Είναι από τα πιο ανθεκτικά και γοητευτικά εικονογραφικά συστήματα της δυτικής παράδοσης και κινούνται ανάμεσα σε διαφορετικούς κόσμους νοημάτων: παιχνίδι και μυστήριο, ιστορία και μαντεία, τέχνη και ψυχικό σύμβολο. Εικόνες όπως ο Τρελός ή η Αρχιέρεια, για παράδειγμα, δεν λειτουργούν απλώς ως αναπαραστάσεις, αλλά ως ανοιχτές μορφές που μεταβάλλουν τη σημασία τους ανάλογα με το ιστορικό και πολιτισμικό τους πλαίσιο. Αυτή ακριβώς η ρευστότητα, η ικανότητα των ταρό να μεταμορφώνονται χωρίς να χάνουν την αναγνωρισιμότητά τους, αποτελεί τον πυρήνα της διαρκούς γοητείας τους. Σήμερα είναι κυρίως γνωστά ως εργαλείο μαντείας, κάρτες που οι άνθρωποι «διαβάζουν» αναζητώντας συμβολισμούς και ενδείξεις για το μέλλον. Ωστόσο, όταν εμφανίστηκαν στις ιταλικές αυλές του 15ου αιώνα, δεν είχαν καμία αποκρυφιστική σημασία. Ηταν απλώς ένα επιτραπέζιο παιχνίδι δεξιοτήτων που παιζόταν στους κύκλους της αριστοκρατίας.
Σε αυτό το ιστορικό και ερμηνευτικό πεδίο κινείται η έκθεση «Tarot! Renaissance Symbols, Modern Visions», που παρουσιάζεται στη Morgan Library & Museum της Νέας Υόρκης. Η έκθεση οργανώνεται σε δύο παράλληλες αλλά στενά συνδεδεμένες ενότητες. Η πρώτη, «Renaissance Symbols» (Αναγεννησιακά Σύμβολα), εστιάζει στη «γέννηση» των ταρό στην Ιταλία της Αναγέννησης, ενώ η δεύτερη, με τίτλο «Modern Visions» (Σύγχρονα Οράματα), εξετάζει την επιβίωση και τη διαρκή ανανέωση της εικονογραφίας τους στη σύγχρονη τέχνη, από τις αρχές του 20ού αιώνα έως σήμερα. Συνολικά, η έκθεση καλύπτει μια διαδρομή μεγαλύτερη των πέντε αιώνων, αποτυπώνοντας τη μετάβαση ενός αντικειμένου από το επιτραπέζιο παιχνίδι στην καλλιτεχνική και συμβολική του καθιέρωση.
Τη συνολική επιμέλεια της έκθεσης υπογράφουν δύο ομάδες επιμελητών, αντανακλώντας τη διπλή της στόχευση. Την ενότητα «Renaissance Symbols» επιμελούνται ο Τζόσουα Ο’Ντρίσκολ, επιμελητής μεσαιωνικών και αναγεννησιακών χειρογράφων στη Morgan Library & Museum, και ο Φρανκ Τρουχίγιο, βοηθός επιμελητής των ιστορικών συλλογών του μουσείου. Τη «Modern Visions» επιμελούνται η Κλερ Γκίλμαν, επικεφαλής επιμελήτρια του Τμήματος Μοντέρνων και Σύγχρονων Σχεδίων, και η Εστερ Λίβι, βοηθός επιμελήτρια στο ίδιο τμήμα. Η συνεργασία τους αντανακλά τη βασική ιδέα της έκθεσης: τη συνάντηση της ιστορικής έρευνας με τη σύγχρονη καλλιτεχνική ανάγνωση, δύο πεδίων που συνομιλούν δημιουργικά μέσα από το ίδιο εικονογραφικό υλικό.
O Ζογκλέρ από τις κάρτες Visconti-Sforza του Μπονιφάτσο Μπέμπο (περ. 1456-1458).
Αθάνατα επιτραπέζια
Η ιστορική αφήγηση ξεκινάει, λοιπόν, από τις ιταλικές αυλές του 15ου αιώνα, όπου τα ταρό εμφανίζονται ως μια ιδιαίτερη μορφή παιχνιδιού στρατηγικής και δεξιοτήτων. Οι τράπουλες της εποχής αποτελούνται από τις τέσσερις κλασικές «φυλές», κύπελλα, σπαθιά, ρόπαλα και νομίσματα, στις οποίες προστίθενται είκοσι μία ειδικές κάρτες, τα λεγόμενα «tarocchi». Οι κάρτες αυτές, που αργότερα θα ονομαστούν «Major Arcana», δεν είχαν αρχικά μαντική ή αποκρυφιστική σημασία. Λειτουργούσαν ως εικονογραφημένα «ατού» του παιχνιδιού και απεικόνιζαν αλληγορικές μορφές όπως ο Θάνατος, το Αρμα και η Δικαιοσύνη. Με την πάροδο του χρόνου, όμως, οι εικόνες τους αποσπάστηκαν από το παιγνιώδες πλαίσιο και απέκτησαν μια αυτόνομη συμβολική ζωή.
