Το νέφος «σκοτώνει» τους κατοίκους της Αθήνας. Οι ειδικοί συσχετίζουν πλέον άμεσα τη θνησιμότητα με την ατμοσφαιρική ρύπανση και στη χώρα μας, με έμφαση στα επικίνδυνα μικροσωματίδια σε συνδυασμό με το αυξημένο άζωτο και τις υψηλές θερμοκρασίες. Η ευρωπαϊκή έρευνα ΑΡΗΕΑ2 που θα δημοσιευθεί τον Ιούλιο στην έγκυρη επιστημονική έκδοση «Epidemiology» το καταδεικνύει. Επίσης επιστήμονες εκτιμούν ότι στην Αθήνα ποσοστό μεγαλύτερο του 6% των ετήσιων θανάτων μπορεί να οφείλεται στη ρύπανση της ατμόσφαιρας αν συσχετίσει κανείς τις συνθήκες που επικρατούν στην ελληνική πρωτεύουσα με τα στοιχεία μελέτης που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο επιστημονικό περιοδικό «Lancet» για τη θνησιμότητα σε Ελβετία, Αυστρία και Γαλλία η οποία αποδίδεται στους ατμοσφαιρικούς ρύπους. Οι μισοί από τους θανάτους που αποδίδονται στη ρύπανση στις τρεις αυτές ευρωπαϊκές χώρες προκαλούνται από τους ρύπους των αυτοκινήτων.
Η μελέτη μεγάλων ερευνητικών κέντρων για τις τρεις ευρωπαϊκές χώρες επιβεβαίωσε αυτό που όλοι υποψιάζονταν, έλεγαν αλλά δεν το είχαν προσδιορίσει επιστημονικά με τη γλώσσα των σκληρών αριθμών. Γι’ αυτό η κοινή γνώμη συγκλονίστηκε και στους κύκλους των ειδικών ξεκίνησαν τριβές όχι ως προς τη σχέση ρύπανσης και θανάτων αλλά ως προς τα ποσοστά ένα πάνω, δύο κάτω… Η κυρία Κλέα Κατσουγιάννη, αναπληρώτρια καθηγήτρια Ιατρικής Στατιστικής και Επιδημιολογίας, θεωρεί ότι «μπορεί να γίνει αναγωγή των στοιχείων του Lancet στην περίπτωση της Αθήνας. Το 6% της ετήσιας θνησιμότητας που αποδίδεται σε ατμοσφαιρική ρύπανση στην έρευνα για τις τρεις χώρες μπορεί κάλλιστα να αντιστοιχεί και στην Αθήνα, που είναι μια πόλη με σημαντικό πρόβλημα ατμοσφαιρικής ρύπανσης, ανάλογης αυτής του Παρισιού και μεγαλύτερης των πόλεων της Αυστρίας και της Ελβετίας. Υπάρχουν βεβαίως και άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν τη θνησιμότητα» επισημαίνει.
* Τα φονικά σωματίδια
Τα αιωρούμενα σωματίδια, οι πιο επικίνδυνοι ατμοσφαιρικοί ρύποι, κάτω από ορισμένες συνθήκες αυξάνουν την τοξικότητά τους και γίνονται θανατηφόρα για τις ευπαθείς ομάδες του πληθυσμού όπως είναι οι ηλικιωμένοι και τα άτομα που πάσχουν από χρόνιες ασθένειες. Στην Αθήνα μάλιστα οι συνθήκες αυτές (υψηλές τιμές διοξειδίου του αζώτου, μεγάλες θερμοκρασίες, γεωγραφική θέση) απαντώνται στο σύνολό τους, οπότε μπορούμε με «περηφάνια» να διαδηλώσουμε ότι τα δικά μας μικροσωματίδια είναι πιο τοξικά από ό,τι άλλων ευρωπαϊκών πόλεων. Σε αυτό το συμπέρασμα κατέληξε η μελέτη του ευρωπαϊκού προγράμματος ΑΡΗΕΑ-2 στο οποίο συμμετείχαν 29 πόλεις από όλη την Ευρώπη και το οποίο συντονίζει το Εργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών με επιστημονική υπεύθυνη την κυρία Κατσουγιάννη.
