδίων στην ατμόσφαιρα της Αθήνας ευθύνεται κυρίως η χρήση ορυκτών καυσίμων (κυρίως από τις μεταφορές). Θεωρείται μάλιστα ότι το πρόβλημα διογκώνεται με τέτοιους ρυθμούς ώστε η Ελλάδα δεν θα πετύχει μόνο με το άλλοθι των «εισαγόμενων ρύπων» να απαλλαγεί από την υποχρέωση να εφαρμόσει τις οριακές τιμές για τα μικροσωματίδια ως το 2009. Ετσι, αν δεν προχωρήσει άμεσα σε αυστηρές πολιτικές ελέγχου εκπομπών, δεν θα είναι συνεπής απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ενωση.
Τα σωματίδια αυτά συγκεντρώνουν πολλά τοξικά στοιχεία και λόγω του μικρού τους μεγέθους διεισδύουν βαθιά στο αναπνευστικό και πλήττουν τον ανθρώπινο οργανισμό – ενοχοποιούνται για την εμφάνιση σοβαρών παθήσεων του αναπνευστικού, για καρδιαγγειακά προβλήματα και για άλλες ασθένειες, στον γενικό πληθυσμό και ιδιαίτερα στις ευπαθείς ομάδες του πληθυσμού (ηλικιωμένους και παιδιά).
Η μελέτη με τίτλο «Συνολική εκτίμηση του προβλήματος της ρύπανσης από σωματίδια ΡΜ10 στην ευρύτερη περιοχή της Αθήνας» θα δημοσιευθεί στις 15 Ιανουαρίου 2008 στο «Science of the Total Environment». Η ομάδα των ελλήνων επιστημόνων ανέλυσε τις συγκεντρώσεις ΡΜ10 που συλλέγονται από το ελληνικό δίκτυο ελέγχου ατμοσφαιρικής ποιότητας σε οκτώ σημεία της ευρύτερης περιοχής της πρωτεύουσας (Αγία Παρασκευή, Αριστοτέλους, Γουδή, Λυκόβρυση, Μαρούσι, Πειραιάς, Θρακομακεδόνες, Ζωγράφου) για μία τετραετία (2001-2004).
Οι μέσες ετήσιες συγκεντρώσεις κυμάνθηκαν μεταξύ 33 και 61 μg/m³. Στις επτά από τις οκτώ περιοχές το ποσοστό των επιτρεπόμενων υπερβάσεων της ημερήσιας οριακής τιμής (50 μg/m³) ξεπεράστηκε και τα τέσσερα έτη της μελέτης.
Στις πυκνοδομημένες περιοχές και σε εκείνες όπου παρατηρείται μεγάλος κυκλοφοριακός φόρτος τα πιο υψηλά επίπεδα συγκέντρωσης ΡΜ10 παρατηρούνται κατά τη διάρκεια της ψυχρής περιόδου. Οι περιοχές με τις μεγαλύτερες συγκεντρώσεις μικροσωματιδίων είναι η Αριστοτέλους, η Λυκόβρυση, το Μαρούσι και ο Πειραιάς.
Αντίθετα, στα σημεία μέτρησης με τη χαμηλότερη ρύπανση – Αγία Παρασκευή, Ζωγράφου και Θρακομακεδόνες – οι πιο υψηλές τιμές ρύπανσης καταγράφονται κατά τη διάρκεια των θερμών μηνών του έτους. Πρόκειται για πιο αραιοκατοικημένες περιοχές που επηρεάζονται λιγότερο από τις άμεσες εκπομπές ρύπων και περισσότερο από μεταφερόμενους ρύπους και από δευτερογενή σχηματισμό σωματιδίων.
Οι αστικές περιοχές επηρεάζονται κυρίως από την οδική κυκλοφορία. Αντίθετα, οι προαστιακές περιοχές φάνηκε ότι επιβαρύνονται από τους ρύπους γειτονικών περιοχών, ανάλογα με τις μετεωρολογικές συνθήκες. Οπως σημειώνουν οι ερευνητές, η έκθεση των Αθηναίων σε υψηλές συγκεντρώσεις ατμοσφαιρικών ρύπων – η Αθήνα είναι πιθανώς η ευρωπαϊκή πρωτεύουσα που αντιμετωπίζει το σοβαρότερο πρόβλημα ατμοσφαιρικής ρύπανσης – θα πρέπει να αποτελεί μείζον θέμα για τις Αρχές.