Στο επίκεντρο της ενότητας «Renaissance Symbols» βρίσκονται οι περίφημες κάρτες Visconti-Sforza, ένα από τα παλαιότερα και σημαντικότερα σωζόμενα σύνολα ταρό στον κόσμο. Δημιουργημένες μεταξύ 1450 και 1480 για τις ισχυρές οικογένειες Βισκόντι και Σφόρτσα του Μιλάνου, πιθανότατα με αφορμή έναν δυναστικό γάμο, αποδίδονται στον ζωγράφο Μπονιφάτσο Μπέμπο. Πρόκειται για εξαιρετικά πολυτελή αντικείμενα, φιλοτεχνημένα με χρυσό και ασήμι, όπου κάθε κάρτα λειτουργεί ως μια μικρογραφική ζωγραφική σύνθεση υψηλής αισθητικής. Από το αρχικό σύνολο των 78 καρτών, έχουν διασωθεί οι 74, ενώ τέσσερις – ανάμεσά τους ο Διάβολος και ο Πύργος –εξακολουθούν να αγνοούνται, προσδίδοντας στην τράπουλα μια σχεδόν ανοιχτή, αινιγματική διάσταση.
Η σημασία της συγκεκριμένης τράπουλας ενισχύεται από το γεγονός ότι για την έκθεση συγκεντρώνονται κάρτες από διαφορετικές συλλογές (15 είχαν δημιουργηθεί όλες κι όλες), επιτρέποντας μια σπάνια, σχεδόν πλήρη επανένωση του υλικού (κανείς δεν έχει το πλήρες σετ) που παρουσιάζεται για πρώτη φορά στη Βόρεια Αμερική. Εκτός από τη συλλογή της Morgan Library & Museum, παρουσιάζονται έργα από την τράπουλα Visconti di Modrone του Πανεπιστημίου Yale και από την τράπουλα Brambilla της Pinacoteca di Brera στο Μιλάνο. Η συνύπαρξη αυτών των τριών συνόλων επιτρέπει μια πληρέστερη κατανόηση της διαμόρφωσης της πρώιμης εικονογραφίας των ταρό και της ιστορικής διασποράς τους σε διαφορετικά μουσεία και συλλογές.
Η έκθεση, ωστόσο, δεν περιορίζεται στην ανασύνθεση της ιστορικής τους προέλευσης. Αντίθετα, επιχειρεί να αναδείξει τη μακρά και σύνθετη πορεία μετασχηματισμού των ταρό από αντικείμενα ενός αυλικού παιχνιδιού σε σύμβολα μαντείας και, τελικά, σε πεδίο καλλιτεχνικού πειραματισμού. Η σύνδεσή τους με τον αποκρυφισμό και την πρόβλεψη του μέλλοντος εμφανίζεται αρκετούς αιώνες αργότερα, κυρίως από τα τέλη του 18ου αιώνα, όταν ορισμένοι συγγραφείς τα συνέδεσαν, χωρίς ιστορική τεκμηρίωση, με την αρχαία Αίγυπτο. Από εκεί ξεκινά η διαδικασία μυθοποίησής τους, η οποία τα εντάσσει σταδιακά στον χώρο του εσωτερισμού και της χαρτομαντείας.
«Ο θεός Θωθ καταγράφει την κρίση της ψυχής ενός νεκρού άνδρα», πάπυρος από το «Βιβλίο των Νεκρών» (Αίγυπτος, 3ος αιώνας π.Χ.). Η αιγυπτιακή μυθολογία συνδέεται συμβολικά με τη μεταγενέστερη ερμηνεία των ταρό, από τον 18ο αιώνα και μετά.