* Το διοξείδιο του αζώτου
Σύμφωνα με τη μελέτη, η επίδραση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στην ανθρώπινη υγεία συσχετίζεται με διάφορους άλλους παράγοντες. Αν π.χ. οι συγκεντρώσεις διοξειδίου του αζώτου είναι υψηλές, τότε τα μικροσωματίδια γίνονται πιο δραστικά. «Παρατηρήσαμε ότι όταν το διοξείδιο του αζώτου είναι χαμηλό για κάθε αύξηση των μικροσωματιδίων (ΡΜ10) κατά 10 μg/m3 αυξάνεται η ημερήσια θνησιμότητα κατά 0,19%, ενώ όταν το διοξείδιο του αζώτου είναι υψηλό η Αθήνα έχει τις υψηλότερες τιμές διοξειδίου του αζώτου από τις 29 πόλεις που συμμετείχαν στο ΑΡΗΕΑ η θνησιμότητα αυξάνεται κατά 0,80%» επισημαίνει η κυρία Κατσουγιάννη.
Πάντως τα στοιχεία αυτά προέκυψαν με βάση τις μετρήσεις μόνο για τα ΡΜ10 (με διάμετρο 10 μικρά) και όχι τα μικροσωματίδια ΡΜ2,5 τα οποία έχει αποδειχθεί ότι είναι πολύ πιο επικίνδυνα αφού διαχέονται πιο εύκολα στην ατμόσφαιρα (μεταφέρονται σε μεγάλες αποστάσεις), μπαίνουν μέσα στα σπίτια μας και διεισδύουν πιο εύκολα στους πνεύμονες. Στην Ελλάδα μόλις τον τελευταίο χρόνο ξεκίνησαν πειραματικές μετρήσεις των ΡΜ10. Τα μικροσωματίδια στη χώρα μας προέρχονται κυρίως από την κίνηση των πετρελαιοκίνητων οχημάτων (ταξί, φορτηγά, λεωφορεία).
Η θνησιμότητα συσχετίζεται και με το κλίμα. Πιο συγκεκριμένα, όσο ανεβαίνει ο υδράργυρος τόσο αυξάνεται η θνησιμότητα. Σε σχετικά κρύες πόλεις η αύξηση των μικροσωματιδίων κατά 10 μg/m3 αντιστοιχεί σε αύξηση της θνησιμότητας κατά 0,29% ενώ σε θερμές πόλεις (όπως η Αθήνα, η Βαρκελώνη κ.ά.) κατά 0,82%. Το μόνο θετικό όσον αφορά την Αθήνα είναι ότι το ποσοστό των ηλικιωμένων είναι μικρότερο σε σχέση με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές πόλεις.
Με βάση αυτούς τους τρεις παράγοντες (διοξείδιο του αζώτου, κλίμα και ηλικία του πληθυσμού) που επηρεάζουν την τοξικότητα του φωτοχημικού νέφους οι μελετητές συμπέραναν ότι οι πόλεις της Νότιας Ευρώπης (Αθήνα, Βαλένθια, Βαρκελώνη, Μπιλμπάο και Ρώμη) αντιμετωπίζουν σοβαρότερα προβλήματα αφού για κάθε αύξηση των μικροσωματιδίων κατά 10 μg/m3 παρατηρείται αύξηση της θνησιμότητας κατά 0,87%. Σε καλύτερη θέση βρίσκονται οι πόλεις της Βορειοδυτικής Ευρώπης και σε ακόμη καλύτερη οι πόλεις της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης.
Σύμφωνα με τα στοιχεία από το πρόγραμμα ΑΡΗΕΑ, η Αθήνα έχει τις υψηλότερες τιμές στις συγκεντρώσεις καπνού από 14 ευρωπαϊκές πόλεις (όσες δηλαδή παρουσίασαν στοιχεία για τον συγκεκριμένο ρύπο) ενώ υψηλές ήταν και οι τιμές των μικροσωματιδίων. «Τα στοιχεία βεβαίως δεν είναι απολύτως συγκρίσιμα γιατί τα αποτελέσματα εξαρτώνται από τη θέση των σταθμών μέτρησης. Είναι πάντως ενδεικτικά» λέει η κυρία Κατσουγιάννη.
* Το οικονομικό κόστος
Εξάλλου, όπως προκύπτει από τελευταία μελέτη (Ιούλιος 2000) του ελληνικού γραφείου της Greenpeace, τα «θύματα» από την ατμοσφαιρική ρύπανση στην Ελλάδα είναι όσα και εκείνα των τροχαίων δυστυχημάτων! Πιο συγκεκριμένα, η ατμοσφαιρική ρύπανση ευθύνεται για περισσότερους από 1.300 θανάτους (το 1999) από βραχυχρόνιες επιπτώσεις και 7.247 θανάτους από μακροχρόνιες επιπτώσεις. Ομοίως το συνολικό ετήσιο κόστος εξαιτίας του νέφους στην υγεία μας είναι 548 δισ. δρχ. από τις βραχυχρόνιες επιπτώσεις και 2.096 δισ. δρχ. από τις μακροχρόνιες επιπτώσεις. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε και σε αυτή την έρευνα στα καρκινογόνα μικροσωματίδια πετρελαϊκής προέλευσης. Σε αντίστοιχη μελέτη της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας για τις επιπτώσεις της ρύπανσης στη Γαλλία υπολογίζεται σε 38,86 εκατ. ευρώ το συνολικό κόστος στην υγεία των Γάλλων. Σε ό,τι αφορά τις μακροχρόνιες επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στην ανθρώπινη υγεία η εκτίμηση του υπουργείου Υγείας της Βρετανίας είναι ότι κάθε χρόνο 12.000-24.000 Βρετανοί οδηγούνται σε πρόωρο θάνατο.