* Πηγή ρύπανσης τα αυτοκίνητα
Τα οχήματα (πάνω από 2,5 εκατομμύρια σήμερα και αυξάνονται με ένα ποσοστό 7% ετησίως) αποτελούν τη σημαντικότερη πηγή ατμοσφαιρικής ρύπανσης, λαμβάνοντας μάλιστα υπόψη ότι ένα μεγάλο ποσοστό αυτών είναι μη καταλυτικό (800.000). Δεν είναι τυχαίο ότι οι συγκεντρώσεις των μικροσωματιδίων στις περισσότερες περιοχές παρουσιάζουν μια ευδιάκριτη αιχμή τις πρωινές ώρες και αργά το βράδυ που συμπίπτει με τις ώρες της κυκλοφοριακής αιχμής.
Μας «βομβαρδίζουν» εισαγόμενα σωματίδια
Δεν μας έφθαναν οι εγχώριες πηγές εκπομπής, μικροσωματίδια «ταξιδεύουν» διά αέρος στην Αθήνα, προερχόμενα από διάφορες γεωγραφικές κατευθύνσεις. Οι ημέρες κατά τη διάρκεια των οποίων η οριακή τιμή ΡΜ10 παραβιάστηκε τουλάχιστον σε δύο κεντρικούς σταθμούς και τουλάχιστον σε έναν από τους περιφερειακούς χαρακτηρίστηκαν ως επεισόδια. Στα τέσσερα χρόνια της μελέτης επεισόδια ρύπανσης παρατηρήθηκαν σε 213 ημέρες. Για τις συγκεκριμένες ημέρες παρατηρούνται οι παρακάτω κατηγορίες αέριας μεταφοράς σωματιδίων.
* Από τον Ατλαντικό, η αέρια μάζα διασχίζει περιοχές με σημαντική βιομηχανική δραστηριότητα (κοιλάδα του Ροδανού και του Πάδου) και το μεγαλύτερο μέρος της Βαλκανικής Χερσονήσου και φθάνει στην Αθήνα από τον Βορρά (18% των επεισοδίων). Αυτή η κατηγορία συνδέεται με τα λιγότερο σοβαρά επεισόδια ρύπανσης από ΡΜ10.
* Από τη Μαύρη Θάλασσα περνάει το Αιγαίο και φθάνει στην ελληνική πρωτεύουσα από τα βορειοανατολικά (15%). Τα σωματίδια αυτά προέρχονται κυρίως από τις βιομηχανικές περιοχές της Ρουμανίας, της Ουκρανίας και της Ρωσίας.
* Από τη Δυτική Μεσόγειο, τα μικροσωματίδια διασχίζουν την Ιβηρική Χερσόνησο και την Ιταλία. Οι ρύποι από τη συγκεκριμένη περιοχή σχετίζονται με το 25% των εισαγόμενων επεισοδίων.
* Από την έρημο Σαχάρα. Η αέρια μάζα διασχίζει τη Μεσόγειο και φθάνει στην Αθήνα από τα νοτιοδυτικά (23% των επεισοδίων). Σύμφωνα με εκτιμήσεις, τα σχετιζόμενα με τη σκόνη αυτή επεισόδια αποτελούν μικρό ποσοστό της εξεταζόμενης περιόδου (2%-5%).
* Από περιοχές γύρω από την Αθήνα (19%). Οι υψηλές τιμές των μικροσωματιδίων που καταγράφονται στην πρωτεύουσα κατά τη διάρκεια αυτής της μεταφοράς οφείλονται ενδεχομένως στην τοπική μεταφορά από περιοχές που περιβάλλουν την πρωτεύουσα και απελευθερώνονται από φυσικές ή ανθρωπογενείς πηγές.