Η σύγχρονη οπτική
Η δεύτερη ενότητα, με τον τίτλο «Modern Visions», παρακολουθεί την καλλιτεχνική επανεμφάνιση των ταρό κατά τον 20ό και τον 21ο αιώνα. Κεντρικό σημείο αναφοράς αποτελεί η τράπουλα Rider-Waite-Smith (1909), η οποία δημιουργήθηκε από τον βρετανό μυστικιστή Αρθουρ Εντουαρντ Γουέιτ (1857-1942) και εικονογραφήθηκε από την καλλιτέχνιδα Πάμελα Κόλμαν Σμιθ (1878-1951). Το σύστημα αυτό καθιερώθηκε ως το πιο διαδεδομένο και αναγνωρίσιμο μοντέλο ταρό διεθνώς, επηρεάζοντας βαθιά τόσο την εικονογραφική παράδοση όσο και τον τρόπο με τον οποίο οι κάρτες διαβάζονται και ερμηνεύονται στη σύγχρονη εποχή. Η ενότητα διερευνά επίσης τις ιστορικές στιγμές κατά τις οποίες τα ταρό απέκτησαν νέες σημασίες, όπως η αναβίωση του εσωτερισμού στο Ηνωμένο Βασίλειο, η επιρροή του σουρεαλισμού και η καλλιτεχνική έκρηξη της αμερικανικής αντικουλτούρας τις δεκαετίες του 1960 και του 1970. Σε όλες αυτές τις περιόδους, οι εικόνες των ταρό λειτούργησαν ως εργαλεία φαντασίας, ψυχολογικής διερεύνησης και καλλιτεχνικής ελευθερίας.
Στο σύγχρονο αυτό καλλιτεχνικό σκέλος παρουσιάζονται δημιουργοί που επαναπροσεγγίζουν τη γλώσσα των ταρό με διαφορετικούς τρόπους, από συμβολικές μορφές έως πιο αφηρημένες εικαστικές λύσεις. Τα έργα τους δεν περιορίζονται στην αναπαραγωγή των παραδοσιακών καρτών: αντίθετα, τις αποδομούν και τις ανασυνθέτουν, αναδεικνύοντάς τες ως ένα ανοιχτό σύστημα εικόνων και νοημάτων.
Η αμερικανίδα εικαστικός Ελίζαμπεθ Κολόμπα, για παράδειγμα, προσεγγίζει τα ταρό μέσα από τη ζωγραφική πορτρέτου και την ιστορική αναπαράσταση. Χρησιμοποιεί τη μορφή των καρτών ως αφετηρία για να δημιουργήσει μεγάλες, κλασικίζουσες συνθέσεις με μαύρες γυναικείες φιγούρες σε ρόλους που θυμίζουν τα αρχετυπικά σύμβολα των ταρό. Στα έργα της, η κάθε φιγούρα δεν είναι απλή «κάρτα», αλλά επανεγγραφή της ιστορίας της δυτικής εικονογραφίας, όπου το ταρό λειτουργεί σαν πλαίσιο για να επανατοποθετηθούν σώματα και ταυτότητες που έλειπαν από την παραδοσιακή εικονογραφία.
Ο βρετανονιγηριανός ζωγράφος Κρις Οφίλι προσεγγίζει τα ταρό μέσα από έντονα φορτισμένες ζωγραφικές συνθέσεις, όπου η πνευματικότητα, η αφρικανική διασπορά και η θρησκευτική εικονογραφία συνυπάρχουν. Στα έργα του, οι ταροϊκές αναφορές δεν είναι πάντα άμεσες, αλλά λειτουργούν ως δομικά μοτίβα: φιγούρες που θυμίζουν αρχετυπικές κάρτες, συμβολικά ζεύγη, εικονικές σκηνές δοκιμασίας ή μεταμόρφωσης. Το ταρό εδώ δεν είναι σύστημα ανάγνωσης του μέλλοντος, αλλά τρόπος να οργανωθεί μια πολυεπίπεδη αφήγηση γύρω από την πίστη, το σώμα και την ιστορική εμπειρία.
Η Μπι Νετλς, από την άλλη, δημιουργεί μια ολόκληρη τράπουλα ταρό μέσα από τη φωτογραφία στο έργο της «Mountain Dream Tarot» (1970-1975). Η εικαστικός δεν σχεδίαζε τις κάρτες, αλλά έστηνε φωτογραφικά σκηνικά με ανθρώπους, τοπία και αντικείμενα που οργάνωνε η ίδια. Αντί για τα κλασικά σύμβολα, χρησιμοποιούσε σκηνοθετημένες εικόνες με φίλους, συμφοιτητές και συγγενείς που ενσάρκωναν αρχετυπικούς ρόλους των ταρό, δίνοντας στις κάρτες χαρακτήρα μικρών θεατρικών σκηνών. Η δομή της βασίζεται κυρίως στην τράπουλα Rider-Waite, όμως μετέφερε τα σύμβολα σε καθημερινά περιβάλλοντα και πραγματικές καταστάσεις, κάνοντάς τα πιο ανθρώπινα και λιγότερο μυστικιστικά. Η τράπουλά της λειτουργούσε σαν φωτογραφική αφήγηση και ταυτόχρονα σαν προσωπικό ντοκουμέντο μιας κοινότητας της αμερικανικής αντικουλτούρας της δεκαετίας του 1970, όπου τα αρχετυπικά μοτίβα των ταρό έγιναν κατ’ αυτόν τον τρόπο μέσο καταγραφής μιας εποχής.