ΟΖΟΝ Η υπέρβαση των τιμών
Στην Αθήνα τα τελευταία χρόνια οι τιμές συγκέντρωσης των ρύπων δείχνουν να μειώνονται ή έστω να σταθεροποιούνται. Εξακολουθεί όμως να υπάρχει πρόβλημα κυρίως με το όζον. Ο συγκεκριμένος φωτοχημικός ρύπος, λόγω της αυξημένης ηλιοφάνειας, εμφανίζει υψηλές τιμές, ιδιαίτερα το καλοκαίρι, σε απομακρυσμένες από πηγές ρύπανσης περιοχές. Σύμφωνα μάλιστα με την αρμόδια επίτροπο για το περιβάλλον κυρία Μάργκοτ Βάλστρομ, στην Αθήνα υπάρχει υπέρβαση των οριακών τιμών όζοντος. «Η υπέρβαση αυτή μπορεί να ευθύνεται για τα αναπνευστικά προβλήματα στις ιδιαίτερα ευπαθείς πληθυσμιακές ομάδες του πληθυσμού» σημειώνει η επίτροπος.
Οι μεγαλύτερες συγκεντρώσεις διοξειδίου του θείου, διοξειδίου του αζώτου, μονοξειδίου του άνθρακα και καπνού παρατηρούνται στο κέντρο της πόλης ενώ οι υψηλότερες συγκεντρώσεις όζοντος στην περιφέρεια και ιδιαιτέρως στα βόρεια προάστια. Το διοξείδιο του θείου παρουσιάζει τα τελευταία χρόνια τάσεις μείωσης λόγω του περιορισμού της περιεκτικότητας του πετρελαίου σε θείο.
Στη διάρκεια των Σαββατοκύριακων, ενώ όλοι οι ρύποι εμφανίζουν μείωση, το όζον παραμένει σταθερό. Την Τρίτη και την Παρασκευή καταγράφονται οι υψηλότερες τιμές ατμοσφαιρικής ρύπανσης.
ΠΑΙΔΙΑ Ο ένοχος για τα αναπνευστικά προβλήματα
Η ρύπανση της ατμόσφαιρας επηρεάζει σημαντικά την υγεία των παιδιών. Το διοξείδιο του θείου, το διοξείδιο του αζώτου, το μονοξείδιο του άνθρακα, ο καπνός και το όζον σε πολλά μεγάλα αστικά κέντρα ξεπερνούν από δύο ως και οκτώ φορές τα επιτρεπτά όρια που έχει θέσει η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας. Σύμφωνα με έρευνα (1999) που έγινε στην Αθήνα από το Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού, η κύρια αιτία των αναπνευστικών προβλημάτων στα παιδιά είναι η ατμοσφαιρική ρύπανση. Η έρευνα αφορούσε 228 παιδιά, ηλικίας 5-14 ετών, τα οποία είχαν εισαχθεί με έντονα αναπνευστικά προβλήματα σε νοσοκομεία της Αττικής. Τα παιδιά αυτά είχαν αυξημένη δραστηριότητα στο εξωτερικό ρυπασμένο περιβάλλον της πρωτεύουσας τις τελευταίες 48 ώρες πριν από την εκδήλωση των συμπτωμάτων. Από τη σύγκριση των διαγνωστικών κατηγοριών πνευμονία, λαρυγγίτιδα, ασθματική βρογχίτιδα, άσθμα προέκυψε ότι εκείνα που εισήχθησαν για άσθμα είχαν εκτεθεί σε έντονες δραστηριότητες σε εξωτερικούς χώρους για μεγαλύτερη περίοδο από εκείνα που εισήχθησαν με πνευμονία. Παλαιότερη έρευνα (1993) του Πανεπιστημίου Αθηνών (υπεύθυνη καθηγήτρια κυρία Α. Καλαντίδη) είχε επίσης επισημάνει τη σχέση αναπνευστικών προβλημάτων στα παιδιά και ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Στην Ευρώπη η ατμοσφαιρική ρύπανση ευθύνεται για 7%-10% των μολύνσεων του αναπνευστικού σε παιδιά.