«Hélène Smith. Siren of Knowledge-Lock» (1941), του Βίκτορ Μπράουνερ @Jean Bernard.
Ο Βίκτορ Μπράουνερ, ρουμάνος ζωγράφος και από τις βασικές μορφές του σουρεαλισμού, στο έργο του για την ελβετή πνευματίστρια Ελέν Σμιθ («Hélène Smith. Siren of Knowledge-Lock») χρησιμοποίησε τη μορφή του διάσημου μέντιουμ ως συμβολική φιγούρα γνώσης και οράματος. Η «σειρήνα της γνώσης» λειτουργούσε ως αρχετυπική εικόνα έλξης προς το άγνωστο, ενώ η «κλειδαριά» του τίτλου δήλωνε το όριο ανάμεσα στο κρυφό και το αποκαλυμμένο. Ετσι, το έργο προσέγγιζε τα ταρό όχι ως σύστημα εικόνων, αλλά ως τρόπο σκέψης μέσα από αρχετυπικές μορφές που μετασχηματίζουν την αντίληψη.
Αντίστοιχα, ο γάλλος συγγραφέας και θεωρητικός Αντρέ Μπρετόν στο έργο του για τον Παράκελσο («Paracelsus. Magus of Knowledge-Lock») μετέτρεψε τον αναγεννησιακό αλχημιστή σε σύμβολο μιας γνώσης που φέρνει κοντά την επιστήμη, τη φαντασία και το ασυνείδητο. Η «κλειδαριά» εδώ λειτουργεί ως εικόνα ορίου και μετάβασης, υποδηλώνοντας ότι η γνώση δεν είναι άμεσα προσβάσιμη αλλά απαιτεί αποκάλυψη. Και εδώ, όπως και στα ταρό, η μορφή δεν αντιμετωπίζεται ως πορτρέτο αλλά ως αρχετυπικό σχήμα που ενεργοποιεί πολλαπλά επίπεδα νοήματος.
Ταροϊκές ταινίες
Η έκθεση κοιτάζει και τον κινηματογράφο και παρουσιάζει παραδείγματα όπου τα ταρό εμφανίζονται συχνά ως σύμβολα μοίρας, ταυτότητας και εσωτερικής αναζήτησης. Οπως στην ταινία «Η Κλεό από τις 5 έως τις 7» (Cléo de 5 à 7, 1962) της γαλλίδας σκηνοθέτριας Ανιές Βαρντά (1928-2019), που αφηγείται σχεδόν σε πραγματικό χρόνο δύο ώρες από τη ζωή μιας νεαρής τραγουδίστριας η οποία περιμένει τα αποτελέσματα ιατρικών εξετάσεων. Η ηρωίδα κινείται στο Παρίσι, συναντά ανθρώπους και βιώνει μια έντονη υπαρξιακή αγωνία γύρω από τον φόβο του θανάτου. Τα ταρό εμφανίζονται ως μέρος της πνευματικής και συμβολικής της αναζήτησης, καθώς χρησιμοποιούνται για να σχολιάσουν την αίσθηση του πεπρωμένου και την ανάγκη ερμηνείας της ζωής μέσα από σημεία και σύμβολα.
Στην ταινία «Το ιερό βουνό» (La Montaña Sagrada, 1973) του γαλλοχιλιανού σκηνοθέτη Αλεχάντρο Χοντορόφσκι, ένας αλχημιστής καθοδηγεί μια ομάδα ανθρώπων που αναζητούν πνευματική φώτιση. Το έργο είναι έντονα συμβολικό και δομημένο σαν εσωτερικό μυστικιστικό ταξίδι, όπου κάθε χαρακτήρας αντιστοιχεί σε αρχετυπικές μορφές. Τα ταρό δεν λειτουργούν απλώς ως αναφορές, αλλά ως βασική δομή της αφήγησης, καθώς ο ίδιος ο Χοντορόφσκι έχει συνδέσει το έργο του με την ερμηνεία των καρτών και τη χρήση τους ως εργαλείου ψυχολογικής και πνευματικής αυτογνωσίας.
INFO
«Tarot! Renaissance Symbols, Modern Visions»: Morgan Library & Museum, Νέα Υόρκη, έως τις 4 Οκτωβρίου.
